Indýstrııanyń damýyna jol ashylady

El ekonomıkasyn órge súıreýdiń birden-bir joly – tehnıkalyq baǵyttaǵy ma­mandardy daıarlaý, olarǵa basymdyq berý. Jýyrda jumys saparymen О́s­kemenge kelip, ýnıversıtetke at basyn burǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta ǵylymǵa, tehnıkaǵa úlken kóńil bólý kerektigin aıtyp ketken. Jergilikti ónimder men qyzmetterdiń úlesin arttyrý, ımportty azaıtyp, ınfraqurylym­dy jańǵyrtý jáne mıneraldyq-shıkizat keshenin damytý mańyzdy ekenin jáne atap ótip, birqatar tapsyrma bergen.

Al ýnıversıtet qabyrǵasynda ótken «EKTU RnD forum-2024» halyqaralyq forýmyna qatysqan sarapshylar, kásiporyn basshylary, oqytýshylar, ǵalymdar óz oılaryn ortaǵa saldy. Mańyzdy pikirler aıtylyp, salmaqty baıandamalar oqyldy. Forýmnyń resmı bólimi bastalmas buryn alys-jaqynnan kelgen spıkerlerdi de sózge tartqanbyz. «Allur» kompanııalar toby» AQ dırektorlar keńesi tóraǵasynyń múshesi Aıgúl Ahmetova Qostanaıdaǵy birqatar jastyń Ońtústik Koreıada bilim alyp jatqanyn atap ótti. Aıtýynsha, mashına qurastyrý salasyna basymdyq berilip jatyr. О́zi sondaǵy joǵary mektep oqytýshysy retinde biliktilikti arttyrý taqyryby da ózekti ekenin jetkizdi. Ońtústik Koreıadan mamandar ákelip, jergilikti muǵalimderdi de oqytatyn kórinedi.

– О́zim Qostanaıdaǵy «Allur» kompanııasynda qyzmet etemin. Shyǵystaǵy óte mańyzdy sharaǵa arnaıy keldik. Mańyzdy deıtinim, qazir óndiriste quzyrettiligi joǵary ınjenerlerge suranys kóp. Biz joǵary mektep pen óndiristi baılanys­tyrý maqsatynda qoıan-qoltyq jumys istep kelemiz. Mysaly, biz «joǵary ınjenerler mektebi» degen qurylym ashtyq. Onyń maqsaty, joǵary mektep pen ýnıversıtetti ıntegrasııalaý. Iаǵnı bilim berýdi zaýyttyń suranysyna qaraı úılestirý. Prezıdent aıtqandaı, ár qazaq tehnıkalyq baǵytty meńgerýleri kerek. Ol úshin sheteldik tájirıbelerdi de eskere otyryp, mektepterde balanyń qabiletine qaraı oqytý júıesin qolǵa alýymyz qajet. Tehnıkalyq ǵylymǵa mektep qabyrǵasynan kóńil bólmesek, bári beker. Jahandaný zamanynda jan-jaǵymyzǵa qaraıtyn ýaqyt joq. Mektep baǵdarlamasynda kúzde ózgerister bolady dep oılaımyn. Mysaly, shetelderde jumys mamandyǵynyń bedeli joǵary, – dedi «Allur» kompanııalar toby» AQ dırektorlar keńesi tóraǵasynyń múshesi Aıgúl Ahmetova.

D.Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ rektory Sáýle Rahmetýllına dırektorlar keńesi tóraǵasynyń múshesi Aıgúl Ahmetovanyń usynǵan ádis-tásiline qyzyǵýshylyq bildirdi. Aıta ketsek, Qostanaıdaǵy mashına qurastyrý zaýyty arqyly ýnıversıtet túlekteri koreıalyq áriptesterimen tyǵyz jumys istep, tehnıkalyq-ınjenerlik turǵyda oılaý­dy jetildirip kele jatqanyn aıtqan.

