Innovasııa – ekonomıkanyń basty draıveri. Keıingi jyldary otandyq ınnovasııa salasyna kóbirek kóńil bólinip, birshama serpilis jasaldy. Bizdiń startaptar shetelden mıllıondaǵan ınvestısııa tartyp, bıik belesterdi baǵyndyryp júr. Solardyń aıaq-alysyn saralap kóreıik.
Sý tasqynyna boljam jasaıdy
Tabıǵı apattardyń aldyn alý jáne olardyń saldaryn basqarý boıynsha sheshimderdi ázirleıtin otandyq «SpaceLab» startapy Kalıfornııada «keleshegi zor» startap atandy. Sonymen qatar ol «F6s» jahandyq qaýymdastyǵynyń málimetterine sáıkes, Kremnıı alqabynyń astanasy Palo-Alto qalasyndaǵy eń úzdik startaptardyń bestigine endi.
«F6S» – qarjylandyrýǵa, akselerasııalyq baǵdarlamalar, jumys oryndar, granttar, basqa da kóptegen múmkindik usynatyn eń úlken startap alańy. Platformada álemniń ártúrli elinen myńnan astam akselerasııalyq baǵdarlamalar men qorlar usynylǵan. Platformany paıdalanatyn 11 myńnan astam startap 3,3 mıllıard ınvestısııa jınady.
– Bizge ǵaryshtyq startaptardyń qataryna kirgenimizdi aıtqan kezde, men ázil dep oıladym. Qatty tańǵaldym. О́ıtkeni «F6S» – 2,5 mıllıonnan astam startap pen quryltaıshy tirkelgen jetekshi jeli. Al biz, ǵarysh qyzmeti salasyndaǵy jas kompanııalardyń biri ǵanamyz. Básekege qabiletti, álemdik ındýstrııadaǵy halyqaralyq kásibı qoǵamdastyqtan osyndaı baǵa alý – mańyzdy motıvasııalyq faktor. Odan ári damýǵa serpin berdi, – dedi «SpaceLab» kompanııasynyń ónim jáne bıznesti damytý jónindegi dırektory Dáýren Áýbákirov.
«SpaceLab» spýtnıktik jelilerdi qoldana otyryp, senimdi derekterdi berý sheshimin usynady. Negizgi artyqshylyǵynyń biri – álemniń kez kelgen núktesinen derekterdi tasymaldaýǵa múmkindik beredi. Jahandy qamtı alady. Sonymen qatar «SpaceLab» sheshimi ártúrli spýtnıktik jelilermen úılesimdi ári bıznestegi tańdaý erkindigin qamtamasyz etedi.
– О́tken jyly «Astana Hub» rezıdenti bola otyryp, biz «óte mańyzdy zattar ınterneti» tujyrymdamasyn ázirleý boıynsha jumys bastadyq. Memleket pen bıznestegi qundy nysandarǵa ornalastyrylǵan personaldyń, kompıýterlerdiń, datchıkter men kontrollerlerdiń baılanysyn zerttedik. Mysaly, onyń ishinde dalada jaýyn-shashyn mólsheri, topyraqtyń jaı-kúıin baqylaý, sý tasqyny týraly boljamdar bar, – dedi startap basshysy Arman Bekembaev.
Búginde «SpaceLab» jobany engizýge telekommýnıkasııalyq, taý-ken óndirý jáne medısınalyq kompanııalardy qosa alǵanda, otandyq uıymdarmen kelisimder jasalyp jatyr.
«Egistic» fermerlerge kómektesedi
Jandos Kerimqulov «Egistic» startapynyń negizin qalaǵan. Ol fermerlerge aeroǵaryshtyq sýretter arqyly mal jaıylatyn óristiń jaı-kúıin baqylaýǵa kómektesedi. Spýtnıktik sýretterdiń arqasynda qajetsiz aramshópter, ósimdik japyraqtaryndaǵy ylǵal mólsheri nemese paıdaly daqyldardyń tym baıaý ósýi týraly naqty aqparat alýǵa bolady.
Jandos 2017 jyly aeroǵaryshtyq sýretterdi óńdeýdegi tájirıbesin qaı jerde qoldana alatynyn zertteı bastaǵan. Zertteý barysynda óziniń elge paıda tıgizetinin túsingen. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy men sıfrlyq salany biriktirýdi tańdaǵan. Ol jasaǵan «Egistic» – aýyl sharýashylyǵyn basqarýdyń sıfrlyq júıesi. Ǵaryshtan túsirilgen sýretterge súıene otyryp, topyraq pen onda ósetin ósimdikterdiń jaı-kúıine taldaý jasaıdy. Tipti ósimdik japyraqtaryndaǵy ylǵaldylyq, azot, hlorofıll kórsetkishteri, ýchaskelerdiń bitelý dárejesi, ınfeksııa oshaqtaryn qamtıdy.
