Tunyǵyńdy laılaǵan kim?

Shyny kerek, sol 80-jyldary jarııalanǵan qazaq baspasózin paraqtap, Saǵat Áshimbaev júrgizgen «Qaryz ben paryz», Sherhan Murtaza tizginin ustaǵan «Ult jáne sana», jýrnalıst Sultan Orazalınniń «Suhbat» sekildi kórermenniń aıryqsha yqylasyna bólenip, ulttyń joǵyn joqtaǵan baǵdarlamalardy qaıta qaraǵanda, oryssha biraýyz qystyrma sóz, túsiniksiz tirkes keziktirmeısiń. Sol kezde jaryq kórgen qazaq ádebıetiniń de tili taza, mazmuny tunyq.

Al qazir she? Qazirgi qoǵamda qazaqsha men orysshanyń ortasyndaǵy, aǵylshyn aralasqan qoıyrtpaq til paıda boldy. Eń soraqysy, jastar sol «tilde» «sóılesedi». Shubarlanǵan, qoıyrtpaq til sahna tórinde de shyrqalyp júr, kıno túrinde kórsetilip te jatyr. Televıdenıede túrli dúbára tok-shoýmen «dáriptelse», al áleý­mettik jeli «trend» tirkester men «sleng» sózderden aıaq alyp júrgisiz. Eń ókinishtisi, alashubar til medıa kontentke de endi. Qazaq tiline qatysty máselede usaq-túıek bolmaıdy degendi jıi aıtamyz. Sondaı máseleniń biri – BAQ-taǵy til tazalyǵy.

Búginde «bolyp tabylady» men «oryn aldy» degenge qulaq ta, kóz de úırene bastady. Elimizde qabyldanǵan zańdar ataýynyń birde-bireýi «boıynshasyz» jazylmaıdy. Turaqty sóz tirkesteri men maqal-mátelderdi oryndy-orynsyz burmalap qoldana beretinder de kóp. Tipti «kartopty jardy», «mynaýyń jyn­dy eken», «ózine kóp alyp qoıdy», «ıg­nor jasaǵan», «blokke tyǵyp tastap­ty» degen sekildi tilbuzar sózder aqyryndap jazý stıline kóshe bastady. Qazir jumysty istemeıdi, «jasaıdy». Týǵan kúndi emes, «týylǵan kúndi» atap ótip júr. «Jatyr­ǵan», «otyrǵan» sııaqty sózder de jýrna­lısterdiń sóz saptaýy men sózdik qorynan, bylaısha aıtqanda, stıli men leksıkasynan «oıyp turyp» oryn alǵan. Qoıyrtpaq til jyldar óte ana tilimizdiń tazalyǵyna kesirin tıgizbeı qoımasy anyq.

Qazaq tiliniń tunyǵyn laılamaý, ana tiliniń sóz mádenıetin saqtaý ulttyq múdde talaptarynyń biri ekeni sózsiz. Qazirgi máseleniń irisi – qazaq tiliniń ómirsheńdigi, jaramdylyǵy bolsa, ekinshisi – qoldanystaǵy tildiń tazalyǵy. Medıa alańdaǵy «túrlengen», búlingen tildiń basty derti orysshadan tikeleı aýdarylǵan qoıyrtpaq tilden juqqan. Eń soraqysy, jazyla jazyla, aıtyla aıtyla «qalypty tilge» aınalyp bara jatqan qoıyrtpaq qulaqqa sińisti bolyp barady. Al qulaqqa sińisti degeni – dál solaı sóıleımiz, oılaımyz degen sóz.

BAQ arqyly berilgen aqparatty kópshilik norma, úlgi retinde qabyldaı­tynyn «Sóztúzer. Qate qoldanystar sózdiginiń» qurastyrýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Orynaı Jubaeva da rastap otyr. «Sol sebepti radıo, teledıdar jáne baspasóz qyzmetkerleri ár sózine, ár qımyl-qozǵalysyna abaı bolǵany jón», deıdi ǵalym. «Búgingi tańda kalka aýdarma, qazaq tiliniń tirkesim zańdylyqtaryn túsinbeý saldarynan tilimizde jat qoldanys kóbeıip ketti. Olar qulaqqa sińip ketkeni sonshalyq, keıde qate ekenin de ańǵarmaımyz. Qate qoldanystar tilimizdegi fýnksıonaldyq stılderdiń bárinde de qaptap júr», deıdi Orynaı Jubaeva.