– Bizge mundaı qadamdar men joba­lar óte qyzyq. Indýstrııa úshin kadr­lar daıyndaý zaman talaby. Qazir óńirdegi kásiporyndarmen, shetelderdegi árip­testerimizben tize qosyp, naqty qadamdar jasap kelemiz. Byltyr joǵary bilim men ǵylymdy damytý konsepsııasy qabyldanǵan bolatyn. Bul ǵylym salasyndaǵy ınnovasııalyq damý men modernızasııalaýǵa baǵyttalǵan konsepsııa. Túpki maqsaty – ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin jalpy ishki ónimniń 1 paıyzyna deıin jetkizip, ulǵaıtý. Jas ǵalymdardy qoldap, halyqaralyq deń­geıdegi ǵalymdardy kótermeleý de mańyzdy, – dedi Sáýle Rahmetýllına.

Forýmǵa onlaın rejimde qosylǵan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti tóraǵasynyń orynbasary Asylhan Bıbosınov «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zańdy ázirleýdiń mańyzdylyǵyn sóz etti. Onyń aıtýynsha, zań kúshine ense, ǵylym men tehnıkaǵa qatysty negizgi tórt máseleni sheshýge múmkindik týady. Atap ótsek: ǵylymdy qarjylandyrý, kadrlyq máseleler, joǵary oqý oryndary men ǵylymı uıymdardyń ınfraqurylymdyq damýyn uıymdastyrý.

– Jas ǵalymdar men ýnıversıtet arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynas D.Se­rik­baev atyndaǵy ShQTÝ-da qarqyndy damyp keledi. Mashına qurastyrý men taý-ken óndirisi salalarynda jańa tehnıkalyq mindetter de eskerilgen. Bul keıin naryqtyq ekonomıkanyń damýyna da áser etedi. Qazir bıýdjetten tys qarajat esebinen ǵylymdy qarjylandyrý kún tártibinde turǵan másele. Zańnamada qoljetimdi ozyq tehnologııalardy engizý boıynsha qatań talaptar bar. Sondyqtan kompanııalar óndiristi jańǵyrtýyna týra keledi. Aldyńǵy qatarly ozyq tehnologııalarǵa ınvestısııa salý úshin salyqtyq jeńildikter de qarastyrylǵan, – dedi Asylhan Bıbosynov.

Sarapshylardyń pikirinshe, ónerká­sip­­tik sektordyń ózekti máselelerin she­shýge baǵyttalǵan zertteýler onyń álemdik naryqta básekege qabiletti­li­gin qamtamasyz etýde úlken ról atqa­ra­dy. Qazirgi ýaqytta el ekonomıkasy klımattyń ózgerýi men resýrstardy qar­qyndy paıdalanýdan bastap, ja­han­dyq básekelestiktiń artýy men teh­nologııalyq ózgeristerdiń jyldam qarqynyna deıingi kóptegen syn-qater­­ge tap bolyp otyr. Olardy jeńý úshin jáne turaqty ınnovasııalyq damý úshin júıeli jumystarmen qatar ǵylymı qaýym­dastyq pen bıznestiń birleskeni qajet desti. 

Esterińizde bolsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda jasandy ıntellektini damytý isine de basa nazar aýdarý kerektigin aıt­qan. Bul degenimiz, kúrdeli máselelerdi sheshýge jáne óndiristik úderisterdi ońtaılandyrýǵa jańa múmkindikter beredi. Sondyqtan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jasandy ıntellektini damytý baǵytyndaǵy ǵylymı zertteý­ler men ınnovasııalardy qoldap, tájirı­be almasý úshin halyqaralyq yn­ty­maq­tastyqty qoldap otyr. Búgingi tańda elimizdegi úsh ýnıversıtet jasandy ın­tellekt salasyna mamandanǵan. Máselen, Qorqyt ata ýnıversıteti bazasynda Seýl Ǵylym jáne tehnologııa ulttyq ýnıversıtetimen Jasandy ıntellekt mektebin qurý boıynsha serik­testikke qol qoıyldy. Sondaı-aq Gon­kong qalalyq ýnıversıteti men Q.Sát­baev ýnıversıteti arasynda ekinshi Ja­sandy ıntellekt mektebin qurý týraly kelisim jasaldy. Al D.Serikbaev atyn­da­ǵy ShQTÝ bazasynda «Industrial AI» quzyrettilik ortalyǵyn jáne jasandy ıntellektini ónerkásiptik kompanııalarda paıdalaný boıynsha «Smart Driving Technologies» ınjınırıngtik ortalyǵyn ashý josparlanǵan.