О́sý úderisinde kompanııa startaptyń jumysyn jetildirdi. Endi ol dalada jumys isteıtin tehnıkalyq baqylaý júıelerin, agroónerkásiptik keshendi esepke alý men josparlaýdy da qamtamasyz etedi. Qazir tuqymdar men tyńaıtqyshtardy satatyn marketpleıster, sondaı-aq tehnıkany jóndeýge, mamandardy jaldaýǵa arnalǵan qyzmetter engizilip jatyr.
– 2019 jyly «Egictic»-tiń alǵashqy nusqasy daıyn boldy. Bul – óte qarapaıym baǵdarlamalyq jasaqtama. Onda fermer óz jerin kadastrdan tabady, belgili bir aýmaqta ósetin barlyq aýylsharýashylyq daqyldar men jalpy topyraq jaǵdaıy týraly daıyn saraptama alady. 2022 jyldyń sońynda jalpy aýmaǵy 900 myń gektar bolatyn sharýashylyq boıynsha taldaý usyndyq. Bir jyl buryn olar Reseıde usynyldy, Ýkraınaǵa, TMD elderine shyǵý josparlary boldy, biraq soǵys bárin ózgertti, – dedi Jandos.
Spýtnık negizinen aeroǵaryshtyq sýretterdi túsirýi kerek. Kúnine ol shamamen 10-20 mınýt túsire alady. Qysqasha aıtqanda, belgili bir sátte kamerany qosyp, ony qajetti núktege baǵyttap, sodan keıin is júrýi qajet. Spýtnıkti basqarý úshin sol kezde bazada bolmaǵan elimizdiń zamanaýı kartasy qajet bolǵan. Jandos Kerimqulov bul derekterdi jańartý úderisin avtomattandyrý arqyly júrgizgen.
«Sezim»-men sezin
Qazir psıhologııalyq kómekke muqtaj jandar kóp. Biraq ýaqyt jetispeýinen nemese uıalǵannan bas tartady. Solaı dertin asqyndyryp alady. Der kezinde emdelmegen jan aýrýy kóptegen aýyr saldarǵa ákeledi. Ony áleýmettik máselelerden kórip te júrmiz. Bul túıtkildiń sheshimin Alan Ibragım «Sezim» platformasy arqyly sheshýge tyrysqan.
Ol 3 jyl buryn psıhologter men psıhoterapevter onlaın qyzmet kórsetetin «Sezim» startapyn iske qosty. Basty maqsaty – sapaly terapııany qoljetimdi, al qyzmetke júginý úderisin barynsha qarapaıym etý-tuǵyn. Osyǵan deıin platformany 5 myńnan asa adam qoldanyp, psıhologııalyq kómekke júgingen. Onyń basty ereksheligi – psıhologke júginý úshin eshqandaı kedergi joq, onlaın ótedi, arada menedjer degen sııaqty deldaldar da joq. Qoldanýshy veb-saıtqa ótip, «Psıhologti tańdaý» túımesin basyp, belgilerdi tańdap, qajetti maman tájirıbesin, qyzmet qunyn kórsetse, júıe yńǵaıly 5-6 psıhologtiń aty-jónin beredi. Sodan keıin olardyń profılimen tanysyp, pikirlerdi oqyp, yńǵaıly ýaqytta sóılese alady.
– Elimizde qıyndyqqa tap bolǵan jandar psıhologke barýdan qorqady. Aınalasy da «qıyndyqty óziń sheshesiń» deıdi. Qoǵam arnaıy mamanǵa barýdy álsizdikke teńeıdi. Keıbir máselelerdi bastan ótkerýdiń qajeti joq ekenin, sizdi tyńdap, qıyn jaǵdaıdan esh aýyrtpalyqsyz shyǵýǵa kómektesetin mamanmen bólisýge bolatynyn túsinbeıdi. Nátıjesinde, adamdar jan kúızelisin moıyndaýdan qorqady. Byltyr úlken áleýmettik zertteý júrgizdik. Elimizdiń túrli qalasyndaǵy myńdaǵan turǵynnan jaýap aldyq. Azamattarymyzdyń 3,7 paıyzy ǵana qaısybir jaǵdaıda psıhologke júgingeni anyqtaldy. Sóıte tura, psıhologııanyń qajet ekenin túsinetinder áldeqaıda kóp – 34 paıyz. Olardyń bir bóligi kásibı mamandarǵa júginýge daıyn. Biraq qoǵamda bul taqyryp kemshilik sanalǵandyqtan barmaı júr, – deıdi platforma negizin qalaýshy.
