Ǵylymda áıelderdiń óz orny bar. Búgingi merekege oraı otandyq ǵylymnyń «otyn jaqqan», el damýyna eńbek etip júrgen ǵalym áıelderdiń bir parasyn ǵana tanystyrmaqpyz. Shynynda, olar – kóp, kóptigi qýantady da.
Kóp dedik qoı, sol joldardy kózi shalǵan oqyrmanda «Kóp bolǵanda qansha?» deıtin saýal týatyn shyǵar. Resmı derekke úńileıik. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń (2022 jylǵy aqpandaǵy) derekteri boıynsha elimizde ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa qatysatyn áıel ǵalymdardyń úlesi 50%-dan asady (10 myńǵa jýyq áıel). Olardyń ishinde: 714 áıel – ǵylym doktory, 2 427 – ǵylym kandıdaty, 992 – PhD, 28 – beıini boıynsha doktorlar. «Áıelder kóbine ǵylymnyń qaı salalarynda jumys isteıdi?» degenge kelsek, medısınalyq ǵylym salasynda – 71%; áleýmettik ǵylymda – 62%; gýmanıtarlyq ǵylymda – 59%; jaratylystaný ǵylymdary salasynda – 53%; aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynda – 45%; tehnıka jáne tehnologııa salasynda 44%-dy quraıdy.
Ǵalym áıelder ǵylymı óndiriste de belsendi. Jaqynda Ǵylym qory ǵylymı qyzmetpen aınalysyp júrgen áıelder sany artyp kele jatqanyn habarlaǵan edi. Atalǵan uıymnyń deregine qaraǵanda, qor jelisi boıynsha kommersııalandyrý jobalarynda basshylar arasynda shamamen úshten biri – áıelder. Olar ózderin medısına, aýyl sharýashylyǵy, ekologııa jáne tamaq ónerkásibi sııaqty salalarda kórsetip keledi. Patent baǵytynda da belsendi. Ǵylym qory patent avtorlarynyń 222-si – áıelder.
Zertteýdi emdeýge ushtastyrǵan
Lázzat Eralıeva – Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, pedıatr, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor. Sonymen qatar ol – 150-den asa maqalanyń, 2 ulttyq nusqaýlyqtyń, monografııalar men ádistemelik nusqaýlyqtardyń, 4 ónertabys patentiniń avtory.
– S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetine dáriger bolamyn degen armanmen oqýǵa túsip, Pedıatrııa fakýltetin bitirdim. Ýnıversıtette úzdik oqyp kózge túskendikten, ordınatýraǵa túserde meni ártúrli fakýltetke shaqyrdy. О́zim de balalar hırýrgııasy, balalar onkologııasy sekildi baǵytpen aınalysqym keletin. Biraq bireýin tańdaý kerek, sóıtip, «Balalardaǵy juqpaly aýrýlar» baǵytyna bet burdym, tańdaýymnyń durystyǵyna keıin kózim jetti. Ordınatýrada ǵylymı zertteýlermen aınalysyp, zerdeleý, saraptaý, sandarmen jumys isteý, statıstıka júrgizý maǵan unaıtyn. Túngi aýysymdaǵy dárigerlik qyzmetimdi atqara júrip oqýymdy, zertteý jumystarymdy aspırantýrada jalǵastyrdym. Aspırantýrany ýaqytynan erte aıaqtap, kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵadym. Ondaǵy ǵylymı zertteýim sol kezderi óte sırek qozǵalatyn «Balalardyń ishek mıkroflorasy» taqyryby edi. Bul ýaqytta tipti dısbakterıoz týraly da kóp aıtylmaıtyn. Sóıtip, balalardaǵy juqpaly aýrýlar kezinde ishek mıkroflorasy jumysynyń qalaı ózgeretinin zerttedim, – deıdi L.Eralıeva.
Keıipkerimiz keıin qoǵamda qyzý talqylanǵan, balalardyń densaýlyǵyna zııan keltirgen menıngokokk qaýipti ınfeksııasyna nazar aýdardy. Osylaısha, ol balalar arasyndaǵy menıngıt ınfeksııasyn zertteý baǵytyna keldi. О́ıtkeni sol ýaqytta atalǵan ınfeksııany juqtyrǵan balalardyń ómirimen kúni-túni kúresip júrgen dárigerdi bul másele qatty alańdatyp, onyń sebebin anyqtaýǵa, zerttep, sheshimin tabýǵa bilek sybana kirisken. 2010 jyly doktorantýrada «Bakterıaldy menıngıt» taqyrybynda dıssertasııasyn qorǵady.