Forýmda sóz kezegi berilgen oblystyq kásipkerlik jáne ınnovasııalyq damý basqarmasy basshysynyń orynbasary Olga Grıgoreva Shyǵys Qazaqstan aımaǵy ınnovasııalyq jaǵynan alda ekenin aıtty. Olaı deıtini, oblysta 20-dan astam ǵylymı uıym jumys isteıdi. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha ShQO ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa arnalǵan shyǵyndar boıynsha top-5 óńirge kiredi eken.

– Biz óz tarapymyzdan óńirdegi ınnova­sııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa, ýnıversıtetter, zertteý ortalyqtary, kásip­oryndar men memlekettik organdar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa barynsha qoldaý kórsetemiz. Bizdiń aımaq ın­novasııalyq belsendilik tur­ǵy­synda elimiz boıynsha edáýir áleýett­i. Jıyrmadan asa ǵylymı uıym ju­­mys isteıdi. 2023 jyldyń qory­tyn­­­dy­syna sáıkes, ǵylymı zertteý jumys­tary­na qarjy bólý boıynsha el kó­lemin­de úzdik bestikke endik. Qaladaǵy ýnıversı­tet­terimiz de aldyńǵy qatarda. Mysaly, Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnı­ver­sıteti zertteý jumystary boıyn­sha álem­dik reıtıngte birshama joǵa­ry­­lady. Atal­­ǵan bilim oshaǵyndaǵy ǵa­lym­dar jańa teh­nologııalyq materıaldar daıyndap, bo­lashaǵy bar baǵyttardy zertteýde aıa­nyp qalyp jatqan joq, – dedi Olga Grıgoreva.

Álbette, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdy memleket qashanda qoldaıdy, aımaqtyq bıznes zertteýge qarajat sa­lady. Oblysta mashına jasaý, metallýrgııa, jańa materıaldar jasaý sala­larynda aýqymdy jobalar sátti iske asy­rylyp jatqandyǵy da sonyń ny­shany. Qazirdiń ózinde ShQTÝ-dyń jalpy tabysynda ǵylymnyń úlesi 33%-dy qu­raıdy. Bul degenimiz, álemdik joǵary oqý oryndarynyń deńgeıi.

Forýmǵa jınalǵan sarapshylarǵa, ǵalymdarǵa, kásiporyn basshylaryna ShQTÝ rektory Sáýle Rahmetýllına ýnıversıtettiń kásiporyndarmen jáne sheteldik seriktestermen yntymaqtastyq máselelerindegi tásilderi men tájirıbesi týraly da ashyp aıtyp berdi. Rektordyń sózinshe, byltyr joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujyrymdamasy qabyl­danyp, salany jańǵyrtý, ınnovasııalyq damytý jónindegi strategııalyq maqsattar men baǵyttar belgilengen. Ýnıversıtette Úlbi metallýrgııa zaýyty, Kazsınk jáne taǵy da basqa jetekshi kásiporyndardyń tapsyrysymen 20-dan astam bilim baǵdarlamasy, kólik tehnıkasy jáne teh­nologııalar, sıfrlyq agro-júıeler syndy baǵytta qoldanbaly bakalavrıat baǵdarlamalary qurylǵan.

– Sońǵy jyldary elimizde ǵylymdy qarjylandyrý 3,5 ese ulǵaıǵandyqtan, jobalar sany kúrt ósti. Esesine, ýnıversıtettegi ǵylym bıýdjeti de artty. Eger 2021 jyly shamamen 600 mıllıondy qurasa, bıyl ol eki mıllıardtan asty. Qoldaýdyń arqasynda ýnıversıtet bazasynda «bi angar» bıznes-ınkýbatory, tehnologııalardy kommersııalandyrý keńsesi qurylyp, Astana habymen jáne oblys ákimdigimen birlesip, «IT Hub» ashyldy. Qazir «Tehnologııalyq kásipkerlik» magıstratýrasynyń halyqaralyq bilim baǵdarlamasy ázirlenip, iske asyrylyp jatyr, – dedi Sáýle Rahmetýllına.