Komandada kásibı ýnıversıtettik bilimi men 3 jyldyq tájirıbesi bar psıhologtar ǵana jumys isteıdi. Jumysqa alynbas buryn maman etıkalyq kodeks talaptaryn túsinýi men sáıkestigine qatysty testileýden ótedi. Platforma qyzmetiniń sapasyna baılanysty «Tekseristen sátti ótse, platformaǵa qosylady. Baqylaý munymen bitpeıdi. Biz platformany paıdalanýshylardan psıholog týraly pikir qaldyrýdy, ár sessııanyń sapasyn baǵalaýdy suraımyz. Sonymen qatar «qupııa satyp alýshy» ádisin qoldanamyz: bizdiń mamandardyń biri klıent atyn jamylyp, seansqa kelip, keri baılanys beredi. Qazir bizdiń bazadaǵy mamandardyń 95 paıyzy – otandastarymyz. Platformada 67 belsendi psıholog bar, al tirkelgen psıhologtardyń jalpy sany júzden aspaıdy», dedi Alan.
Oıyn arqyly oqytý
Qazbek Saǵıdolda men Altynbek Sultanqulov oıyn arqyly oqytýdyń erekshe tásiline kóshken. Olar balalarǵa arnalǵan «iBars-Kids» bilim platformasyn oılap tapqan.
Bul – 2-5 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa arnalǵan mobıldi qosymsha. Oıyn arqyly balaǵa emosıonaldy áser etip, tulǵalyq múmkindikterin asha túsedi. Pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq turǵydan oılastyrylyp jasalǵan qosymsha balalardyń ıntellektýaldy belsendiligine, aqyl-oı jáne tanymdyq táýelsizdigi men bastamashylyǵyna áser etedi. Platforma iske qosylmas buryn ıdeıa avtorlary 10 myńnan astam ata-ana men 2 myńǵa jýyq tárbıeshi arasynda saýaldama júrgizgen. Sonyń nátıjesinde 2-3 jas aralyǵyndaǵy qanshama bala túr-tústi ajyrata almaıtynyn, smartfonǵa baılanǵanyn túsingen.
– Biz bilim salasynda 9 jyldan astam qyzmet ettik. Mektepte jumys istep júrgen kezimizde balalardyń boıynda agressııanyń kóptigin, zeıinniń turaqsyzdyǵyn, telefonǵa táýeldiligin baıqadyq. Osy máselelerdiń aldyn alý úshin ne isteýge bolady dep kóp oılandyq. Sol oıdan «Ibars» dúnıege keldi. Bizdiń maqsatymyz – oıyn arqyly balalardy bilimge baýlý, – deıdi Qazbek Saǵıdolda.
«Ibars» mobıldi oıynynyń ózindik ereksheligi bar. Eń basty ereksheligi – túpki ıdeıasy men tapsyrmanyń túpnusqasy qazaq tilinde jasalǵan. Tamyry qazaq tilimen sýarylǵan. Demek jemisi de ana tilimizde shyqpaq. Kelesi ereksheligi – bala oıyndy uzaq ýaqyt oınaǵan jaǵdaıda taımer men dybystyq habarlama shyǵyp otyrady. Bul habarlama birinshiden, balaǵa áser etse, ekinshiden, ata-anaǵa da dabyl beredi.
– Búginde oıyndy turaqty túrde qoldanatyn 3 myńnan astam qoldanýshy bar. Qosymshada «Ata-analarǵa keńes» degen bólim jasaqtalǵan. Sol jerde 2 jastan 5 jasqa deıingi balalarǵa qansha mınýt qoldaný kerektigi kórsetilgen. Ár jas ereksheligine sáıkes qoldaný uzaqtyǵy jazýly tur. Bizde osyǵan qatysty túrli oı boldy. Máselen, 2 jastaǵy bala 15 mınýt qoldaný kerek bolsa, 15 mınýttan keıin telefondy bloktap nemese óshirip tastaý. Biraq bala eń qyzyqty tusyna kelgende bloktalsa, onda bul kerisinshe agressııa týdyrýy múmkin. Sol úshin biz dybystyq súıemeldeýdiń múmkindigin paıdalandyq. Ár 15 mınýt ótkesin «balaqaı, úzilis ýaqyty keldi» degen dybystyq habarlamalar aıtylady, – dedi ıdeıa avtory.
Oqytýdaǵy oıyn tásili dástúrli ádistermen salystyrǵanda óziniń tıimdiligin áldeqashan dáleldegen. Osynyń nátıjesinde ish pystyrarlyq tapsyrmalar qyzyqty bola túsedi, al qıyn tapsyrmalar qarapaıym bolady. Oıyn balany úderiske tartyp, aqparatty qabyldaýdy jeńildetedi. Oqýdyń jemisin kórý úshin myna úsh elementtiń úılesimi kerek: 10% – teorııany zertteý, 20% – keri baılanys jáne kásibı baqylaýlar, 70% – tájirıbe. Geımıfıkasııa tájirıbege basa nazar aýdarady. Oqytýdaǵy geımıfıkasııa tek daıyn oıyndardy paıdalanýdy ǵana emes, sonymen birge búkil oqý úderisin oıynǵa aınaldyrýdy bildiredi. Osy turǵydan alǵanda «Ibars» qosymshasy TMD elderindegi ózge platformalardan oq boıy ozyq tur.