Birtýar aqynǵa qurmet

«О́z ulyn, óz erlerin eskermese – el tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi?», dep jyr­laǵan jampoz aqynnyń jan tolǵanysy áli de halyqtyń jadynda. Ony tań bozy­nan aqyn eskertkishiniń aldyna jınalǵan jurttyń ystyq yqylasynan ańǵardyq. Áýeli tuǵyrtasynyń aldynda stýdentter óleń oqyp, gúl shoqtaryn qoıdy. Taǵzym etilgennen keıin Ilııas Jansúgirov atyndaǵy ýnıversıtette ilııastanýshylardyń izdenis, zertteý jumystary tyńdaldy.

Taǵylymdy is-sharany oblystyq má­denıet arhıvter jáne qujattama bas­qarmasynyń basshysy Qýanysh Súleımenov júrgizdi. Oblys ákiminiń oryn­basary Marlen Kólbaev jınal­ǵandardy aqynnyń mereıtoıymen qut­tyqtap, tarıhty zerdeleýdiń bola­shaq úshin atqarar júginiń salmaǵyna toq­taldy. Saltanatty sharanyń ashylýynda Jetisý ýnıversıtetiniń rektory Ermek Bóribaev alystan at aryltyp kelgen rýhanı álemniń ókilderine alǵys aıtty.

Keleli konferensııada ilııastanýshy Muratbek Imanǵazynovtyń «Ilııas Jan­súgirov» atty monografııasy, Mu­ratbek Imanǵazynov pen Nurgúl Jaýyn­baeva ázirlegen «О́tirik óleńder» atty jınaǵynyń nusqasy, Saıat Ilııasulynyń ákesi týraly este­likteri men suhbattary toptamasynyń tusaýy kesildi.

Odan keıin fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Erlan Qasenov «Qulager» poema­syndaǵy emosıonaldy birlikterdiń stıldik ereksheligi» atty baıandamasyn oqydy.

«Kez kelgen kórkem týyndyda bel­gili bir keıipkerdiń minez-qul­qyn ashý maq­satynda avtor emosıonal­dy birlikter men emosıonaldy mánge ıe bolatyn sóz­der qoldanady. Bul óz kezeginde týyn­­dynyń kórkem, tar­tym­dy bolýyna yq­pal etedi. Biz qa­ras­tyryp otyrǵan Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» poe­masynda adamnyń ishki emosııasyna qatysty tildik birlikter molynan ushyrasady. Aqyn emosıonaldy tildik birlikterdi qajetti tu­synda qoldaný arqyly maqsatty oıyn dál jetkizedi. Mysaly, aqyn «Qula­ger» poemasynyń:

«Sopylar táspi tartyp, quman ap júr,

Ár úıge «Allaı haq» dep dýana júr.

Kempiri Saǵynaıdyń opyrańdap,

«Ket-ket!» dep dýanany qýalap júr», –

degen shýmaǵynda qazaq qoǵamyndaǵy adamdar qarym-qatynasynyń árbir qı­mylyn, árbir kórinisin, árbir qubylysty keń aýqymda kórsetedi», dedi E.Qasenov.

Onyń aıtýynsha, aqyn keıipkerler tiline «Allaı haq», «ket-ket» tildik bir­likterin qybyn taýyp qııýlastyryp, sol kezeńdegi turmystyń shynaıy kó­rinisin, psıhologııalyq ahýalyn kóz al­dyńyzǵa ákeledi. Álbette, bul tildik bir­likter jeke dara turǵanda erekshe bir kóńil kúıdi bildirmegenimen óleń óri­minde aıryqsha emosıonaldy mánge ıe.

Shynynda aqyn óz shyǵarma­synda qazaqy tanymda jaǵymsyz obraz­dy bildiretin «qaban», «búıi», «albas­ty» tá­rizdi ekspressıvti-emosıonaldy mán­­degi tildik birlikter paıdalanylyp, áserleý­shilik, beıneleýshilik mándi kúsheı­tedi. Aqyn­nyń hanǵa qabandy, bıge búıini balama retinde ala otyryp, beıneli túrde be­rýiniń ózi tildik talǵam­nyń joǵarylyǵyn tany­tady. Muny Muhtar Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyz­met­keri Nasıhat Nabıolla da baıandamasynda aıtyp ótti.

