Zamandastary Murtaza men Maǵaýındi shoıyn joldaǵy qosylmaıtyn qos rels sekildi kóretin. Rels demekshi, kózimizben kórip, kóńilimizge toqyǵan sondaı da bir oqıǵa bolǵan. Ekeýiniń búkil ómirin kóz aldyńa ákeletin bir sáttik qana epızod. Oılap qarasań, ózińe de sabaq bolatyndaı qyzyq jaǵdaı.
1993 jyly ońtústikke baǵyt alǵan poıyzda erekshe kóńildi bir vagon dúnıeni shaıqaltyp kele jatty. Olaı bolatyny da bar, sebebi bul vagon túgelimen aqyn-jazýshy, ánshi-jyrshy, kúıshi-sazgerlerdiń enshisine tıgen. Ádettegideı ózin qaı ortaǵa da saı ustaıtyn Sherhan Murtazanyń daýysy kýpelerdiń ashyq esikterinen jarqyn-jarqyn shyǵady. Asyp-tasqan kóńilge kýpeler de tarlyq qylyp, dúrkirep dálizge de shyǵyp ketemiz.
Jambyl oblysyndaǵy tabıǵaty kórkem Bılikól degen jerge Ákim Tarazıdiń alpys jyldyǵyn atap ótýge kele jatyrmyz. Ákim Tarazı densaýlyǵy bolmaı, tolyqtaý denesimen yrsyldaı demalyp, dýyldasqan jurtqa muńaıa qarap otyrǵany esimde. Jastyǵym shyǵar: «Myna kisige qıyn bolmas pa eken?» dep oılaǵanymdy da umytqanym joq. Mine, sonda orta tustaǵy bir kýpeniń esigi ishinde adam joq sııaqty tars jabyq turdy.
Kenet sol tustan óte bergen Sherhan Murtaza qalt toqtap, tutqany búrkittikindeı sheńgeldi qolymen qarmaı ustap, jyljymaly keń esikti julqa syrǵytyp ashyp jiberdi. Onda kimder otyrǵanyn bilip kele jatsaq ta, ishten aı mańdaıy jarqyrap Saıyn Muratbekov pen aqsur júzi aǵarań etken irbistikindeı jumyr pishindi Muhtar Maǵaýındi kórgende esimizden tanyp qala jazdadyq. Endi she, qazaq ádebıetiniń eki birdeı klassıgi ý-shý, án-kúı, ázil-qaljyńymyzdy estise de, bular ne istep jatyr dep esikterin bir ashpapty.
– Áı, jigitter, – dedi Sherhan Murtaza ádetinshe mysymen basa sóılep, – myna poıyz qazir bireýmiz burylyp keteıik desek te burylmaıdy. Qudaı bizdi ajyramasyn dep, eki relsti qosaqtap qoıǵan. Sonda bizdiki ne júris, senderdiki ne otyrys?!
Biz ekeýi shyqpaı qoıar ma eken dep edik, shyqty. Olardy kishireıtken Saıyn Muratbekovtiń tórt jas, Muhtar Maǵaýınniń segiz jas kishiligi ǵana emes. Biraq «Áı, Sheraǵa», «Úı, Sheraǵa» desip qalǵandaryn estip, arqamyzdan júk túskendeı bárimiz jadyrap sala berdik. Demek soǵan deıin olar jaqyn aralas-quralas bolmaǵan bolyp tur ǵoı. Áıtpese jol ústinde bir-birin bulaısha jatyrqamas edi.
Menińshe, olardyń arasyndaǵy segiz jas, bir býyn aıyrmashylyǵy úlken ról oınady. Ol segiz jas biz oılaǵandaı, «bes jas – bel qurdas emes». Sol segiz-on jyldyń ishinde keńes odaǵynda adam turmaq, qoǵam da ózgerdi. «Hrýshevtiń jylymyǵy» bastalǵanda Sheraǵań 21 jasta, al Maǵaýın bar bolǵany on úshte ǵana edi. Mine, sodan keıingi on shaqty jylda áıgili «alpysynshy jylǵylar» ósip jetildi de, ádebıetimizge Maǵaýınder bastaǵan ózgeshe oılaıtyn jastar keldi. Sherhan Murtaza bolsa, olardy qyzmeti jaǵynan da qanatynyń astyna alatyn dárejege jetken. О́zgeshe oılaıyn dese de, basshylyq qyzmeti oılatpaıdy. Biraq basshylyqta moıynsal qyzmetkerliginen góri, Sheraǵańnyń qara nardaı qaıratkerligi basym.
