Qoǵamnyń damý qarqynyn ǵylym men bilimniń damý deńgeıi anyqtaıdy. Ony biz aldyńǵy qatarly damyǵan elderdiń tájirıbesinen anyq kórip otyrmyz. Olaı bolsa, qoǵamdaǵy ǵylym men bilim salasyna qalyptasyp qalǵan kózqarasymyzdy túbegeıli ózgertýimiz kerek.
О́kinishke qaraı, táýelsizdik jyldarynda biz otandyq ǵylymdy uıymdastyrýdyń zamanaýı júıesin qura almadyq. Osy ýaqytqa deıin memlekettik organdar jumysynyń negizgi qaǵıdaty jyldam jeńisterge jáne joǵary jaqqa tabysty esep berý úshin tez nátıjelerge qol jetkizý boldy. Memlekettiń basty basymdyqtarynan tysqary qalǵan otandyq ǵylym mundaı jaǵdaıda, árıne, tıisti túrde damı almady.
Qoǵamda «Qazirgi zamannyń Sátbaevtary, Marǵulandary, Esenovteri qaıda?» degen saýal týyndap otyr. Eger qajetti tehnologııalardy shetelden satyp alamyz dep, jyldar boıy óz ǵalymdarymyzdy moıyndamasaq, eger bizde ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý damyǵan elderge qaraǵanda 10, 20 jáne 30 ese az bolsa, olar qaıdan paıda bolmaq?
Keıingi ýaqytta ǵana ǵalymdarǵa tıisti nazar aýdaryla bastady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen elimizde ǵylym men bilim berýdi damytýǵa buryn-sońdy bolmaǵan qoldaý kórsetilip keledi. Endi biz ǵylymdy damytý strategııasyn durys qurýymyz kerek. Ol basqa elderdegideı ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan shyn máninde pragmatıkalyq bolýǵa tıis.
Bul rette Ulttyq ǵylym akademııasyna erekshe ról beriledi. Ol ǵalymdardyń ústinen qaraıtyn taǵy bir ákimshilikke aınalmaýy kerek. Onyń ózindik biregeı mıssııasy men paıymy bar, ol – táýelsiz usynystaryn beretin avtonomdy, bedeldi saraptamalyq ǵylymı uıym bolýǵa umtylý jáne ǵylymdy basqarý salasynda jiberilgen júıelik olqylyqtardyń ornyn toltyrý.
Eń aldymen ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn durys anyqtaý qajet. О́kinishke qaraı, bizdiń damyǵan elderden aıyrmashylyǵymyz basym baǵyttar kóbine eldiń qajettiligine emes, ǵalymdardyń múmkindigine negizdelgen. Osyǵan baılanysty akademııa bazasynda ekonomıkanyń, ǵylymnyń naqty jaı-kúıimen jáne ǵylymı-tehnologııalyq damýdyń álemdik trendterin baǵalaý arqyly ǵylymı zertteýlerdiń basym baǵyttaryn aıqyndaýdyń obektıvti júıesi engiziledi.
Ekinshiden, konkýrstyq negizde qarjylandyrýdyń úshjyldyq kezeńimen ǵylymnyń barlyq baǵytyna qoldanylatyn shablondyq tásil ǵylymda, ásirese irgeli zertteýler salasynda nátıjeniń tómendeýine ákelip soqty. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda zamanaýı bazalyq quzyretterdi damytýǵa yqpal etetin jáne qoldanbaly ázirlemelerdiń tıimdiligin arttyrýǵa negiz bolatyn, eldiń zııatkerlik áleýetin turaqty túrde qamtamasyz etetin irgeli (fýndamentaldy) ǵylym úshin tıisti jaǵdaı jasalmady. Sondyqtan biz irgeli ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý formatyn túbegeıli ózgertýimiz qajet.
Sonymen qatar akademııa jetekshi ǵalymdarmen birlesip, irgeli negizderdi qalyptastyrýdan bastap praktıkalyq qoldanýǵa deıingi barlyq aspektini qamtıtyn, tiginen ıntegrasııalanǵan nysanda qurylatyn zamanaýı sıfrlyq jáne genomdyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, el damýynyń mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshýge baǵyttalǵan iri pánaralyq megajobalardy iske asyrýǵa usynystar engizedi.
Qazir biz osyndaı bes strategııalyq mańyzdy baǵdarlamany ázirleýdi bastadyq. Máselen, álemge tanymal ǵalym, akademııanyń vıse-prezıdenti Dos Sarbasovtyń jetekshiligimen elimizde aýyl sharýashylyǵyndaǵy zamanaýı bıotehnologııany damytý jónindegi jobany daıyndaý bastaldy. Bul aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýda eleýli serpilis jasaýǵa múmkindik beredi.
Úshinshiden, aýqymdy aýmaǵy bar elimizde ekonomıkany teńgerimdi túrde damytý úshin óńirlik ǵylymdy damytý óte mańyzdy. Tehnologııalyq damyǵan elder tabysynyń qupııasy nede? Mysaly, AQSh-tyń ár shtatynda derlik iri zertteý ýnıversıtetteri bar, olar sol óńirdiń ekonomıkasyn damytýdyń ınnovasııalyq ortalyǵy, «mı haby» bolyp sanalady. Bul jumysty tikeleı shtat gýbernatory úılestirip otyrady.
Al bizde jaǵdaı múldem basqa. Ǵalymdar óńirdegi máselelerdi bilmeıdi, al óńirler ǵalymdardyń múmkindiginen habarsyz. Tipti kóp ákimdikte ǵylymı salaǵa jaýapty mamandar da joq.
Bul máseleni sheshý úshin akademııa óńirlik ýnıversıtetter men ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn jan-jaqty qoldaıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda akademııa músheleri men sheteldik seriktesterdi tarta otyryp, óńirler úshin ǵylymı zertteýlerdi durys uıymdastyrýǵa kómektesedi. Bul jumysty óńirlik ýnıversıtetter bazasynda oblys ákimi orynbasarynyń basshylyǵymen Ǵylym jáne tehnologııalyq damý jónindegi keńesti qurýdan bastaýdy usynamyz. Keńes quramyna jetekshi ǵalymdar, akademıkter, qoǵamdyq uıymdardyń, iri kásiporyndar men bıznes-qoǵamdastyqtyń ókilderi kiredi. Keńester óńirlerdegi ózekti máselelerdi anyqtap, olardy sheshýdiń qolaıly parametrlerin usynady.
О́ńirde ǵylymdy damytý jónindegi jumys kórsetkishterin ákimderdiń reıtıngine qosý qajet. Bul jobany ózara is-qımylǵa daıyn ákimdermen, 2–3 oblys mysalynda qanatqaqty rejimde bastaýdy usynamyz.
Akademııanyń bul «О́ńirlik ǵylym – óńirler úshin» atty bastamasy – ǵylym salasyndaǵy pragmatıkalyq tásildiń mysaly. Bul ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq saıasattaǵy júıeli «olqylyqtyń» ornyn toltyryp, ǵylymdy praktıkaǵa jáne naqty óndiriske jaqyndatyp, osylaısha eldiń ǵylymı-tehnologııalyq áleýetin nyǵaıta otyryp, óńirlerdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyna múmkindik beredi. Jumystyń taǵy bir ereksheligi, biz ózgeristerdi ádettegideı joǵarydan tómenge emes, tómennen, ıaǵnı durys bastap otyrmyz.
Aqylbek KÚRIShBAEV,
UǴA basqarma prezıdenti