Qazirgi zamanda óndiristik qýatty sapaly ózgertýdegi ǵylym men jańa tehnologııalardyń róli erekshe. Ǵylymnyń damýy jáne tehnologııanyń údemeli jańǵyrýy álemniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýynyń basym baǵytyna aınaldy. Onyń qaryshtap damýy adamzatqa atom energııasyn, ǵaryshqa ushý, kompıýterlendirý, aqparattandyrý sekildi tyń jańalyqtar ákeldi.
Ǵylymdy aıtqanda, aldymen irgeli ǵylym týraly sóz qozǵalýy kerek. Onsyz qoldanbaly ǵylym bolmaıdy, ol bolmasa, tehnologııa iske aspaıdy. Qazirgi jańa tehnologııanyń negizi – irgeli ǵylym. Bul halyqtyń oı-órisin, ulttyq damýyn jáne ekonomıkalyq sıpatyn kórsetedi.
О́rkenıetti elderde ǵalymdar eń zııatkerlik top sanalady. Olarǵa erekshe qurmet jasalady. Sonymen birge ǵalym eńbegi de joǵary baǵalanady. Jalpy, kez kelgen memlekettiń ǵylymǵa kózqarasy onyń ishki jalpy óniminiń ǵylymdy damytýǵa bóletin qarjynyń deńgeıimen ólshenedi. Ǵylymǵa eń kóp qarajat bóletin elder: Izraıl – 4,6%, Shvesııa – 4%, Japonııa – 3,4%, AQSh – 2,7%, Germanııa – 2,5%. Al Reseıde 1,25% bolsa, bizdiń elimizde bólinetin qarjy 0,2%, keıde odan da az.
Halyqaralyq akademııalyq keńestiń uıǵarymynsha, memlekettiń ǵylym salasyna bólgen qarjy ishki jalpy ónimniń 1,5 paıyzynan artyq bolsa ǵana ǵylym damıdy. Osydan-aq bizdiń jaǵdaıymyzdyń qandaı ekenin baǵamdańyz.
Keıbir derekterde elimizde ǵylym salasynda eńbek etip júrgen 8000 maman bolsa, onyń – 1000-y jastar. Álemde árbir 1000 adamnyń bireýi ǵalym bolsa, al bizde 2500-diń bireýi ǵana ǵalym. Bul – óte az. Árıne, ǵalym sany ǵylym sapasynyń negizgi kórsetkishi emes. Ǵalymdy onyń ǵylymı jumystarynyń ataqty jýrnaldarǵa shyqqan maqalalarymen, oǵan ǵalymdardyń silteme jasaý sanymen baǵalanady.
Eń mańyzdysy, ǵylymnyń paıdasy, basqasha aıtqanda, eldiń damýyna áser etetin ǵylymı jańalyǵy. Osy turǵydan kelgende, biz álemde 61-oryn alamyz. Bizde patent alý dúnıejúzilik deńgeıden 24 ese az.
Quldyraǵan ǵylym máselesin sheshýge Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi eki zań qabyldap, birneshe zertteý laboratorııasyn ashty. Ashylǵan 5 zerthana «ulttyq» degen mártebe ıelendi. Iаǵnı olarǵa elimizdiń kez kelgen ǵalymy erkin baryp, óziniń zertteý jumysyn júrgizýge múmkindigi bolýy kerek edi.
Bul zerthanalardy osynsha qarjymen ashý memleket qajettiliginen týyndady. Ol zerthanalar qomaqty qarjyǵa satyp alynǵan qural-jabdyqtarmen jaraqtaldy. Osy zerthanalar qaı ýnıversıtette ne sebepti ashyldy, qandaı zertteý qural-jabdyqtary berildi, olardan qandaı ǵylymı nátıje boldy, onyń qazirgi jaǵdaıy qandaı? Osyndaı sansyz saýalǵa kim jaýap beredi? Shyn máninde, sol zerthanalar belgili ǵylym salasymen shuǵyldanyp júrgen ǵalymdary bar joǵary oqý oryndarynda ashyldy ma? Eger solaı bolsa, otandyq ǵylym áldeqaıda damýshy edi.