Kalka aýdarmanyń qazaq baspasó­zinde de qaptap ketkenin maman naqty my­saldarmen de dáıektep berdi. «Má­s­e­­­­len, «Al jalpy Qazaqstannyń uıym­das­tyrǵan saılaýy basqa elder úshin úlken tájirıbe bolady degen senimdemin. Degenmen jaıly ómir súrý úshin shańy­raǵymyzdyń jaryǵy sónbesin deı­miz. Balalar hırýrgııasy burynǵydaı emes, qazir zaman talabyna saı damyp kele­di dep aıtýymyzǵa bolady» degen sóı­lemderdiń orysshadan tikeleı aýdaryl­ǵanyn túsiný qıyn emes. Tipti rızashylyq bildirýde, keshirim suraýda da orys tiliniń júıesi qoldanylyp keledi: Úlken rahmet! Zor rahmet! Sheksiz rızashylyǵymdy bildiremin. Keshirim suraımyn! Keshirim ótinemin! Qazaq dúnıetanymynda rah­mettiń ólshemi joq. Sondyqtan orys tilindegi (spasıbochkı, bolshoe spasıbo, ogromnoe spasıbo) qazaq tili úshin jat. «Keshirim suraımyn!», «Keshirim ótinemin!» degen kezde «Endi suraıtyn shyǵar» dep oılaısyń. Onyń ornyna «Keshirińiz!» dese jetip jatyr.

Qazirgi kezde án shyrqaıtyn bolady, syılyq beriletin bolady, jarnamadan keıin jalǵastyratyn bolamyz, Aldaǵy ýaqytta qalǵan sý aıdynyna konkýrs jarııalanatyn bolady sııaqty qoldanystar jıi kezdesedi. Orys tilindegi «býdý hodıt», «býdý chıtat» sııaqty tirkester qazaq tiline «kelemin», «oqımyn» túrinde aýdarylýy kerek. Sebebi -a/-e/-ı kósemshe tulǵaly etistik keler shaq (aýyspaly keler shaq) maǵynasyn bere alady. Sol sebepti oǵan árdaıym «bol» kómekshi etistigin tirkestire berýdiń qajeti joq. Munyń bári qazaq tiliniń normalaryn belden basyp, orys tilinen sózbe-sóz aýda­rý saldarynan paıda bolǵan», deıdi ǵalym.

Til mamany keltirgen taǵy bir mysal – kerek tulǵasymen kelgen tirkester. «Tilshiler barý kerekpiz, bilý kerekpin, t.s.s. túrde jıi qoldanady. Bul da orys tilindegi doljen znat, doljen ıdtı, t.s.s. qoldanystardyń áseri. Durysy – aıtýymyz kerek, bilýim kerek. О́kinishtisi, orys tilinen jasalǵan kalka aýdarmanyń saldarynan tilimizge jat qurylymdar BAQ-ta da, ǵylymı eńbekterde de jıi qoldanylyp keledi. Jalpy alǵanda, qupııa daýys berýge QHA-nyń 351 múshesi qatysty. Negizi, aýany lastaýǵa eski kólikter kóp septigin tıgizýde. Úmitkerler óz kezeginde partııanyń saılaýaldy baǵdarlamasyn, negizgi baǵyttaryn egjeı-tegjeı baıandady. Orys tilinde jıi qoldanylatyn v obshem, v osnovnom, v svoıý ochered sııaqty qurylymdardy qazaq tiline sózbe-sóz aýdaryp alýdyń qajeti joq. Keltirilgen sóılemderden baıqalǵanyndaı, ol qurylymdar sóı­lemge eshqandaı jańa mán ústemeıdi. Kerisinshe, sóılemdi túsiniksiz, shubalańqy etedi. Til zańdy­lyǵyn belsheden basatyn mundaı qol­danystarǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi BAQ – durys jazý, saýat­ty jazý ádebin tanytatyn, durys sóıleý normasyn qalyptastyratyn birden-bir alań bolýǵa tıis», deıdi Orynaı Jubaeva.

