Tyǵyryqtan shyǵarar jol tabylsa...

Munaı ónimderi ishki naryqty jabady

Bizde jyl saıyn 80 mln tonnadan astam munaı óndi­riledi. Basym bóligi shıki munaı kúıinde eksporttalady. О́ńdelgen jekelegen munaı ónimderi ishki naryqty qamtamasyz etýge baǵyttala­dy. Alaıda ken oryndaryn­da­ǵy túrli jaǵdaıǵa baılanys­ty keıingi jyldary óndiris deń­geıi qubylyp, jospardan tys aýytqý jıi týyndaıtyn bol­dy. Bıyl munaıdyń 73–75 mln ton­nasyn eksportqa, 17–18 mln tonnasyn ishki naryqqa ba­ǵyt­taý josparlanyp otyr. Byltyr Energetıka mınıstri 2024 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıingi merzimge Qazaqstannan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elderi aýmaǵynan tysqary jerlerge eksport­taýǵa tyıym salynǵan munaı ónimderiniń tizbesin bekitý týraly buıryqqa qol qoıdy. Qazaqstannyń Reseıden dızel otynyn baj salyǵynsyz satyp alýyna, tıisinshe dızeldi jáne basqa da munaı ónimderin, onyń ishinde jeńil dıstıllıattardy, ıaǵnı naftany (tikeleı aıdalatyn benzın) keri eksporttamaýǵa mindetteme qoıǵan bolatyn.

Mınıstrliktiń baǵam­daýy­n­sha, MО́Z, munaı bazalary men joldardaǵy dızel oty­ny­nyń jıyntyq qory – 626 myń tonna. 2023 jylǵy 12 sáýirde na­ryq­taǵy jaǵdaıdy turaq­tan­dy­rý maq­satynda Energetıka mı­nıs­tr­li­gi №140 buıryǵyn jarııalady. Onda munaı ónimderin ból­shek saýdada ótkizýge, ásire­se dızel otynyna (jazǵy, maýsymaralyq) shekti baǵa boıynsha lıtrine 450 teńgeni bekitti.

MО́Z-di básekege yntalandyrý mardymsyz

«QazMunaıGaz» (QMG) ult­tyq kompanııasynyń jyldyq esebine kóz júgirtsek, onda jań­ǵyr­týdan keıin munaı óńdeý jó­nin­degi úsh MО́Z-diń jıyn­tyq qýaty 16,3%-ǵa, jylyna 16,1 mln tonnaǵa deıin óskenin baıqaýǵa bolady.

MО́Z jańǵyrtý baǵdarlamasy óń­deý tereńdigin 90%-ǵa deıin art­tyrýǵa baǵyt­talǵan. Qaıta jań­ǵyrtý júr­gizil­gen­ge deıin­gi kezeńde elimizdegi otyn nary­ǵy­nyń qajettiligi Reseıden ım­­porttyq jetkizilimder esebi­nen qam­tamasyz etilip otyrdy. Biz­diń naryq­tyń ımportqa táýel­diligi – shamamen 30%, al jekelegen pozısııalar boıynsha – 40%. Sarapshylardyń aıtýynsha, jańǵyrtý nátıjesi benzın ımportyn tolyqqandy sheshýge múmkindik bergen.

Dızel otyny men avıakerosın ımportyna qajettilik shamaly saqtalyp otyr – naryq­taǵy jyldyq tutynýdyń shama­men 5%-yn quraıdy. Sony­men qatar janarmaı quıý beket­te­rin­de dızel otynyna suranys óte joǵary. Keıingi jyldary Qazaq­stan­da dızel otynyn tutyný negizinen Reseı, О́zbek­stan jáne Qyrǵyzstanmen shektesetin ob­lys­tarda joǵary suranys ese­bi­nen ósip jatqany aıtylady. Bul osy elderden keletin aýyr júk kólikterine tranzıttik ja­narmaı quıý qajettiligine baılanysty. Qajettiliktiń artqa­ny sonsha, ja­nar­maıdy kontra­ban­dalyq jolmen áketý de óris alǵan.

Áıtpese ózimizde óndirilgen benzın ishki qajettilikti qamtı alady. Alaıda keıingi jyldary salanyń ınves­tı­sııa­lyq tar­tym­dylyǵynyń tómen­de­ýine baı­lanysty jeke sektordyń ishki ınvestısııasy ǵana emes, tikeleı shetel­dik ınvestısııa da quldyraǵan. Geolo­gııa­lyq bar­laý jumystarynyń aýqymy qys­qardy, jumys istep turǵan ken oryn­darynda óndirý azaıdy, al jańa­la­­rynda qorlardyń ósýi is júzinde nól­ge teń. Munaı ónimderin óndirý men ótkizýdiń negizgi nobaıy retinde tollıng syzbasynyń basym bolýy munaı óńdeý zaýyttaryn kommersııalyq paıda tizbeginen shyǵarýǵa ákel­gen. Nátıjesinde, munaı óńdeý oryndarynda básekege qabilet­ti­likti odan ári damytýǵa ynta­lan­dyrý kemip ketti. Qaıta óń­deý­ge jeke ınvestısııa tartý múmkindigi tómendep, MО́Z qyz­me­ti tolyǵymen memleketke qa­rap qalǵan (memlekettik kompa­nııa­lar arqyly). Bul qoǵamnyń neǵurlym basym mindetterin sheshý úshin bıýdjet qarajatyn bosatýǵa múmkindik bermeıdi.