Jas býyn sonda bas kóterip qarasa, olar ıdeıasyn ótkizetin oryn bos emes. «Lenınshil jasqa» («Jas Alash») renjip júr edim», deıdi Maǵaýın. Sheraǵań birinshi aǵalyq, kisilik qadam jasapty. Syn saǵatta óz gazetinde Maǵaýındi qoldap maqala bergizipti. Bul oǵan poıyzda kýpeniń esigin kútpegen jerden julqyp ashqandaı áser etse kerek. Keıin Sheraǵańa bir azat jol bolsa da jyly esteligin arnady.
Sondaǵy nendeı renish degen suraqtyń jaýabynyń túbi joq. Oılap-oılap, bir-aq nárseni jobalaǵandaı bolasyń. Ár salada júrse de ózgeshe oılaıtyn jigitter jan-jaqtaryn baıqastaı bastaǵan kez. Biraq Sheraǵań kadrdy ár jaqtan alymdy-qarymdy jigitterden jınady. Olardy ózgeshe oılaıtyn jigitter dep aıta almaısyń, alaıda ózgeshe jazatyny búkil elge áıgi. Bul Maǵaýınniń aýyr harakterine qalaı áser etkenin bilmeımiz, biraq bir Ábish, bir Oralhan, bir Muhtar Shahanovtyń ózi ne turady? Kerek deseńiz, olardyń arasynda Aqseleý Seıdimbekten Kádirbek Segizbaıulyna deıin boldy.
Muhtar Maǵaýın solardyń kóbimen jarasqan joq. Keıbirimen dos, týysqan bolyp ketetin-aq jóni bar. Biraq Muhtar Maǵaýın ózi kúresetin joldy ǵana haq dep bilgen adam. Osydan kelip Maǵaýınniń «meni» alǵa shyqty. Maǵaýınniń «meni» qubylysqa aınaldy.
Onyń «Menin» basqa túgili, Qabdesh Jumadilovtiń ózi de tiksine qabyldaǵanyn baıqadym. Qabdesh aǵany «Kitaphana» degen telebaǵdarlamaǵa shaqyryp, memýarlyq shyǵarmalardy taldaǵanbyz. Sonda ol kisi «Menniń» bári memýar emes» dep qaldy. Ony nege tike betine kelip aıtpady degen suraq týady. Sebebi Maǵaýınniń jolyna eshkim turǵysy kelmeıdi. Ondaı keskekti erdiń soıy týmalasyn da keskilep tastaıtynyn bári biledi.
Mundaıda ózińniń kózińmen kórip, qulaǵyńmen estigen jaıttarmen ǵana shektelgen lázim. Meniń de eki alyptyń aldyna kelýime, jas kúnimde «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan «Tarǵyl tóbettiń ıesi» degen áńgimem sebep bolyp edi. Muhtar Maǵaýın «Jazýshy» baspasyna qabyldaýyna, Sherhan Murtaza «Qazaq ádebıeti» gazetine jumysqa shaqyrdy. Maǵan birinshi jumys kerek boldy da, kezdesýdi keıinge qaldyrdym.
Basqalardyń taǵdyryna jaýap bere almaımyn, al men aranǵa solaı tústim. Bul eshqandaı da baqastyq emes, kádimgi ádebıet pen jýrnalıstıkanyń arasyndaǵy bitispes qaıshylyq ekenin keıin túsinip otyrmyz. Ekeýi de myqty jazýshy bolsa da, ómir ákelip salǵan jolmen biri ádebıettiń, ekinshisi jýrnalıstıkanyń týyn kóteripti.
Dástúrli jyl qorytyndysynda Muhtar Maǵaýın: «Jumabaı Shashtaıuly men Júsipbek Qorǵasbekti ádebıet úshin shaqyrtyp edim, kelmedi», dedi. «Jazýlarynda birdeme bar edi, biraq adasyp basqalardy jaǵalap ketti» dep saldy. Men jazǵan «Tarǵyl tóbettiń ıesin» nege jaqsy kórip qaldy desem, onyń «Tazynyń ólimi» degen hıkaıaty bar eken. Jas demeı, taqyryptas qana emes, qoltańbadan rýhtas sarynnyń ushqynyn tanyǵan sekildi.
Ony maǵan Maǵaýınniń tapsyrýymen Álibek Malaev degen aýdarmashyǵa álgi áńgimemdi orysshaǵa aýdartqan Talasbek Ásemqulov aıtty. Sonda jas jazýshylardy tóńiregimizge jınap, shyǵarmalaryn orys tiline aýdartyp, odaqqa tanytamyz degen nıet bolǵan bolýy kerek. Bul Maǵaýınniń «Kókmunar» romanyndaǵy Edigeniń «qazaq romandary álemdi jaýlaıdy» degen arman-qııalymen úndesedi.