– Qazir Qazaqstannyń ulttyq ekpe kúntizbesinde pnevmokokk ınfeksııasyna qarsy vaksına bar, bul pnevmokokk menıngıtine de qarsy qoldanylady. Men doktorlyq dıssertasııamdy qorǵaǵanda, ol atalǵan tizimde bolǵan joq jáne balalar bul ınfeksııadan qorǵalmaǵan edi. Meniń pnevmokokk menıngıtine arnalǵan ǵylymı-zertteý eńbegim oǵan qarsy vaksınany Qazaqstannyń ulttyq ekpe kúntizbesine engizilýine negiz boldy. Keıin ózim bitirgen joǵary oqý ornynda Balalar juqpaly aýrýlar kafedrasynyń professory retinde, sodan soń sol ýnıversıtetke qarasty B.Atshabarov atyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory retinde ǵylymı jumystarǵa jetekshilik ettim. Budan ári Ulttyq ftızıopýlmonologııa ǵylymı ortalyǵynyń ǵylymı-klınıkalyq jumystar boıynsha dırektordyń orynbasary qyzmetinde júrip te ǵylymı jáne emdeý qyzmetimdi qatar alyp júrdim. О́ıtkeni bilikti dárigerlerdiń emine muqtaj pasıentterdiń árdaıym janynan tabylǵym keledi, al árbir klınıkalyq jumys ǵylymı turǵyda zertteýdi qajet etedi, – dedi keıipkerimiz.
L.Eralıeva byltyr Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń «О́mir jáne densaýlyq» baǵytyn basqarýǵa shaqyrtý aldy. Eńbek jolyn sonaý 2000 jyly dáriger bolyp bastaǵan ol akademııada júrip te klınıkalyq qyzmetine qosa ǵylymı jumysyn, ǵylymı maqala jazyp, jarııalaýdy jalǵastyryp júr.
– Munyń bári qajyrly eńbekti talap etedi, óıtkeni ǵylymmen aınalysý úshin ǵylymı ádebıetterdi kóp oqýǵa, halyqaralyq kongrester men konferensııalarǵa qatysyp, ǵylymı qaýymdastyqpen aralasyp, otbasy tirligin qosa atqarýǵa týra keledi. Kóbi ǵalym áıeldi kózáınektegi, qartaıǵan adam retinde elestetedi. Biraq qazir zaman basqa, osy kúngi ǵylymda júrgen áıelder obrazy ártúrli, bir tıpte emes, olar zamanaýı qajettilikti meńgergen. Mysaly, men de qoǵamdyq qyzmet retinde áleýmettik jelidegi paraqshamda ata-analarǵa arnap balalar aýrýlarynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan keńesterimdi usynamyn. Bul da qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikten týǵan, – dep túıindedi ol sózin.
Ym tili júıesin jasaǵan maman
Nurzada Amangeldi – IT mamany, PhD, erekshe qajettiligi bar jandar úshin biregeı joba daıyndaǵan ǵalym. Qazir L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aqparattyq tehnologııalar fakýltetinde sabaq berip, zertteý jumystaryn júrgizip keledi. О́zekti taqyrypty tańdaýy halyqqa paıdaly is bolsyn degen nıetinen týǵanyn aıtady.
– 2019 jyly doktorantýraǵa tústim, sonda kafedra tarapynan jetekshiler men taqyryptary usynylady. Sol kezde elimizde osy máselemen aınalysyp júrgen Sáýle Áljanqyzyn jetekshi retinde tańdap, ym tilin tanýǵa arnalǵan ádisterdi zertteýge kiristim. Ár jumystyń nátıjesi de túpki nıetke baılanysty ekeni belgili, qazirgi tańda komanda quryp, aldaǵy úlken maqsatqa bet aldyq. Júıe bolashaqta ym álipbıin, ym tilin biletin sýrdoaýdarmashylardy daıarlaı alady. Mundaı mamandar túrli memlekettik uıymdarǵa qajet. Búgingi tańda biz mobıldi qosymsha jasaýǵa kiristik. Onyń kómegimen ym tilimen ózara sóılesýge bolady. Sóıleýdi mátinge, mátindi ymǵa jáne kerisinshe túrlendiretin júıe qurylady. Osy jobamnyń nátıjesinde erekshe qajettiligi bar jandar mektepte yńǵaıly, esh kedergisiz oqýǵa, medısınalyq jáne memlekettik mekemelerde qyzmet alýǵa, sondaı-aq erkin sóılesýge múmkindik alady. Osy taqyrypty túbine deıin zerttep, óz úlesimdi qosý – azamattyq boryshym, deıdi Nurzada.