Dúnıejúzinde ǵylym eki jolmen damıdy. Birinshisi – akademııalyq, ekinshisi – ýnıversıtettik. Batystyń Oxford, Cambridge syndy bilim ordalary ýnıversıtettik jolmen damyǵan. Al keńes odaǵy akademııalyq joldy ustandy deýge bolady. Kelmesti kóksep, ótkendi ańsap otyrǵan joqpyn. Alaıda burynǵy odaqtas elderdiń aýmaǵyndaǵy akademııalyq júıe óte myqty edi. Sonyń nátıjesinde KSRO-nyń ǵalymdary alǵash bolyp ǵaryshqa adam ushyrdy. Ony álem moıyndady. Bul úrdisten Qazaqstan da qalys qalmady. Fızıka, hımııa, bıologııa salalarynda otandyq ǵalymdarymyz keremet jańalyq ashty. Alaıda Ulttyq akademııa jabylǵannan keıin jetistikter men jańalyqtar azaıdy.
Ulttyq akademııa otandyq ǵylymnyń damýyn baǵdarlap otyrdy. Ekinshiden, akademııanyń memlekettik bıýdjettegi óz orny boldy. Oǵan mıllıardtaǵan qarjy bólindi. Akademııadan aıyrylyp qalǵannan keıin ǵalymdarymyz da abdyrap qaldy. Akademııa qaramaǵyndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttary dalada qalǵandaı kúı keshti. Ýnıversıtetter ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen júıeli jumys júrgizbedi.
Mysaly, akademık B.Muqashev basqarǵan burynǵy keńes odaǵyna ǵana emes, álemge tanymal fızıka-tehnıkalyq ınstıtýty jumys istedi. Bul ınstıtýt elimizdegi qatty dene fızıka salasyn alǵa damytty. Sonymen qatar osy salada kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵatyp, bilikti ǵalymdardy daıarlady. Qazir sol ortalyqtyń aty bar da, zaty joq. О́zim fızık bolǵan soń, fızıka ınstıtýtyn aıtyp otyrmyn. Dál osyndaı hımııa, matematıka, bıologııa jáne taǵy basqa birneshe ǵylymı zertteý ınstıtýttary bar edi. Solardyń aty da, zaty da belgisiz.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen Ulttyq ǵylym akademııasy qaıta quryldy. Endi ǵylymdy basqaratyn úshinshi uıym paıda boldy. Buryn Ulttyq ǵylymı keńes, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligindegi Ǵylym komıteti bar edi. Jalpy, ǵylym qalaı damıdy? Qazir osy salaǵa qatysty úshinshi zań Májiliste talqylanyp jatyr. Bul zań da belsendi depýtattardyń sózine qaraǵanda, baıaǵy eki zańdy biriktirip qoıa salǵanǵa uqsaıdy. Eger olaı bolsa, odan da úmit az bolatyn syńaıly.
Otandyq ǵylymnyń deńgeıi týraly az jazylǵan joq. Úsh jyldyq grant degeniń túpkilikti durys emes. Ony bólýde ǵylymı saraptamadan 30 ball alǵandar ótpeı, 20 ball alǵandardyń ótýi ádiletsizdik emes pe? Bul týraly osy basylymǵa jazdym. El ǵylymynyń damýyna belgili dárejede úles qosqan ǵalym retinde elimizdiń ǵylymy men tehnologııasy joǵary deńgeıde damýy úshin óz usynysymdy aıtsam deımin.
Qazir damyǵan elder arasynda bilim, ǵylym jáne jańa tehnologııa salasynda básekelestik joǵary. Sondyqtan osy baǵyttarǵa erekshe nazar aýdarylsa deımin. Aldymen memlekettik deńgeıde elimizdiń ǵylymı-tehnologııalyq damý strategııasyn (ǴTDS) jasaý kerek. Bul qujattyń jobasyn ǵalymdar, ınjenerler, tehnologter egjeı-tegjeı talqylaǵan durys. Sosyn ony Prezıdent bekitip, qabyldaý qajet. Mundaı qujatty damyǵan memleketterdiń (AQSh, Japonııa, Qytaı, Eýropa, t.b.) bári qabyldaǵan. Ony qabyldaǵan elderdiń ǵylymı-tehnologııalyq damý strategııasy mańyzy jaǵynan memlekettiń qaýipsizdik strategııasymen bir deńgeıde turady. Búginge deıin Qazaqstannyń ǵylymı-tehnologııalyq damý strategııasy ázirlenip, qabyldanbaǵan. Bir jaǵynan, ony qabyldaý bizdiń damyǵan elderdiń qataryna kirýin qamtamasyz etetin kóptegen baǵdarlamalyq qujatymen negizdeledi.