Al osy ýaqytta Sherhan Murtaza ondaı qııalǵa kóp berilmeı, realdy ómirdegi pýblısıstıkany alǵa ozdyrdy. Muhtar Maǵaýınde kórkemdik shyndyq basym bolsa, Sherhan Murtazada ómir shyndyǵy basym turdy. Olardyń betpe-bet kelip aıtysqanyn eshkim estigen emes. Esesine kópshiliktiń kózinshe Muhtar Maǵaýınniń «Sheraǵa» dep, bir ádepten attaı almaı turǵanyn ózimiz de kórdik. Ol qurmet pe, qaımyǵý ma, jasyn syılaǵandyq pa, ne bolsa da ózderiniń ishinde.
Biraq sanaýly ǵana adam biletin mynandaı bir áńgime taǵy bar. Oljas Súleımenovtiń tusynda Sherhan Murtazany «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktorlyǵynan yǵystyrý kerek bolǵan. «Qazaq ádebıeti» – ol kezde kóp eshteńeden qaımyqpaıtyn jalǵyz batyl gazet. Sonda bul orynǵa kelýi múmkin jumbaq adam úlken dúrligis týdyrdy. Ol adam Muhtar Maǵaýın bolyp shyqty. Mine, osy jerde joǵaryda aıtqan ilgerindi-keıindi eki býynnyń óz ıdeıalaryn ótkizetin oryndarǵa burynnan talasyp kele jatqany alǵash ret ashyq talqyǵa tústi.
Bireýler mynandaı da ańyz aıtady. Asyǵys-úsigis shaqyrylǵan hatshylyq Sherhan Murtazany ornynan bosatý týraly sheshim shyǵarǵan. Ashýǵa mingen Sheraǵań bylǵary portfelin alyp, keńseden ketip qalǵan. Sol aralyqta úlken úıden Jazýshylar odaǵyna telefon soǵylǵan. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory óz betterińmen alyp tastaıtyndaı oıynshyq pa senderge?» depti-mis. Sonda Jazýshylar odaǵyndaǵy eki-úsh qyzmetker qaıta kelip, hatshylyq protokolyn jyrtyp, eshteńe bolmaǵandaı, jınalys ótpegendeı etip qoqysqa tastaǵan desedi.
Eger bul ańyz bolmaı, ras bolsa da eshqandaı dálel joq. Biraq «Sherhan Murtaza ketse, ornyna Muhtar Maǵaýın emes, Oralhan Bókeı kelsin» degen aryzdyń jazylǵany shyndyq. Oǵan Muhtar aǵanyń «Juldyzdaǵy» Jarasqan Ábdiráshevtiń bólmesine kirip baryp: «Men «Qazaq ádebıetine» bas redaktor bolamyn da, bárin túgel oryndarynan bosatamyn» degen sózi sebep bolǵan tárizdi.
Qarap otyrsańyz, eshqandaı jershildik te, rýshyldyq ta emes, kádimgi yqpaldy orynǵa barý jolyndaǵy úırenshikti áreketter. Ondaı ıntrıgalar buryn da bolǵan, qazir de bolyp jatyr, alda da bola beredi. Aıyrmasy sol joly onyń Oljas Súleımenov, Sherhan Murtaza, Muhtar Maǵaýın sııaqty tulǵalardyń qatysýymen ótkeni.
Sol arada Sheraǵańdy «Juldyz» jýrnalyna jiberip qutylmaq ta bolǵan. Sheraǵańnyń minbeden «Juldyz» men úshin proıdennyı etap» dep bas tartqany esimde qalypty. Aqyry «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktorlyǵyna Muhtar Maǵaýın kelip otyrdy. Sonda Muhtar Maǵaýın búkil ıdeıalaryn «Juldyzǵa» salyp kep jibergende, bar qazaqtyń súıikti jýrnaly bul iske qatepti qara nardaı shydap berdi. Bar bolǵan-bitkeni osy ǵana.
Olardyń arasynda kúrdeli qarym-qatynastar, arandatýshylyqtar men aıdap salýshylyqtar – bári boldy. Sherhan Murtaza men Muhtar Maǵaýınnen Abyl men Qabyl jasaǵysy kelgender de bar. Aqyn-jazýshylardy rýshyl, jikshil, jershil etip kórsetkisi keletinder de solar. Osy áńgime osy kúnge deıin jalǵasyp kele jatyr. Rýshyldyq pen jershildik sol úlken tulǵalardan qalǵan muradaı qasterleıtinder de tabylady. Shyn máninde aqyn-jazýshylardyń arasynda rýshyldyq eshqashan bolǵan emes. Bir-eki jerlesin qasyna ertkenniń ózinde, eshkim eshkimniń kitabyn jazyp berip, talantty adam jasap jiberýi múmkin de emes. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý-aq, jazýshylar rý-rý bolyp qyrqysady eken degenniń bári – mıf!