Sondaı-aq ShQTÝ-da ǵylymı-óndiristik baza qurylyp, medısınalyq ımplant ónimderiniń 20-dan astam túrin daıyndaý tehnologııasyn jasady. Odan basqa taý-ken metallýrgııa salasy úshin jasandy ıntellekt júıelerin ázirleý jáne taý-ken metallýrgııalyq kesheni kompanııalarynyń negizgi jáne qosalqy úderisteri úshin keshendi baǵdarlamalyq-apparattyq sheshimderdi engizý úshin «Industrial AI» quzyrettilik ortalyǵyn qurý jumystary qolǵa alyn­ǵan. Bul atalǵan jobalardyń se­rik­testeri sheteldiń kóshbasshy oqý oryndary. Aldaǵy ýaqytqa qurylǵan taǵy bir jospar – qytaılyq seriktester qar­jylandyratyn «Smart  driving technology» ortalyǵyn qurý. Onyń maq­saty, AI tehnologııasyn, spýtnıktik navıgasııa, telemetrııa jáne Big Data tehnologııalaryn avtokólik aǵynyn retteý, pılotsyz basqarýda jáne smart joldardy jasaýda qoldanýdy kózdegen. Sáýle Jádigerqyzynyń aıtýynsha, taý-ken metallýrgııa kesheni kompanııalarynyń ókilderi úshin qyzyqty bolatyn taǵy bir mańyzdy joba – metallýrgııa, paıdaly qazbalardy óndirý salasyndaǵy Qazaqstan-Nemis ǵylym jáne tehnolo­gııa­lar ınstıtýtyn qurý. Bul jobany Germanııanyń Bilim mınıstrligi tarapynan qarjylandyrý kózdelipti. Odan bólek, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan da qoldaý kór­setiletin kórinedi.

Aýyz toltyryp aıtatyn jobalardyń endi biri – álemdegi elektrmobılder naryǵynyń qarqyndy damýyn eskere otyryp, ShQTÝ Qytaıdyń Tıanszın ýnıversıtetimen birlesip, strategııalyq yntymaqtastyq pen tájirıbege baǵyttalǵan Lý Ban sheberhanasy ashyldy. Joba aıasynda Qytaı quny mıllıon dollardan asatyn mamandandyrylǵan oqý jabdyqtary keshenin jetkizdi. Byltyrǵy jyldyń jazynda D.Serikbaev ýnıversıtetiniń oqytýshylary Tıanszın ýnıversıtetinde biliktiligin arttyrýdan ótti. Qazir olar 400-den astam stýdentke qytaıdyń avtomobılderine qyzmet kórsetý, zamanaýı úlgidegi ónerkásiptiń qyr-syry tóńireginde bilim berip júr. Birqatar joba júzege asyp jatsa, jospardaǵy jobalar da az emes. Joǵaryda aıtyp ótkennen basqa elek­trmobıl akkýmýlıatorlaryna ar­nal­ǵan jańa býyn materıaldaryn ázirleý úshin materıaltaný zertteýlerine baǵyttalǵan ǵylymı zertteý ortalyǵyn qurý da josparlanǵan. Jalpy, joba-josparlardyń túptep kelgende maqsaty – sapaly kadrlar daıarlap, birlesken jobalardy júzege asyrý.                 

Forýmnyń sońyna qaraı bildeı bes kásiporynmen yntymaqtastyq týraly memorandým jasaldy. Olar – «Alpha-Safety»  JShS bas dırektory Aleksandr Skalaban, «ASS Qorǵan» JShS dırektory Aıqyn Nurasylov, «Geosat» JShS dırektory Evgenıı Grohotov, «GRP Vostok» JShS dırektory  Roman Semenov jáne «Georesýrs ınjınırıng» JShS dırektory Qurmanǵazy Janǵazın.

