Basqan jeri syqyrlaǵan Arqanyń qysy Abaıdyń «Qys» óleńimen qatar, Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaq álemi» atty tanym týyndysyn eske salady. Qańtar attan aýyp bara jatyp «boz toqtyda quıryq qaldy, bozsha qyzda buǵaq qaldy, qyrlan, aqpan, qyrlan!» dep yzaly amanat qaldyrǵan desedi. «Men eldi tıtyqtata almadym, qalǵanyn sen tyndyr» degenin jazady jaryqtyq Aqseleý. Munsha kárlengen aqpan ońaı tıgen joq bıyl, «shyqpa, janym, shyqpalaǵan» jurt Ulystyń uly kúnin taǵatsyzdana kútip otyr. Túndi bir jeńgen Kún kóterilip alǵan soń qoımaıdy, Naýryzdan soń jaz deımin dep jańa jyldan úmittenedi. Álıhan Bókeıhannyń «tiri bolsaq, aldymyz – úlken toı» degenindeı, jańa jyldan, jaryq tańnan úmittenbegende qaıtedi adam.
«Ol kúnde Naýryz degen bir jazǵyturym meıramy bolyp, naýryzdama qylamyz dep, tamasha qylady eken. Sol kúnin «Ulystyń uly kúni» deıdi eken». Abaıdyń bul jazǵanyn zertteýshiler Naýryz meıramynyń tarıhyn arǵy Iran, Turan, Alyp Er Tuńǵa (Afrasıab) zamanyna tireıtin kórinedi. Etnograf Máshhúr Júsip Kópeıuly Naýryz meıramy Nuq paıǵambar zamanynan kele jatqanyn aıtyp, qazaq dalasynda Tóle bı zamanynda, Baıanaýylda Edige bı tusynda toılanǵanyn eske salady. Aqań, Aqseleý Seıdimbek Ulystyń uly kúni týraly tarıhı derekterge nazar salyp, qandaı joralǵylar jasalatynyna deıin toqtalady. Kóshpeliler arasynda daıyndalatyn astyń neshe ataýy, beriletin bata-tilek, aýa raıyna baılanysty aıtylatyn boljamdardy, taǵy basqasyn dáıekteıdi. «Grek tarıhshysy Kvınt Kýrsı Rýf (b.z.b I ǵ) óziniń «Eskendir joryǵy» dep atalatyn eńbeginde Orta Azııa kóshpelileriniń ulys toıyn qalaı toılaıtynyn tamsana jazady. Ulystyń uly kúni tań shapaq shashyp, kún shyǵar sátte qaǵan ordasynyń ústine kún beıneli jalaý kóterilip, qotanǵa shymqaı qyzyl maýytydan kıim kıgen 365 bozbala shyǵatyn bolǵan. Balalardyń sany 1 jyl ishindegi táýlik sanyna teń. Bútin bir jyl ishindegi táýlikterdiń aıǵaǵyndaı bolyp 365 ónerpaz toıdyń shyraıyn keltirgen. Bir jyl ishindegi árbir táýliktiń shejire-baıany sııaqty 365 kúı tartylǵan...» bolyp ári qaraı jalǵasa beredi eken grek jazbalarynda. Memleket basshysynyń bıyl Naýryzǵa erekshe mán bergeni tegin emes. Ertede mundaı keremetter oryn alyp jatqanda, búgin tosylýǵa bola ma? Qazir ǵoı, órkenıettiń bári tek bertinde shyqqandaı biz myń adam «Qara jorǵa» bıin bıledi, bes júz adam bir mezgilde dombyra tartty deımiz. Munyń bári este joq eski kúnderden bastaý alyp, búginge jalǵasqanyn umytpaǵanymyz jón-aq. Áridegi kóshpeli jurttyń jer júzine yqpaly qandaı bolsa, mádenıeti odan tómen bolmaǵan.
Qazaq dalasy 1925 jylǵa deıin Naýryz meıramyna qatty mán bergenin keltirip, dál osy jyly burynǵy «Eńbekshi Qazaq», búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń birinshi betindegi Naýryz merekesimen quttyqtaýdan úzindi usynady:
«Qys ótip, qar ketip,
Shyraıly jaz jetip,
Sharýanyń kenelgen,
Meıramy ejelden,
Qutty bolsyn bul Naýryz!» delingen onda. Sodan beride qazaq jurty jyl basyn 62 jyl atap ótpeı, aqyrynda 1988 jyly bir-aq toılaǵany belgili.
Aqań sol eki ortada umytylýǵa aınalǵan biraz jón-joralǵyny qaperleıdi. «Qazaq álemi» kitabyna den qoısańyz, talaı jaıttan habardar bolasyz. «Ulys toıy tún ortasy aýa bastalady. Bul tún – Qyzyr túni (Qydyr túni) atalady. Halyqtyń nanym-seniminde Qyzyr qasy-kózin japqan qart adam bolsa kerek. Qyzyr atany baq jetelep júredi eken», deıdi.
«Qyzyr darymaı baq qonbaıdy» dep sengen qazaq jastary bul túni túrli oıyn-saýyq uıymdastyrǵan. Onyń biri – Jandyqýyrshaq. Ol úshin aýyl jastary asaý taıynsha tańdap, ústine eskileý ashamaı salyp, oǵan qurymnan qaraqshy-qýyrshaq mingizip, quıryǵyna bos shelek baılap: «Ulys tańy atyp qaldy, bar, elge habar ber», dep aýyl ishine qoıa beredi. Arǵy jaǵy belgili, bul túni aýyl uıyqtamaıdy degen sóz. Bul – eski salt, ǵylymı-tehnıkalyq zamanda ómir súrýshi biz qandaı oıyn-saýyq, qyzyqty dúnıe usyna alamyz? Ony da oılasyp qoıǵan artyq emes.