Bizdiń ulttyq ádebıettiń altyn tamyry, negizgi dińgekteriniń biri – jyraýlar poezııasy. Múmkin ertedegi qazaqtyń aqyl-oıy, sana-sezimi men asqaq rýhy keıiptelgen jyraýlar murasynsyz on eki de bir nusqasyz tentirep keter me edik, kim bilsin.
Osynaý ulan-ǵaıyr ult qazynasyn jınap, júıelep, ǵylymı aınalymǵa engizgen Muhtar Maǵaýın jyraýlar poezııasyn joǵary baǵalaıdy. Demek biz umytýǵa bolmaıtyn, ádebıet pen mádenıettiń qandaı bıigine jetsek te, qaıyra soǵyp otyrýǵa tıis. Eger óıtpegen jaǵdaıda ashyq kúnde adasýymyz múmkin, ult tanymynan adastyrmas temirqazyqtyń biri jyraýlar shyǵarmalary ekeni sózsiz. Asanqaıǵy, Qaztýǵan bastaǵan ol eńbekterdiń ishinde shoqtyǵy bıik sanalatyn Buqar jyraý tolǵaýlary týraly sóz qozǵaǵanda, árıne áýeli Máshhúr Júsip Kópeıulyna júginemiz. El kómekeı áýlıe atap ketken jyraý shyǵarmalaryn tuńǵysh jınastyrýshy Máshekeń: «Buqarekeń sóılegen ýaqytynda sózi mundaı júz ese, myń ese shyǵar. Bizge kelip jetken tamyry ǵana, bul kisiniń sózin túgel jazamyn deýshige Nuqtyń ómiri, Aıyptyń sabyry, Aplatonnyń aqyly kerek», depti. Búginge jetken ol kisi aıtqandarynyń juqanasy ǵana ekenin osydan-aq baǵamdaýǵa bolar.
Jaqynda tarıhshy ǵalym Jambyl Artyqbaev osy Buqar tolǵaýlarynyń birine qatysty pikir bildirdi. Zertteýshi buǵan deıin jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty kitap jazyp, kóptegen maqala jarııalaǵany belgili. «Janys Qarabaıdyń qolynda, Túnde týǵan ul ediń» – Buqar jyraý murasyna kóldeneń engen sóz» degen soń «Bes ǵasyr jyrlaıdy» kitabynan qarasaq, shynymen-aq sondaı joldar bar eken:
«Áı, Abylaı sen on bir jasyńda
Ásheıin-aq ul ediń.
On bes jasqa kelgende,
Arqada Ábilmámbet tóreniń
Túıesin baqqan qul ediń.
Abylaı atyń joq edi,
Sabalaq atpen júr ediń.
Ony da kórgen jerim bar,
Janys Qarabaıdyń qolynda
Túnde týǵan ul ediń».
Mundaǵy «qul ediń» degen tus, sondaı-aq sońǵy eki jol Jambyl Artyqbaev aıtqandaı jyrǵa qısynsyz kiriktirilgeni kózge urmaı qalmaıdy. «On bes jasqa kelgen jigit Janys Qarabaıdyń qolynda túnde týǵany» qalaı? Sondyqtan zertteýshiniń myna pikirin qabyl kóremiz:
«Bul sóz Buqar murasynyń negizgi ıesi Máshhúr Júsip Kópeıuly men Imantaı Sátbaıuly (Potanın kóshirmeleri) jazbalarynda joq. Alǵash ret 1931 jyly S.Seıfýllın qurastyrǵan «Qazaqtyń eski ádebıet nusqalary» kitabynda jarııalandy. Jyrdyń negizgi konteksinen kórinip otyrǵandaı, bul jerde arasyna bes jyl salyp adamnyń ómir belesterin jyrlaǵan pálsapalyq tolǵaýda Abylaıdy synaıtyn, onyń qaı jerde, kimniń qolynda týǵanyn túgendeıtin sebep joq. Bul tolǵaý 1778 jyly Buqar jyraý toqsan bes jasqa kelip, dúnııa isinen bezip, Kókshedegi han ordasymen qoshtasqanda shyqqan. «Iá, toıymsyz dúnıe» dep tolǵanǵan jyraý dúnıe isinen qol úzetin sátine asyq. О́mir ótti, kóz ilespes jyldamdyqpen balalyq bal dáýren, jigittik jıyrma bes, orda buzǵan otyz bes, qylyshtaı qarymdy qyryq bes, el isin elekke salǵan elý bes, alysty ańdaǵan alpys bes, jeti qazynanyń esebine kirgen jetpis bes, samuryqtaı serpilip seksen bes – bári de tarıhtyń qoınyna endi. Kári jyraýdyń hanǵa arnap aıtqan sońǵy tolǵaýlarynyń biri ómir asýlary týraly edi. Bir shalaǵaı jyrshy alǵan da jıyrma jasqa Janys Qarabaıdy japsyra salǵan. Bul jerde Abylaıdyń jıyrma jasyndaǵy erligi, Sharyshpen jekpe-jegi aıtylýǵa tıis edi.
Úmbeteıshe:
«Jıyrma jasyń tolǵanda,
Qalmaqpen soǵys bolǵanda,
Alǵashqy baqty tapqanda,
Sharyshtyń basyn qaqqanda,
Qanjyǵańa bas baılap,
Jaý qashty dep aıǵaılap,
Abylaılap shapqanda,
Umyttyń ba sony, Abylaı!» dese bir sári, Buqarsha:
«Altyn tuǵyr ústinde,
Aq suńqar qustaı túlediń,
Dáýlet qusy qondy basyńa,
Qydyr keldi qasyńa»
dese bir sári. «Jıyrma jasqa kelgende Janys Qarabaıdyń qolynda týyp ediń, ony da kórgen kúnim bar» deýdiń ózi absýrd. Osy sebepti tolǵaýdy Buqar jyraýdyń tolǵaýy dep qabyldaǵanmen de, joǵaryda kórsetilgen eki joldy tolǵaýdyń túpnusqasy umytylǵan sebepti kezdeısoq enip ketken qısynsyz dúnıe retinde baǵalaımyz. Tolǵaýdyń durys nusqasy:
«Áı, Abylaı, Abylaı!
Sen on bir jasyńda,
Turymtaıdaı ul ediń.
On bes jasqa kelgende,
Arqada Ábilmámbet tóreniń
Jylqysyn baǵyp júr ediń.
Abylaı atyń joq edi,
Sabalaq atpen júr ediń.
Jıyrma jasqa kelgende,
Ony da kórgen kúnim bar.
Jıyrma beske kelgende,
Baqty berdi basyńa,
Taqty berdi astyńa»,
dep jalǵasa beretin uzaq tolǵaýdyń durys nusqasyn usynady. Budan bylaı kitap qurastyrýshylar Buqar jyraý shyǵarmashylyǵyn bastyrǵanda osyndaı túzetýlerdi eskerse degen nıet bizdiki. «Sáýlesi bar jigitter bir oılanar...» degendeı dúnıe.