– Búgin biz RnD forýmy aıasynda birneshe kompanııamen memorandýmǵa qol qoıdyq. Budan bylaı olarmen  ǵylym jáne bilim berý baǵytynda birlese jumys isteımiz. Osyǵan deıin oblystaǵy taý-ken, metallýrgııa baǵytyndaǵy kompanııalarmen tyǵyz jumys istep kelgenbiz. Aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn taýyp, qarym-qatynas nyǵaıa bermek. Ýnıversıtette ǵylymdy órge súıreıtindeı zerthanalyq jabdyqtar jetkilikti. Nátıje de jaman emes. Sondaı-aq geologııa, mıneralogııa jáne barlaý baǵytynda bilikti, bilimdi mamandar daıarlaýǵa kúsh salýymyz kerek, – dedi ýnıversıtet rektory Sáýle Rahmetýllına.

Búgingi jasalǵan memorandým eki jaq taraptarǵa da tıimdi bolmaq. Taraptarǵa ǵana emes, birlese, keńese otyryp, ındýstrııanyń damýyna da dańǵyl jol ashýy múmkin.

Forýmnyń resmı bóliminen soń kelgen meımandar ýnıversıtettiń sheberhanalaryna ekskýrsııa jasap, joǵaryda aıtylǵan jobalardyń birqataryn kózben kórdi. Budan soń olar «Álemdik naryqta básekege qabilettilikti arttyrý úshin avtomobıl jasaý salasynyń klasterin damytý», «Mashına jasaýǵa ar­nalǵan avtomattandyrý jáne robot­tehnıka tehnologııalary», «Taý-ken metallýrgııa keshenine arnalǵan jasandy ıntellekt jáne avtomattandyrý», «Taý-ken metallýrgııa kesheniniń turaqty damýy: resýrstardy tıimdi paıdalanýdyń jańa tehnologııalary» týraly forsaıt sessııalaryna qatysty. Bul jerde de kásipkerler tájirıbe almasyp, ınnovasııalyq oılarymen bólisti. Mysaly, «Maıly daqyldardyń tájirıbelik sharýashylyǵy» JShS dırektorynyń mal sharýashylyǵy jó­nindegi orynbasary Danııar Ábitaev saýyn sıyrlardy avtomattandyrylǵan júıe arqyly saýý tetigin oılastyrý kerektigin aıtady.

– Álemdik ýrbandalý úderisi júrip jatqany jasyryn emes. Aýyldaǵy aǵaıyndardyń kóbi qalaǵa kóshti. Endigi kezekte aýyldardy saqtap qalý úshin jerine qaraı mal ósirip, egin ekken durys shyǵar. Maman tapshy desek, avto­mattandyrylǵan júıeni júzege asy­raıyq. Máselen, sút fermasyna dabyl belgisin qoıyp, sıyrlardy saýyn bóligine qaraı ózdiginen ótkizetindeı jasasa deımin. Bul tájirıbede bar. Osylaı aýyl sharýashylyqty alǵa jyljytsaq, – deıdi jas fermer Danııar Farıduly.    

Iá, osyndaı forýmdarda árkimniń oıynda júrgen joba-josparlar talqy­laýǵa túsip, júzege asýyna bir qadam jaqyndaıdy. Sondyqtan ýnıversıtet shańyraǵynda bastary qosylǵan ǵa­lymdar men kásipkerler tyń ıdeıamen jumysqa kirisedi.

Aıta keteıik, qazirgi ýaqytta ShQTÝ-da elimizdiń ońtústik óńirlerinen stýdentter tartý jumystary da júıelenip qaldy. Shetelderden, Iаkýtııadan da kelip bilim alyp jatqandar bar. Kadrlar daıyndaý boıynsha eki baǵyt óz jemisin berip keledi. Ýnıversıtet – ÚMZ, Qazsınk sııaqty alpaýyt kásiporyndarmen seriktese jumys istep, tájirıbe almasýǵa qolaıly orta.

О́skemen