Búginde elimizdegi iri munaı óńdeý zaýyttary is júzinde kva­zı­memlekettik sıpatqa ıe. Tú­gelge jýyǵy jobalaryn Qazaq­stan damý banki arqyly qar­jylandyrady. Osy tizbektegi táýe­kel­­derdiń negizgi úlesi «ult­tan­­dyrylsa», paıdanyń negiz­gi úlesi «jeke­shelen­dirilgen» bolar edi.

Shaǵyn zaýyttyń shynaıy ahýaly

Dál qazir shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary qıyn jaǵdaıda. Qýat­ty­lyǵy tómen munaı óńdeý zaýyt­tarynyń negizgi tabys kózi – mazýt, pesh jáne keme otyny, sondaı-aq nafta sııaqty munaı ónimderiniń túrlerin óndirý ári eksportqa shyǵarý. Sarapshylar búkil el boıynsha jıyrmadan astam qýaty az munaı óńdeý zaýy­tynyń birazy jabylýdyń sál-aq aldynda tur deıdi. О́ıtkeni munaı óńdeý salasyndaǵy ju­mys­shylardyń jalpy sany onda­ǵan myń adamǵa jetedi. Árbir zaýyttyń ekinshi deńgeıli bankter aldynda birneshe mıllıard teńgege jýyq qaryzyn es­ker­sek, jaǵdaıdyń rasynda múshkil ekenin túsinýge bolady. Munaı óńdeý zaýyttarynyń jumysy toqtasa, el ekonomıkasyna áser etpeı qoımaıtyndyǵy anyq. Sebebi bıýdjet salyq túrindegi orasan zor aqshalaı túsimderden aıy­rylady, al ekinshi deńgeıli bankter óz qaryzyn qaıtaryp ala almaıdy. Sonymen qatar jumys­syzdar sanynyń da artyp keteri belgili.

EAEO sheńberinde saýdaǵa salynǵan shekteýler shaǵyn munaı óńdeý zaýyt­ta­rynyń jaǵ­daıyn túzetpeıdi, sebebi eli­mizde áleýetti satyp alýshylar óte az. Nafta, pesh jáne keme otyny EAEO naryǵynda suranysqa ıe emes. Bizdegi nafta ótken jyldyń sáýir aıynan bas­tap, Aqtaý zaýytynda rezervýarlyq park­te, sondaı-aq Mańǵystaý oblysynyń Baýtıno kentindegi Teńiz munaı quıý termınalynda jınaqtalyp jatyr. Onda ol kemege aýystyryp tıeý jáne eksport úshin saqtalady. Nafta óndirisiniń úlesi basqa ónimderimen qatar 2023 jyly – shamamen 20%, al dızel otyny shamamen 25%-dy quraǵan.

«Mangystau Oil Refining» JShS munaı óńdeý zaýyty­nyń ókilderi de barlyq rezervýardyń naftamen tolty­ryl­ǵa­nyn, budan ári jınaq­taı­tyn jer joq ekendigin aıtady.

«Biz úlken shyǵynǵa ushyraı­myz, kólemi búginde shamamen 8 mln dollardy quraıdy. Qarjy nesıe jelilerin óteýge, zaýyt ju­mysyna, shıkizat satyp alýǵa baǵyttaldy. Nesıe jelisin alý úshin biz barlyq múlkimizdi, so­nyń ishinde zaýyttyń ózin, keń­se­lerdi, ınfraqurylymdardy kepilge qoıdyq. Búginde atom elektr stansasynan tys munaı eksportyna tyıym salýdyń qa­lyp­tasqan jaǵdaıyna baılanys­ty bizdiń nesıe tólemderimiz úzi­­lissiz júrip jatyr, zaýyt toq­­tap qalaıyn dep tur. Eń qıy­­ny – qyzmetkerlerimizdiń ja­la­qysyn jáne salyq mindet­te­memizdi ýaqtyly tólem jasaı almaımyz. Ári shıkizat úshin munaı ken oryndary aldyn­da­ǵy bereshegimiz de bar. Bar­lyq aınalym qarajatymyz rezer­výar­lardaǵy naftada jatyr. Sonymen qatar syıymdylyǵy 60 tonnadan asatyn bir sısternany jalǵa alý úshin kúnine shamamen 45 dollar tóleımiz. Al bizde 100-ge jýyq sısterna bar», deıdi «Mangystau Oil Refining» JShS dırektorynyń orynbasary Qýanysh Taıǵuqov.