Keıipkerimizdiń ǵylymı jobasy jasandy ıntellektige negizdelip, sóıleý men estý qabileti buzylǵan adamdarǵa arnalǵan. Júıe qazaqsha ymdaý tiline beıimdelgen, dál osy baǵyty atalǵan júıeniń basty biregeıligi, artyqshylyǵy bolyp tur. Júıeni ázirleý barysynda avtor bir ymnyń birneshe nusqasyn daıyndaǵan eken. Ǵalym olardy kórsetilý kúrdeliligine sáıkes toptarǵa bólip, árqaısysy úshin jasandy neırondy jeli modelin ázirlegen.
– Ǵylymı zertteýdi qoldaý maqsatynda ýnıversıtet tarapynan JANA ASU ishki grantymen 2022, 2023 jyly eki ret qarjylandyryldy. 2023 jyly jeltoqsan aıynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi qoldaýymen Álemdik bankten qarjylaı qoldaý aldyq, sonyń nátıjesinde jumys toby qurylyp, jabdyqtar alynyp jatyr. Atalǵan grant bir jylǵa ǵana beriledi, jyl ishinde kólemdi jumysty sońyna deıin jetkizý múmkin emes. Sondyqtan Ǵylym qory jarııalaǵan konkýrsqa bıyl taǵy ótinish jiberdik. Byltyr ótpeı qalǵan edik. Osyndaı ınnovasııalyq jobalar memleket tarapynan qarjylandyrylatyn bolǵandyqtan, biz de qatysýǵa múddelimiz. «Qazaqstandyq sańyraýlar qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń vıse-prezıdentimen kezdesýde balalardy oqytýǵa qatysty túıindi máseleniń baryn bildim. Qazaqsha jáne basqa tilderde ymdaý tilin úıretýge arnalǵan zııatkerlik trenajerimiz estý qabileti buzylǵan balalarǵa úlken kómek kórsetetin qajettilik bolyp tur. Mundaı oqytý júıesi balalarǵa ymdaý tilin jáne qorshaǵan ortada qarym-qatynas jasaýdy úırenýge múmkindik beretin tıimdi qarym-qatynas quraldarymen qamtamasyz ete alady. AQSh pen Qazaqstannyń ǵalymdar toby bizdiń eldegi estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan adamdar úshin bilim berý jáne oǵan qoljetimdilik salasynda birqatar zertteýdi bastady. Bizdiń birlesken jumysymyz elimizde ǵana emes, Ortalyq Azııada paıdaly bolatyn úlken ǵylymı jobaǵa aınalady dep senemiz, – dedi ǵalym N.Amangeldi.
Osy jasap shyqqan júıesi, ıaǵnı ǵylymı eńbegi doktorlyq dıssertasııasyna da arqaý bolǵan. Dıssertasııalyq keńes onyń eńbegin óte joǵary, halyqaralyq deńgeıdegi jumys retinde baǵalaǵan. Biraq keıipkerimiz túpki maqsatyna jetpeıinshe toqtamaıtynyn jetkizdi. N.Amangeldiniń kózdegeni – bastaǵan isin aıaqsyz qaldyrmaı, ónimin muqtaj tutynýshyǵa jetkizý. Biz onyń bul sheshiminen qaısarlyq pen tabandylyqty baıqadyq.
О́simdik sútiniń avtory
Gúlnazym Ospanqulova – bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, «Aýyl sharýashylyǵy salasynyń úzdigi» tósbelgisiniń ıegeri, ósimdik sútin oılap tapqan ǵalym.
Keıipkerimizge ósimdik sútin óndirý ıdeıasy amerıkalyq hımık, ǵylym doktory Temýr Iýnýsovpen birlesken jumystyń nátıjesinde kelgen eken.
– T.Iýnýsovtyń AQSh-taǵy tehnologııalardy kommersııalandyrý salasyndaǵy úzdik tájirıbesi osy jobany elimizde iske qosýǵa túrtki boldy. Laktozaǵa jáne janýarlar aqýyzdaryna allergııasy bar adamdar qatary keıingi kezde kóbeıip barady. Osyǵan qosa sheteldik ónimge 100% táýeldilikti, sútke balama ónimderge suranystyń, vegetarıandyq, durys tamaqtanýdy ustanatyndardyń artýyn, sondaı-aq otandyq shıkizat naryǵyn eskere otyryp, zertteýlerimizdi bastadyq. 2017-2018 jyldary bastamashyl zertteýler júrgizdik, sol zertteýlerimiz bolashaqtaǵy Ǵylym qory qarjylandyrǵan «О́simdik shıkizaty negizinde sıyr sútin almastyrǵyshtar óndirisin jolǵa qoıý» atty kommersııalandyrý jobasynyń negizi boldy. Osy jyldyń sońyna qaraı ónimderdiń birinshi partııasyn shyǵarýdy josparlap otyrmyz. Bul bıdaı, suly, kúrish jáne ósimdik sútiniń basqa túrleri alynatyn sút untaǵy bolmaq. Mundaı ónimderdiń janýarlar sútinen aıyrmashylyǵy – quramynda, ıaǵnı az mólsherde qanyqqan maıǵa ıe, holesterınnen tolyǵymen ajyratylǵan, konservantsyz, adamdardyń densaýlyǵyn saqtaýǵa, ımmýnıtetti nyǵaıtýǵa kómektesetin qorektik zattardyń erekshe kesheni bolýymen baılanysty, – deıdi G.Ospanqulova.
