Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy «Barshaǵa ortaq ıgilik! Sabaqtastyq. Ádildik. О́rleý» saılaýaldy baǵdarlamasynda qoǵamdy jaılaǵan sybaılas jemqorlyqpen kúresý mindetin ádildikke ákeletin basymdyqtardyń biri retinde alǵa qoıyp: «Biz jemqorlyqtyń túp-tamyry joıylǵansha kúresemiz. Jemqorlyq memleket pen qoǵamnyń irgesin sógip, ulttyq qaýipsizdikke úlken qaýip tóndiredi, memlekettiń damýyna tosqaýyl qoıady», degen bolatyn.
Memleket basshysy 2022 jyly «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda da sybaılas jemqorlyqqa qarsy ymyrasyz kúres jalǵastyryla beretindigin málimdedi. Múddeli memlekettik organdardyń osy mańyzdy mindetti oryndaýǵa baǵyttalǵan jumysynyń nátıjeliligi jyldan-jylǵa birshama arta túskeni kóńilge úmit uıalatqandaı. «Transparency International» jemqorlyqpen kúres jáne dúnıe júzindegi jemqorlyq deńgeıin zertteý jónindegi úkimettik emes halyqaralyq uıymynyń málimetterine qaraǵanda, Qazaqstan 2018 jyly sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksi (SJQI) boıynsha múmkin bolǵan 100 baldyń 31-in ǵana jınap, 180 memlekettiń ishinde 124-oryndy mise tutqan bolsa, osy jónindegi kórsetkish 2019 jyly – 34 baldy (113-oryn), 2020 jyly – 38 baldy (94 oryn), 2021 jyly – 37 baldy (102-oryn), 2022 jyly – 36 baldy (101-oryn) quraǵan. Al ótken jylǵy SJQI boıynsha elimiz 39 ball jınap, 93-oryndy enshiledi. Bul – táýelsiz elimizdiń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan nátıje. Osy rette «Transparency International» «Qazaqstan sybaılas jemqorlyq problemasyn sheshýde belgili bir progreske, sonyń ishinde zańnamalyq reformalar men urlanǵan aktıvterdi qaıtarý arqyly qol jetkizgenin» atap ótti.
Degenmen, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi men basqa da quqyq qorǵaý organdarynyń toqmeıilsýine bolmaıdy. Sebebi, SJQI boıynsha kórsetkishi 50 baldan tómen elder sybaılas jemqorlyq deńgeıi joǵary memleketter bolyp sanalady. Al «barmaq basty, kóz qystydan» qutylǵan elderdiń «ondyǵyna» burynǵysha Danııa (90 ball), Fınlıandııa (87 ball), Jańa Zelandııa (85 ball), Norvegııa (84 ball), Sıngapýr (83 ball), Shvesııa (82 ball), Shveısarııa (82 ball), Nıderland (79 ball), Germanııa (78 ball), Lıýksembýrg (78 ball) syndy demokratııasy damyp, zań ústemdigi ornaǵan memleketter kirgen. Olardyń qataryna burynǵy Keńes odaǵynan bólinip shyqqan respýblıkalardyń ishinen Estonııa (76 ball, 12-oryn) qosylýǵa jaqyn. Baltyq jaǵalaýynyń Lıtva (61 ball, 34-oryn), Latvııa (60 ball, 36-oryn) sııaqty kórshiles elderi de jemqor ataýlynyń jegenin jelkesinen shyǵaryp otyr. Sondaı-aq munaıǵa baı Birikken Arab Ámirlikteri (68 ball, 26-oryn), Qatar (58 ball, 40-oryn) jáne Saýd Arabııasy (52 ball, 53-oryn) – jemqorlyqty jeńgen musylman memleketteri.
Sybaılas jemqorlyqpen kúreste Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy (TMD) men Eýrazııalyq Ekonomıkalyq odaq elderiniń ishinde Qazaqstannyń aldyna tek Armenııa (47 ball, 62-oryn) men Moldova (42 ball, 76-oryn) túsip otyr. Bul eki el de óz kórsetkishterin jyldan-jylǵa jaqsartyp keledi. Al burnaǵy jyly 39 ball (91-oryn) alǵan Belarýs byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha 2 ball (98-oryn) joǵaltqan. Kórshiles Reseıge 2022 jyly 28 ball (139-oryn) berilgen bolsa, 2023 jyly 26 ball ǵana (141-oryn) tıipti. Sondaı-aq 2009 jyly TMD quramynan shyqqan Grýzııa 2022 jyly SJQI boıynsha 56 ball (42-oryn) jınaǵan bolsa, byltyr óz jetistigin 53 balǵa (49-oryn) deıin tómendetip aldy. TMD-da 2018 jylǵa deıin bolǵan Ýkraına Reseıdiń «arnaýly áskerı operasııasy» bastalǵan 2022 jyly jemqorlyqpen kúreste 33 ball (116-oryn) ǵana alǵanymen, byltyr edáýir alǵa basyp, 36 balǵa (104-oryn) ıe boldy.
Jemqorlyqqa qarsy is-qımyl boıynsha Qazaqstan Túrki memleketteri uıymyna (TMU) múshe elderdiń kóshin bastap otyr. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha Túrkııa 34 balmen 115-orynǵa, О́zbekstan 33 balmen 121-orynǵa, Qyrǵyzstan 26 balmen 141-orynǵa, Ázerbaıjan 23 balmen 154-orynǵa ıe boldy. Al TMU-nyń baıqaýshy-memleketteri – Majarstan 42 balmen 76-orynǵa, Túrikmenstan 18 balmen 170-orynǵa jaıǵasty.
