Dalamyzdyń darqandyǵy tek ulan-ǵaıyr keńdiginde ǵana emes. Jer-anada adam janyna qosa tánin de emdeıtin ósimdikter, áli qanshama qupııasy ashylmaǵan tabıǵı týyndylar bar. Qazaq kóp aýrýdyń shıpasyn tabıǵattan tapqan, biraq emniń derligi ǵylymı negizdelmegen. О́ıtkeni onyń tereńine úńilý, syryn ashyp, «sóıletý» asqan bilimdi, tolassyz izdenis pen tabandylyqty talap etedi. Dál osy qasıettiń barlyǵy kezekti keıipkerimizdiń boıynan tabylady, onyń kóp ashylmaǵan taqyrypqa tereńdeýi de sodan shyǵar.
Janar JEŃIS – organometaldy jáne ósimdik hımııasy boıynsha PhD, professor, 7 til biletin polıglot, 6 birdeı patenttiń, 7 kitaptyń avtory, 5 respýblıkalyq, 7 halyqaralyq ǵylymı jobanyń jetekshisi.
Ǵylymǵa kelý jolyn tolǵanyspen eske alǵan keıipkerimiz ony bakalavrıattan bastaǵanyn aıtady. Ádette adamdar ýnıversıtetti bir dıplommen bitirip shyǵady ǵoı. Al keıipkerimiz Qytaıdaǵy Sınszıan ýnıversıtetiniń bakalavrıatyn 25 dıplommen bitirip shyǵypty! О́ıtkeni únemi izdenispen júrip, óz oqýynan bólek kompıýter úırený, aǵylshyn tilin oqý sekildi túrli kýrstardy qosa bitirgen eken.
– Sınszıan ýnıversıtetinde úzdik stýdentterge syıaqy tólenip, túrli kýrstarǵa joldamalar men bilim alýǵa septesetin zamanaýı qurylǵylar beriletin. Sondaı múmkindiktiń bári kóp izdenýge, onyń sońy ǵylymǵa jeteledi. Bakalavrıatty bitirerde endi shyǵyp jatqan nanomaterıal boıynsha batareıa jasadym. Nanomaterıaldy synaıtyn joǵary sapaly qurylǵy Japonııada bolǵandyqtan, sol elde osy jumysymyz zerttelip, jaqsy nátıje alyp, ǵylymı maqala jarııalanǵan. Qytaıda batareıa jasaýda maǵan Anýar muǵalim ǵylymı jetekshi boldy. Sol kisiniń jetekshiligimen ýaqytymyzdyń kóbi zerthanada ótetin. Tipti keıbir zerthanalyq jumysty tań ata bitirgen kezimiz de kezdesti. Onda ǵylymdy qalaı jasaý keregin, ǵylymnan nátıjeni qalaı alýǵa bolatynyn úırendim, – dedi qoldanbaly hımııamen bakalavrıatta-aq aınalysqan J.Jeńis.
Keıin anar jemisiniń qabyǵynan túrli paıdaly qosylystar alǵan Tashkenttegi eń bedeldi О́simdikter hımııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymymen tanysyp, birge zertteýler júrgizipti. Osydan soń keıipkerimiz ósimdikterdiń paıdaly qasıetterin ǵylymı turǵyda dáleldeý baǵytyna den qoıypty. Bálkim bul onyń alýan túrli ósimdikterdiń álemi bar Baıólkede týǵanynan, tabıǵattyń shıpaly týyndylarynyń qasıetteri men qazaqsha ataýlaryn únemi aıtyp otyratyn ákesiniń áńgimesi sanaǵa sińgeninen de bolar. Ǵalym organıkalyq qosylystardyń tehnologııasy boıynsha magıstratýrany jáne ósimdik hımııasy baǵytynda doktorantýrany Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetinde, farmakognozııa boıynsha postdoktorantýrany Japonııanyń Tokıo qalasyndaǵy Hoshı ýnıversıtetinde oqyp bitirdi. Tokıoda 2 jyl boıy Farmakognozııa fakýltetinde ósimdikten organıkalyq paıdaly, bıologııalyq belsendi qosylystardy bólip alǵannan bastap, qaıtadan olardyń qurylymyn anyqtaý, bıologııalyq belsendiligin zertteýge deıin birtutas jumysty derbes atqardy. Keıin Ońtústik Koreıanyń Kıonsan ulttyq ýnıversıtetiniń О́mir týraly qoldanbaly ǵylym bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri boldy. Munda da ártúrli aýrýlarǵa, dıabetke, tumaýǵa qarsy tabıǵı qosylystardy zerttedi. Sodan soń Qytaı ǵylym akademııasyna qarasty Hımııa jáne fızıka ınstıtýtynyń «Joǵary talantty ǵalym» degen atalymy boıynsha arnaıy shaqyrtýymen obyrǵa qarsy ósimdikterdiń qasıetterine zertteýler júrgizip, tolymdy eńbek etti. Sóıtip, halyqaralyq deńgeıde tájirıbe jınap, elge, atamekenine oraldy. Qazir Ál-Farabı ýnıversıtetindegi Dárilik ósimdikterdi ǵylymı-zertteý ortalyǵyna jetekshilik etedi.