Másele jańa ónimniń áleýmettik jáne ekonomıkalyq turǵyda tıimdi, ıaǵnı naryqta suranysqa ıe bolýynda ǵana emes, janýar sútin ishkennen allergııasy qozatyn adamdarǵa taptyrmas kómek ekeninde bolyp tur. Munyń bári – ǵalym G.Ospanqulovanyń úzdiksiz izdenisi men belsendiliginiń nátıjesi. Sebebi ol granttyq, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýdyń ártúrli ǵylymı jobasyna basshy, keńesshi nemese oryndaýshy retinde udaıy qatysady. Onyń jetekshiligimen 20-dan asa joba iske asyrylǵan.
– E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetinde bıologııa-geografııa fakýltetiniń 3-kýrs stýdenti kezimde mıkroorganızmderdiń genetıkasy boıynsha zertteýmen aınalysqan naǵyz ǵalymdarmen (Gaıane Pogosıan men Konstantın Lı) jumys isteý baqyty buıyrdy. Mıkroorganızmdermen alǵashqy tájirıbe ǵylym álemin ashqan taqyryp boldy, keıin aspırantýraǵa túsýge de ıtermeledi. Bir jyl izdenýshi-zertteýshi bolyp jumys istegen soń, 2001 jyly S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetke «Mıkrobıologııa» mamandyǵy boıynsha aspırantýraǵa tústim. S.Seıfýllın ýnıversıtetiniń májilis zalyndaǵy ǵylymı keńeste bolashaq ǵylymı jetekshim Zorıa Petrovna Karamshýkpen alǵashqy kezdesýim áli esimde. Zorıa Petrovna – aty úlken árippen jazylýǵa tıis myqty ǵalym. Z.Karamshýk kún saıyn derlik, tańerteńnen keshke deıin zerthanada ýaqyt ótkizip, menimen Petrı tabaqshalaryna otyrǵyzylǵan mıkroorganızmderdiń nátıjelerin qarap, talqylady. Nátıjesinde, ol kisi menen derekterdi taldaı alatyn, óz oıyn durys, naqty jetkize biletin, bolashaqqa jospar qurýǵa qabiletti zertteýshini shyńdap shyǵardy, – deıdi keıipkerimiz.
Kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaǵannan keıin G.Ospanqulovaǵa túrli ǵylymı-zertteý uıymynan jumysqa usynys túse bastady. Sonyń ishinen tańdap, 2010 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jumysqa aýysty. Onda 2011 jyldan bastap ósimdik sharýashylyǵy ónimderin tereń qaıta óńdeý zerthanasyn basqardy.
– Ǵylymdy damytý baǵytyndaǵy qarjylandyrý jumystary, Ulttyq ǵylym akademııasyn qurýdaǵy memlekettiń sheshimderi kóńil qýantady. Alaıda ǵalymdardyń jetkiliksiz tanylýy, qoǵamdaǵy mártebesi týraly da aıtý kerek. Menińshe, qoǵamnyń ǵalymdarǵa degen senimin saqtaý, arttyrý úshin ǵalymdardyń ǵylymı adaldyq pen etıka qaǵıdattaryn saqtaǵany asa mańyzdy. Shyny kerek, ǵylymı etıkany buzý ǵalymdar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa, qarjylandyrýdy kóbeıtýge, ujymdyq jumystyń tıimdiligin arttyrýǵa, qoǵamda ǵalymdardyń eńbegin oń baǵalaýǵa kedergisin keltiredi. Ǵylymmen aınalysqysy keletinderge qoldaý men tálimgerliktiń bolýy úlken ról oınaıtynyn aıtqym keledi. Kezikken kedergini jeńý úshin ózine senimdilik pen tabandylyq daǵdylaryn damytý qajet. Sonymen qatar tájirıbe almasý, qoldaý tabý úshin qoǵamdastyq nemese pikirles toptar izdegeni jón. Jalpy, ár adam ózindegi ıdeıalaryn belsendi túrde iske asyrýǵa, kóshbasshylyq rólderdi qabyldaýdan qoryqpaı, únemi kásibı ósýge umtylýy kerek, – deıdi keıipkerimiz.