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, «Transparency International» málimetine súıensek, ońtústiktegi alyp kórshimiz – Qytaı Halyq Respýblıkasyna (QHR) ótken jyly jemqorlyqpen kúreste 42 ball nemese 76-oryn berilipti. Bul – QHR, Majarstan jáne Moldovaǵa ortaq kórsetkish.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimeti boıynsha ótken jyly elimizde 1 461 jemqorlyq qylmys tirkelgen. Bul burnaǵy jylǵymen (1530) salystyrǵanda 4,5 paıyz az. Alaıda elorda men 4 óńirde osy qoǵamdyq indet odan ári údeı túsken tárizdi. Jemqorlyqpen kúreste kósh bastaıtyn jóni bar Astana qalasynda 2022 jyly 152 jemqorlyq quqyq buzýshylyq áshkerelengen bolsa, byltyr onyń sany 196-ǵa jetkendigi qynjyltpaı da, oılandyrmaı da qoımaıdy. Osy jónindegi kórsetkish Qostanaı oblysynda 78-den 97-ge deıin, Pavlodar oblysynda 43-ten 47-ge deıin, Ulytaý oblysynda 14-ten 41-ge deıin, Abaı oblysynda 8-den 31-ge deıin ulǵaıǵandyǵy da atalǵan óńirlerdiń basshylaryna «Bul qalaı?» degen saýal qoıýǵa negiz bolǵandaı. Buǵan qosa, áskerı qyzmetshiler jasaǵan jemqorlyq qylmys sany burnaǵy jylǵy 18-den byltyr 54-ke deıin, ıaǵnı úsh ese kóbeıip ketken. Bul Qorǵanys mınıstrliginiń de salada tıisti tártip ornata almaı otyrǵandyǵynyń aıǵaǵy bolar.
Antıkordyń málimetine súıensek, ásirese el qazynasynan jyl saıyn qomaqty qarjy bólinetin áleýmettik salada tıisti baqylaý men ashyqtyqtyń bolmaýynan jemqorlyq beleń alǵan. Máselen, ótken jyly osy salada 311 jemqorlyq qylmys áshkerelengen. Sonyń 155-i bilim berýge, 64-i densaýlyq saqtaýǵa, 29-y áleýmettik qorǵaýǵa, 56-sy medısınalyq-áleýmettik saraptama qyzmetine tıesili. Nátıjesinde, 95 adam sottalǵan, onyń 52-si bilim berý, 20-sy – densaýlyq saqtaý, 9-y áleýmettik qorǵaý, 11-i medısınalyq-áleýmettik saraptama qyzmetkerleri.
Bárinen de el bolashaǵy – jas urpaqqa bilim men tárbıe beretin bilim berý salasynyń bylyq-shylyqqa batyp otyrǵany alańdatady. Jaqynda Qyzylorda oblysyndaǵy Jańaqorǵan aýdandyq soty Jańaqorǵan aýdanynyń bilim bóliminiń basshysy men bas býhgalterine jáne 24 mekteptiń býhgalterlerine qatysty úkim shyǵardy. Olar jalpy somasy 1 mlrd teńgeden astam bıýdjet qarajatyn jymqyrǵany úshin kináli dep tanyldy. Sot úkimimen atalǵan mekeme basshysyna jáne bas býhgalterine 8 jyl bas bostandyǵynan aıyrý, mektep býhgalterleriniń birine – asyraýynda jas balasynyń bolýyna baılanysty 5 jyl merzimge jazasyn keıinge qaldyra otyryp, 7 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy.
Jalpy, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet ótken jyldyń basynan beri bilim berý salasynda 192 qylmystyq isti áshkerelegen. Olar boıynsha memleketke keltirilgen zalal 13 mlrd teńgeden asqan. Eń iri jymqyrý Túrkistan, Jetisý, Almaty, Qyzylorda, Aqtóbe oblystary men Almaty qalasynda anyqtalǵan. Qylmystyq isterdiń kóbi qazir sot organdarynda qaralý ústinde.
Jýyrda Parlament Májilisinde áleýmettik saladaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máselelerin talqylaý barysynda depýtat Dáýlet Muqaev «Maǵan, ásirese Qyzylorda men Shymkentten hat kóp keledi. Jaı ǵana eden jýýshy bolyp ornalasý úshin 500 myń teńge suraıdy eken. Al muǵalimderdiń «stavkasy» 1-1,5 mln teńge bolyp shyqty. Osyndaı hattar kelgende «Antıkorǵa habarlasyńyz» dep, 1424 nómirin beremin», dedi.
Álbette, jemqorlyq qylmystardy ashý – Antıkor men ózge de quqyq qorǵaý organdarynyń isi, al depýtattardyń mindeti – osy qoǵamdyq dertke qarsy zańnamany udaıy jetildirý. Qazir Májiliste Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi ázirlegen jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi zań jobalary qaralyp jatyr. Usynylǵan jańashyldyqtardyń ishinde jemqorlardyń jarııa tizilimin engizý týraly norma da bar. Osyǵan baılanysty «Derbes derekter jáne olardy qorǵaý týraly» zańǵa tıisti tolyqtyrý engizilmekshi. Ol qabyldanǵan jaǵdaıda elimizde jemqorlyq qylmys jasap sottalǵan kisilerdiń barlyǵynyń aty-jónin jurt, onyń ishinde sol jemqorlardyń balalary men nemere-shóbeleri de kez kelgen ýaqytta bile alatyn bolady. Munyń ózi qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa tózbeýshilik ahýalyn qalyptastyrýǵa septigin tıgizetini sózsiz. Shyntýaıtynda, sanasyz mal emes, ǵulama Arıstotel «sanaly janýar» sanaǵan adam úshin jemqorlyq jasap, sottalý – súıekke túsetin tańba.