«Aqyn óziniń jazǵan-syzǵandaryn suryptap otyrǵan. 1920 – 1932 jyldary jazylǵan óleńderin saralap, taqy­ryptary boıynsha «Táýiri», «Na­shary» dep eki baǵanǵa toptastyrǵan. Ol «1924 jyldyń basyndaǵy kitaptarym» dep qazaq jáne orys jazýshylarynyń shyǵarmasymen qatar keıbir sózdikter de qamtylǵan 26 kitaptyń tizimin jazyp qaldyrǵan. Budan biz aqynnyń óz kezeńinde baspa betinde jaryq kórgen dúnıelerdiń barlyǵyn kózden tasa qylmaǵanyn kóre­miz. Baspasóz materıaldarymen qatar jańa kitap­tardy da qarap, olarmen tanys­qanyn bilemiz. Ilııastyń el aýzynan jazyp alǵan tap­qyrlyq, sheshendik sóz­deri men qa­ǵytpa, ázil-qaljyńdary bir tóbe. Ha­lyqtyq tolǵaý, terme, qara óleńderi de jeter­lik. Ilııastyń el aýzynan jınap ja­rııalaǵan mátinderiniń bir parasy: «Ja­laıyr Qaban aqynnyń urylarmen qaqtyǵysýy», «Tezek tóre men Búıembaı aqyn», «Tezek tóre men Baqtybaı aqyn», «Qulmambet pen Túbek aqyn» aıtystary da jazyp alynyp, saqtalǵan», dep aqyn halyq muralaryn jınap qana qoımaı keıbir úlgileri týraly zertteý maqala da jazǵandyǵyna da toqtaldy.

Jıynda aqynnyń Ortalyq memle­kettik muraǵatta saqtalǵan shyǵarma­laryna, halyq arasynan jınap, júıele­gen folklorlyq muralaryna sholý jasaldy. Odan bólek, Nasıhat Nabıolla avtor­dyń «Án, ánshiler jaıynda» jáne «Qazaq kúıleri jınalsyn» degen ma­qala­­syn zerdeledi. Osy salada erekshe ter tók­ken Aleksandr Zataevıchtiń eń­be­gin aı­ryqsha baǵalaǵandyǵyna mysal keltirdi.

Jalpy, aqyn qazaq mýzyka tanýshysyn «jyl qusy» dep atap, osyndaı óner qaıratkerlerin utymdy paıdalanyp qalý kerek degen. Sondaı-aq zertteýshiniń Qarqaraly jaqtan jazyp alǵan halyq kúıleriniń birnesheýiniń atyn ataıdy. Zataevıchtiń el aýzynan jınap bastyrǵan myń ánimen qatar kúılerin de sanamalap kórsetedi. Biraq aqyn onyń jınap, jarııalap júrgeni tek úlken qazynadan «óngeni» ǵana dep, el arasynda jınalmaı qanshama muralarymyzdyń jatqanyn, ony tezdetip jınamasa aıyrylyp qalatynymyzdy ashyq aıtady.

Aqyn zamannyń ózgerýine, eldiń ju­mysbastylyǵyna baılanysty halyq mu­rasynyń da eskerýsiz qalǵanyna kú­ıinish bildirgen. Sondaı-aq kúıshi qart­tardyń azaıyp ketkenin, kóp kúılerdiń olarmen birge kelmeske ketip bara jat­qanyn tilge tıek etken. «Bizdiń elde erterekte Toıtan degen bir shal qyryq kúı tartady eken. Ol kúılerdiń bireýin de bul kúnde eshkim bilmeıdi. Tek kúı attaryn ǵana aıtyp ańyz qylysady. Sóıtip, Toıtan ólimi qyryq kúıdi ala ketip otyr. Jalǵyz Toı­tan emes, dombyrashylar, kúıshiler kúıimen birge qundylyq joǵalyp jatyr. Elde jastan dombyrashy shyǵý, jańa­dan kúı shyǵý óte sırek», deıdi aqyn óz mura­synda.

Baıandamashylar aqynnyń shyǵar­ma­shy­lyǵy haqynda tereńnen oı tolǵa­ǵannan keıin, qobyzshy Molyqbaı Baı­saquly qobyzynyń úni qoıyldy. Kúıge ǵashyq aqynnyń ǵumyrdarııasynan syr shertken ilııastanýshylar onyń máńgilik murasy urpaqqa amanat ekenin aıtyp tarqasty.

Jetisý oblysy