Muhtar Maǵaýın «Juldyzǵa» bas redaktor bolyp kelgende, jigitter bir jaǵy quttyqtap, bir jaǵy keshirim surap kirip-shyǵyp jatty. Ornynda qalǵan Sheraǵańnyń olarda sharýasy da bolǵan joq. Qaıta «Juldyz» endi jaqsy shyǵady. Bul ólermendikpen bar qazaq oqıtyn jýrnal jasaıdy», dedi. Sonda Sheraǵańnyń kózinen jyltyraǵan sáýle kórdik, jeńilmegenine shúkir dedi me, joq, Maǵaýınmen bir-birin jaqynnan baıqastap júretinderine qýandy ma, belgisiz.
Men ol kezde jıyrma jetidemin. Kóńil degen aq paraqtaı. Oǵan tek jaqsy oılar ǵana jazylýy kerek. Maǵaýınniń de dálizde bireýlerge «Sheraǵań» dep áńgime aıtyp turǵanyn kóńilge túıip qoıdym. Biz teńbiz, qatarmyz, bir bıiktemiz degendeı boıyn ólshep kórip turǵan adamnyń túri. Eki jaqtyń áskeri bir-birinen keshirim surap jatyr, al olar óz aralarynda túk bolmaǵandaı jaıbaraqat. Keshe ǵana osy dálizde bireýdi bireý satyp, bir kabınetten ekinshi kabınetke ótip, eshkim sapyrylyspaǵan sııaqty. Eń qyzyǵy, olardyń emen esikti keń kabınetteri bir qabattyń eki qanatynda bolatyn. Odan keıin de talaı maıdandar boldy, ekeýiniń de qolastyndaǵylar bir-birimen tarpysyp qalyp júrdi, biraq ózderiniń betpe-bet kelip qatty sóz aıtysqandaryn eshkim kórgen joq. Shyǵarmashylyq ǵumyrlarynda stalındik qýǵyn-súrgin tereń iz qaldyrǵan ekeýinde de bir-biriniń basyn aman saqtaý ınstınkti báribir joǵary turǵan sııaqty. Ony aıtasyz, olar basqalardy shen kórmese de, bir-birin baǵalap, qurmettep, maqtan tutqan sekildi. Sóıte turyp bir-biriniń aıbynynan yqqan, qaımyqqan, jasqanǵan tárizdi. Qazaqqa olardyń sol bıikte qalǵany kerek, ony biz osy sońǵy aılarda aıqyn sezindik. Eger bul sózdi bilip turyp aıtpasaq, onda naǵyz qý, zálim, mystan bolǵanymyz!
...Oń jaq baspaldaq «Juldyzdiki» de, sol jaq baspaldaq «Qazaq ádebıetiniki». Joǵary kóterilip kele jatyp, ony osy sol jaq baspaldaqtyń basynan kórdim. «Juldyzdyń» bas redaktory bul jaqta neǵyp tur dep tańyrqap qaldym. Sóıtsem tómennen tóbemdi kórip, ádeıi beri ótip tosyp tur eken. О́zinen ózi: «Seniń Oralhan aǵań gazetchık emes, báribir Sheraǵańdaı gazet shyǵara almaıdy», dedi de burylyp ketti. Toqta!
Bul kisi ne dep ketti? Al kep basym qatsyn. Basqasy basqa, Oralhan Bókeıdiń orny bólek. Sheraǵań ekeýi týmasa da, týǵandaı bolyp ketken. Sol úshin be, joq. Endi ne? Eptep sanaǵa sańylaý taýyp, sáýle tústi. «Sheraǵań aýyssa, ornyna Oraǵań kelsin» degen aryzdy kek tutyp qalǵan. О́ıtpeseń, Maǵaýın bolarmysyń! Álde qatelestim be?
Bálkim Sheraǵań ekeýi tarazynyń eki basyndaı bir qabattyń eki jaǵyn teń ustap otyrǵan kezdi qımaǵan bolar. Baıqasaq qazir sol qımastyq sezim bárimizdiń boıymyzda bar. Murtaza men Maǵaýın fenomeniniń biz biletin shyndyǵy da osy. Otarshyldyq tańǵan jaladan táýelsiz sana ǵana qutqarady. Sherhan Murtaza da, Muhtar Maǵaýın de – naq osy táýelsiz sana úshin kúresken tulǵalar. Táýelsiz sana ótkenniń jalasynan da, nalasynan da ada bolǵany durys. Munymen Maǵaýın mıfiniń jańa bir paraǵy ashylatynyna bek senimdimiz...