Osyǵan oraı ǵalymǵa «Qazaq tiliniń normasyna qaıshy sózderden qalaı arylýǵa bolady?» degen suraq qoıǵan edik. Eń aldymen memlekettik tilge degen talapty kúsheıtý kerek ekenin aıt­qan Orynaı Jubaeva: «BAQ-taǵy til tazalyǵyn, qazaqsha mátinderdiń sapasyn únemi qadaǵalap, tildik normalardyń buzylmaýyn talap etýdiń mańyzy zor. Ási­rese qazaq tildi arnalardyń, baǵ­dar­lamalar sanyn kóbeıtip, sapasyn arttyrý kerek. Máselen, bizde qazaq tildi oqýlyqtardyń sapasy syn kóter­meıdi. Jarnama mátinderinde, kóshe­degi jazýlarda qazaq tiliniń normalary saqtalmaıdy. Sebebi talap etý joq. Qoǵam­da qujattardyń memlekettik tilde bolýyn, resmı, iskerı qatynasta qazaq tiliniń qoldanylýyn talap etsek, bul túıindi tarqatýǵa sep bolar edi», deıdi.

Tájirıbeli jýrnalıst Qaınar Oljaı «Jýrnalıstıkada til tazalyǵy úshin kúresetin sońǵy býyn ókilderi – bizder» degendi ashyq aıtyp júr. Sóziniń jany bar. Sebebi qazir medıa alańǵa kelgen jas jýrnalısterdiń deni – orys tilinen tikeleı aýdarylǵan oqýlyqpen bilim alǵan býyn. Mektepte «Qazaq tili» páni durys oqytylmaıtynyn til mamandary bylaı tursyn, qarapaıym ata-analar da jıi aıtyp júr. О́ıtkeni qazaq mektepterindegi «Qazaq tili» pániniń oqýlyqtarynda tildegi júıe, normanyń ornyna túrli taqyryptaǵy leksıkalyq taqyryptar berilgen. Al orys mektepteri men qazaq mektepterine arnalǵan oqýlyqtardyń júıesi, qurylymy múlde bólek bolýǵa tıis. Saldarynan búgingi tańda tildegi júıeni, zańdylyqtardy buzýshylar, normany túsinbeýshiler kún sanap kóbeıip keledi. Al túptep kelgende saýatsyz jazylǵan oqýlyq tutas bir urpaqty saýatsyz jasaýdyń tikeleı joly emes pe? «Qazir tilimiz shubarlanyp ketti, tym shubalańqy jazatyn jýrnalıster legi keldi. Adam jazǵandy adam túsinbeıtin jaǵdaıǵa jettik. Zamanaýı jýrnalıstıkanyń sıqy osy. О́te ókinishti», deıdi Qaınar Oljaı.