Biraz ýaqyt buryn memleket tarapynan shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary shyǵaratyn ónim­niń sapasyn arttyrý úshin teh­nıkalyq retteý talaptaryn kúsheıtý qajettiligi men EAEO tehnıkalyq reglamentine sáıkes kelmeıtin atalǵan óndi­ris­ke salyqtyq jáne keden­dik jeńildikterdi alyp tas­taý jó­ninde usynys aıtylǵan edi. Odan ózge, janar-jaǵarmaı jó­neltý kezinde temirjol qyz­me­tin kórsetý turǵysynan baǵa­nyń negizsiz ósýin, jekelegen kom­panııalardyń básekesiz qyz­metine jol bermeý úshin tarıf­ter­di tómendetý týra­ly áńgime qozǵaldy. Degenmen áli de bolsa munaı óńdeýshi shaǵyn zaýyttar tolyq qýattylyǵynda jumys isteı almaı otyr. Sáıkesinshe, elde janarmaı tapshy ári baǵasy qymbat.

MО́Z-derge Energetıka mı­nıstr­liginen óz ónimderin óndirý­ge, munaı ónimderin óńdeý men aınalymy týraly turaqty esep jasaýǵa pasport berilgen. Máli­met­terge qaraǵanda, shaǵyn munaı óńdeý zaýyttary jyl saıyn orta eseppen 750 myń tonna munaı ónimin óndirse, onyń ishinde mazýt orta eseppen 350 myń tonnadan kem emes nemese iri munaı óńdeý zaýyttarynda óńdelgen barlyq munaıdyń 3 paıyzynan aspaıtyn kórinedi. Qalǵan bóligi 350-450 myń tonna munaıdan, teńiz otynynan, mazýttan jáne dızeldik otynnan túziledi.

Mamandar ne deıdi?

 «Mańǵystaý munaı óńdeý zaýytynda óndiriletin munaı ónimderiniń jalpy kólemi 20-25%-dy quraıdy. Naftany EAEO elderinde satýǵa bolmaıdy, Reseıdiń ózinde bar, biraq Qyrǵyzstanda mundaı mólsherde qajet emes. Oblysta qazirdiń ózinde jarty jylda 30 myń ton­nadan astam dızel otyny túrindegi aksızdeletin taýarlardy shyǵaratyn zaýyt jumys istep turǵan kezde dızel Reseıden óte joǵary baǵamen ákelinip jatyr. Biraq nege ekeni belgisiz, memleket bizdi qoldamaıdy. Úkimetke kórshiles elden ımporttap, onyń óndirýshileriniń quqyǵyn shek­­teıtin kelisimge qol qoıýy yń­ǵaılyraq. Elimizde shaǵyn munaı óńdeý zaýyttarynyń bar­ly­ǵy osyndaı kúıde tur», deıdi «Mangystau Oil Refining» JShS dırektorynyń orynbasary.

Atalǵan zaýyttan shyǵatyn ónimder zerthanalyq synaqtan ótken, standartqa saı. 2023 jyl­dyń birinshi jarty jyl­dyǵynda 125 myń tonna munaı ónimi óndirilip, onyń 33 myń tonnadan astamyn dızel otyny quraǵan. О́ndirilgen ónimniń túgeli óńirde satylǵan.

«Joǵary kúkirtti munaıdan jasal­ǵan ónimderge salynatyn eksporttyq baj salyǵy dızel­dik otynǵa qaraǵanda 2,5 ese joǵary – tonnasyna shamamen 60 dollar. Mundaǵy ónimniń qu­ra­mynda sý, tuz, qyshqyl kúkirt bar. Mundaı ónimdermen sha­ǵyn munaı óńdeý zaýytynda K4-K5 sapaly dızeldi shyǵarý múmkin emes. Bul úshin iri zaýyttar qajet. Al iri zaýyttar mun­daı ónimderdi qabyldaýǵa jab­dyqtalmaǵan. Olar bizdiń ónim­derdi shıki munaımen aralastyra almaıdy», deıdi Aqtóbedegi «Vernal Oıl Qazaqstan» munaı óńdeý zaýytynyń ókili Amanaı Sembekuly.

Elimizdegi barlyq shaǵyn mu­naı óńdeý zaýyty mazýt, dızel jáne naf­tany shyǵarady. Ishki naryqtaǵy iri oıynshylardyń arqasynda olar óz ónimderiniń basym bóligin eksporttaýǵa májbúr. Al aksızdeletin taýarlar ishki naryqqa shyǵady. Jergilikti jer­de óndiriletin dızel kóktem men kúzgi vegetasııalyq kezeńde aımaqtyq tap­shylyqty óteıdi.