– Ǵylymı ortalyǵymyzda eńbek etip júrgen zertteý tobymnyń negizgi taqyryby – jýsan jáne jýsannyń dárilik qasıetteri. Jýsan – ártúrli aýrýlardyń aldyn alýda qoldanylatyn dárilik ósimdik. Kóbine belgili, jýsandy zertteý jumysyna Nobel syılyǵy da berilgen. Osy ósimdikti qazaq halqy erteden túrli maqsatta qoldanyp keldi, biraq ony ǵylymı negizdeýge jetkizbegen. Bir ǵana Qazaqstanda 81 túrli jýsan ósedi, sonyń 19-y – endemık, ıaǵnı tek bizdiń elde ǵana bar. Qazir biz osy jýsannyń túrlerin, onyń obyrǵa, tumaýǵa, dıabetke, basqa da aýrýlarǵa qarsy belsendiligin zerttep jatyrmyz. Jaqynda zertteý tobymyzben endemık jýsannyń túrlerinen jańa qosylystardy bólip alyp, onyń obyrǵa qarsy belsendiligin zerttegende óte jaqsy nátıjege qol jetkizdik. Biz bólip alǵan qosylystar ımmýnıtet arqyly qaterli isik aýrýlaryn emdeý ádisterinde joǵary dárejede belsendilik kórsetti. Endi osy qosylystardyń obyrǵa qarsy belsendiligin dáleldeý jolynda ter tógip jatyrmyz. Byltyr elimizde ósetin jýsandardyń dıabetke jáne tumaýǵa qarsy belsendiligin zertteýge granttyq qarjylandyrý aldyq. Jýsandy jan-jaqty zertteýimizdiń úshinshi baǵyty etip qazaq dalasynda ǵana ósetin osy bir dárilik ósimdik túrleriniń teri aýrýlaryna qarsy belsendiligin de synaqtan ótkerýdemiz. Osynshama zertteýdiń nátıjesinde biz jýsannyń 6 túrinen, ıaǵnı jýsan ekstraktilerin, antıaksıdantty belsendiligin paıdalanyp, ıismaı men jaqpamaı aldyq. О́ıtkeni zertteýler barysynda jýsanda terige sińý qasıetiniń joǵary ekenin anyqtadyq. Osy zertteý boıynsha jazylǵan ǵylymı maqalamyzdy halyqaralyq bedeldi jýrnalǵa jarııalaýdy josparlap otyrmyz, – dedi professor Janar Jeńis.
Keıipkerimizdiń bir top ǵalymmen birge jýsanǵa qatysty zertteýdiń qorytyndysy boıynsha jazǵan kólemdi ǵylymı materıalymen tanysyp shyqtyq. Halyqaralyq «Molecules» jýrnalyna shyǵarǵan «Traditional Use, Phytochemical Profiles and Pharmacological Properties of Artemisia Genus from Central Asia», týra tárjimelesek, «Ortalyq Azııadaǵy artemızııa (jýsannyń ǵylymı ataýy) tuqymynyń dástúrli qoldanylýy, fıtohımııalyq profılderi jáne farmakologııalyq qasıetteri» degen taqyryptaǵy eńbekte mynadaı sóılem bar: «Zertteý derekteri Qazaqstannyń jýsan tuqymdas efır maıynyń bakterııaǵa, zeńge jáne vırýsqa qarsy belsendiligi bar ekenin kórsetedi». Osydan-aq ǵylymda jýsannyń biz bilmeıtin qasıetterin anyqtaý, dáleldeý jolynda úlken is atqarylyp jatqanyn uǵýǵa bolady. Osynshama eńbek etip júrgen ǵalym jas zertteýshilerdi ǵylymǵa jetekteýmen, baýlýmen ǵana emes, olardan elimizdiń zııatkerlik áleýetin arttyra alatyn býyn qalyptastyrýǵa úles qosyp keledi.
– Stýdentterge árdaıym ózderinen «Bul ómirge ne úshin keldim? Berilgen ómirdi qalaı ótkizýdi kózdeımin, ómirlik maqsatym tek iship-jeý, qydyryp, toılaý ma, álde týǵan jerge, Otanǵa nemese adamdarǵa kómektesý, qorshaǵan ortany qorǵaý ma? Memleket, qoǵamdy aıtpaǵanda, ózim ómir súrip jatqan jer sharyna qandaı oń áser ete alamyn?» dep suraý keregin eske salyp otyramyn. Olardyń ómirindegi mánin osydan ańǵarýǵa bolady. Jastardyń kóbi oqyǵan mamandyǵymen jumys istemeı, adasyp ketedi. Izdenýshilerdi únemi qolymnan kelgenshe tańdaǵan mamandyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa, óz kásibine adal bolýǵa, sol arqyly tulǵa bolyp qalyptasýǵa shaqyramyn. Osyǵan qosa til bilýge úgitteımin, shet tilderin bilgen – óte mańyzdy, halyqaralyq deńgeıge shyǵýymyz dál osy máselege kelip tireledi. Otandyq ǵylymdy damytý úshin ǵylymǵa jastardyń kóbirek kelýi kerek. Jastar ǵylymǵa bet burýy úshin olarǵa tabandylyq qajet. Mundaı balalardy otbasynan, balabaqshadan, mektepten bastap baýlı alamyz, bul úshin olardy kishkentaı kezinen ǵylymǵa baǵyttaǵan abzal, – dep túıindedi keıipkerimiz.
Iá, tárbıe de, Otan da, tipti tanym-túsinik te otbasynan bastalady. Osy oıǵa jetelegen Janar Jeńis – ózi de zııaly otbasynan shyǵyp, búginde ul-qyz tárbıelep otyrǵan ana, súıikti jar, enesimen birge kitap oqıtyn súıkimdi kelin, izinen ergen izasharlarǵa úlgili jan.