Máselen, Reseı bul qujatty 2016 jyly qabyldaǵan. Biz ony ázirlegende, basqa memleketterdiń tájirıbesin eskergen jón. Sondyqtan buǵan elimizdegi iri ǵylymı zertteý ınstıtýttary, ýnıversıtetterdiń jetekshi ǵalymdary atsalysyp, basqalarmen salystyryp, taldaý júrgizý kerek. Bul qujat qabyldasaq, ǵylym óz jolymen damıdy. Búginde otandyq ǵalymdardyń jasy úshtopty quraıdy. Úlken býynnyń jasy 65-ten assa, orta býyn 45-ten 65-ke deıin bolsa, keıingi býyn 25-45 jas aralyǵyn qamtıdy. Qazir osy úsh býynnyń ǵylymǵa kózqarasy ártúrli. Osy strategııalyq qujat atalǵan úsh býynnyń basyn biriktiredi dep oılaımyn. Sondaı-aq ár óńirdegi joǵary oqý oryndary janynan qoǵamdyq suranysqa ıe ǵylym baǵyttaryn damytý úshin ulttyq ǵylymı zertteý zerthanasy nemese tehnoparkter qurylsa, artyq bolmaıdy. Ony zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý kerek. Sonda kez kelgen ǵalymǵa zertteý júrgizýge múmkindik týady.
Jalpy, qandaı myqty el bolsa da, ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha jetekshi bola almaıdy. Qazir oıy ozyq ǵalymdarǵa, talantty jastarǵa suranys joǵary. Sondyqtan jastardy ǵylymǵa tartý úshin olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý kerek. Aldymen ǵylymnyń deńgeıin kótergen durys. Osy maqsatta qazaq tilinde ǵylymı jýrnal jaryq kórse deımin. Ásirese jas oqyrmandar álem men elimizdegi ǵylym salasynda ashylǵan tyń jańalyqtarmen tanysyp, qanshama maǵlumat alady. Jetkinshekterdiń ǵylymǵa yntasy oıanady. Mektepterde ǵalymdarmen jıi kezdesý ótkizý qajet. Osynyń bári ǵylym salasynyń dárejesin kóteredi.
Memleket basshysy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda «irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı zertteý ınstıtýttaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizý» týraly aıtqan edi. Shynynda, ǵylymnyń negizi – irgeli ǵylym. Búginde elimizde irgeli ǵylym joqtyń qasy. Onyń túbine úsh jyldyq grant jetti. Nege? Sebebi úsh jylda zertteýdi tolyq júrgizip, jańalyq ashý múmkin emes. Bul týraly Prezıdenttiń: «Grant merziminiń úsh jylmen shektelýi irgeli ǵylymdy damytýǵa edáýir kedergi keltirip otyr. Osyndaı qysqa josparlaý merziminde qandaı da bir nátıjege qol jetkizýdiń ózi qıyn ekeni anyq. Ǵylym salasyn granttyq qarjylandyrý merzimin bes jylǵa deıin uzartý máselesin qarastyrǵan jón», degeni óte durys pikir. Aıtalyq, ǵylymı jańalyqty óndiriske engizýge kem degende 5-10 nemese 30-40 jyl kerek. Sondyqtan irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı zertteý jumystaryn tikeleı qarjylandyrý tártibin engizýdiń mańyzy zor. Endi Memleket basshysynyń aıtqan pikiri sóz júzinde qalmaı, ony salaǵa jaýapty mekemeler tez qolǵa alyp, batyl is bastasa, otandyq ǵylym alǵa basady.
Temirǵalı KО́KETAI,
professor