Jýrnalıstıka ardageri osydan shırek ǵasyr buryn «Til mádenıeti týraly» maqala jazǵan eken. Onda: «Qazirgi qazaq tiliniń damýyna aýdarma ádebıet, bylaısha aıtqanda, aýdarma tili eleýli áserin tıgizip otyr. Bul áserdiń kúshi ásirese merzimdi baspasózden aıqyn kórinedi. Osy turǵydan alǵanda ana tilimizdi taza saqtaý, ony baıytý jolynda baspasózimiz zor ról atqara alady. Bul isti baspasózdiń ózinen bastaý kerek desek, qatelese qoımaımyz. О́ıtkeni jaqsy maǵynada aıtylatyn aýdarma tilimen qatar baspasózge teris áserin tıgizip, tilimizdi shubarlap júrgen «úlgiler» de az emes. Kúndelikti gazet nómirinen nemese basylyp shyqqan kitap betterinen qate sóz tirkesterin oqyǵanyńda qatty nalısyń. Keıbir joldastar qazaqtyń birli-jarym tól sózderin de burmalap qoldanady: aspaz deýdiń ornyna aspazshy, dıqan deýdiń ornyna dıqanshy, shashtaraz deýdiń ornyna shashtarazshy, kýá ornyna – kýáger dep jazady. Árıne, munyń bári – óner retindegi, tvorchestvo retindegi aýdarmadan túk habary joq, tek kalka jasaýdy biletin nemese qazaq tilinde materıal ázirlegende oryssha oılap otyryp jazatyn adamdardyń qalamynan shyqqan «úlgiler». Keltirilgen mysaldardyń árqaısysy qazaq tiliniń normalaryna kórineý qaıshy keletinin, tilimizdi bylǵaıtynyn túsiný qıyn emes», dep jazylǵan. Burynǵy býynnyń jýrnalısterine arnalsa da, áli kúnge ózekti másele der edik.

Sóz basynda oıǵa súıeý etken «Qaryz ben paryz» baǵdarlamasynan bir úzindi keltirsek. «Asa bir qudiretti nárse bar. Sodan aıyrylǵan kúni biz jerden de, elden de, turmystan da – bárinen aıyrylamyz. Ol – til. Biz tildi saqtaý arqyly janymyzdy, qanymyzdy saqtaımyz. Qany­myz saqtalǵan jerde qazaq esh ýaqyt­ta óshpeıtin, ólmeıtin ult bolady». Qaıratker Saǵat Áshimbaev bul sózderdi aıtqanda keńestik saıasattyń quryǵy uzyn, qyspaǵy myqty kez edi. Al azattyq alǵanymyzǵa 30 jyldan assa da, til máselesi kún tártibinen túsken joq. Ásirese aýdarma isindegi, termınologııa men orfografııa salasyndaǵy kemshilik pen shalaǵaılyqtan, BAQ-taǵy ala-qulalyqtan arylý maqsatynda áli de kóp jumys isteýge týra keledi.

Til tazalyǵy úshin kúresip qana qoımaı, qıyn-qystaý zaman men qıturqy saıasattyń qyspaǵyna qaramastan orasan zor eńbek etken Alash arysy Ahmet Baıtursynuly 1913 jyly «Shora» jýrnalyna: «Rastyqqa júginsek, túriktiń tunyq tili, túzý emlesi qazaqta... Bizdiń qazaqtyń isi jańa bastalyp keledi. Ne bolary belgisiz. Qazaq ıá quryp joq bolar, ıá óz tilimen de ózgelerdeı tirshilik eter. Jıyrmanshy ǵasyrǵa sheıin túriktiń tilin azdyrmaı, asyl qalpynda alyp kelgen til týrasyndaǵy abyroı men alǵys qazaqqa tıisti. Atanyń azdyrmaı bergen múlkin qolymyzǵa alyp byt-shytyn shyǵarsaq, ol unamdy is bolmas», dep jazady. Bir ǵasyr buryn aıtylǵan osy sózderdiń aqıqaty dál qazir ózekti bolyp turǵany sonshalyq, tunyǵy laılanǵan til taǵydyry týraly oı qozǵaǵanda ulttyń taǵdyry aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Sebebi tildiń taǵdyry men ulttyń taǵdyry tyǵyz baılanys­ty. Al tunyq tilimizdi, túzý emlemizdi saqtap qalý úshin qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý azdyq etedi. Maqsat – tilimizdi bıznes, ǵylym men tehnıka tiline aınaldyrýda Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda aıtqan «eń tıimdi ári tóte joly – aǵartýshylyqty» altyn qazyq etip ustaý. HH ǵasyrǵa deıin azbaı, asyl qalpynda kelgen ana tilimizdi keler urpaqqa taza, tunyq qalpynda jetkizý búgingi býyn­nyń basty paryzy desek, memlekettik saıa­sat­tyń basty baǵyttarynyń biri de osy bolýǵa tıis.