Qoǵamǵa qozǵaý salǵan qujat

Shymkent qalasynyń kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń sýdıasy Bolat Qarabaev osy zańdardaǵy ózgerister men kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isteri boıynsha statıstıkalyq málimetterdi baıandaı kelip: «Prezıdent Joldaýynda áıelder men balalarǵa qatysty qylmystyq jaýapkershilikti qatańdatýdy tapsyrǵan bolatyn. Bul zańdar Ulttyq quryltaı músheleri, úkimettik emes uıymdar, Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri men otbasylyq demografııalyq saıa­sat jónindegi ulttyq komıssııasy, adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyq ókilderi, balalar quqyqtary jónindegi ýákilderdiń, Parlament palatalary otyrystarynyń qyzý talqylaýlarynan keıin qabyldandy. Jańa ózgeristerge sáıkes áıelder men balalarǵa qatysty kez kelgen sıpattaǵy zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilik qatańdatylyp, sondaı-aq otbasy ıns­tıtýtyn, kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin nyǵaıtatyn normalar engizildi», dedi. Sonymen qatar sýdıa Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń densaýlyqqa qasaqana zııan keltirý jáne uryp-soǵý baptary alynyp, qylmystyq quqyq buzýshylyq retinde tanylǵanyn túsindirip ótti. «Densaýlyqqa ortasha jáne aýyr zııan keltirý jaýapkershilikteri qatańdatyldy. Neke jáne otbasy, ana men bala ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa negizdelgen neke jáne otbasy zańnamasynyń jańa qaǵıdattary, sondaı-aq jalpyadamzattyq, ulttyq, dástúrli, mádenı, otbasylyq qundylyqtardy qurmetteý, balalardyń rýhanı tárbıesin qamtamasyz etý qaǵıdaty qarastyrylǵan», deıdi ol.

Sýdıanyń málimdeýinshe, otbasy, áıelder men balalardyń quqyq­ta­ryn qorǵaý boıynsha 111 baıla­nys ortalyǵy iske qosylǵan. Onda aq­pa­rat­tyq-anyqtamalyq, psıhologııalyq qyz­met túrleri kórsetiledi. Osy baı­lanys ortalyǵyna áıelder men bala­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaýmen shu­ǵyl­danatyn memlekettik organdar qa­byldanǵan ótinishter boıynsha at­qa­rylǵan jumystar týraly málimet berýge tıis. Turmystyq zorlyq-zom­bylyqtan zardap shekkenderge áleý­mettik kómek kórsetetin otbasyn qoldaý ortalyqtaryn qurý zańnama turǵysynan bekitildi. Jańa ózgertýlerge sáıkes ózin-ózi óltirýge ıtermelegender, yqpal etkender, ony nasıhattaǵandar qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. 16 jasqa tolmaǵan adamdarǵa seksýaldyq sıpatta tıiskeni úshin de qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Kámeletke tolmaǵandardy urlaǵandarǵa, bas bostandyǵynan aıyrǵandarǵa endi jaza qatań. Balalarǵa qysym kórsetken­derdi, ıaǵnı býllıng, kıberbýllıng jasa­ǵandardy ákimshilik jaýapkershilik kútip tur. Kámelettik jasqa tolmaǵandar qylmys jasap qoısa nemese olarǵa qatysty jasalsa, bilim berý uıymdary tez arada ony quqyq qorǵaý organdaryna habarlaýǵa mindetti. Jańa zań boıynsha 16 jasqa deıingi balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda jol aqysyn tólemegeni úshin olardy qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge tyıym salyndy. Bul áreketke 5 AEK mólsherinde aıyppul qarastyrylǵan.

Sýdıa B.Qarabaev kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotqa 2024 jyldyń 3 aıynda 2 025 aryz kelip túskenin málimdedi. Byltyrǵy eseppen salystyrǵanda, aryzdar 90%-ǵa kóbeıgen. Aryzdardyń deni neke jáne otbasy daýlaryna qatysty máselelerdi qamtıdy. Olardyń deni – neke buzý, múlik bólý, balalardyń turǵylyqty jerin anyqtaý, ákelik quqyqtan aıyrý, shekteý, alıment óndirý syndy máseleler. Aryzdardyń 90 paıyzǵa kóbeıý sebebi buryn keıbir sanattaǵy ister jalpy sotta qaralatyn. Byltyr qyrkúıek aıynan bastap aýdandyq sottar biriktirilip, neke jáne otbasyǵa qatysty aryzdardy qaraý kámelettik jasqa tolmaǵandar isteri jónindegi sotqa júkteldi.

Mamannyń aıtýynsha, turmystyq zorlyq-zombylyqta buryn áıel je­ńil dárejedegi soqqy alsa, ákimshilik jaýap­kershilikte qaralyp, is kóbine qys­qaryp ketetin. Endi mundaı qyl­mystyq iske tikeleı sot quqyqtyq ba­ǵasyn beredi. Al balalar quqyǵy men jaýapkershiligine baılanysty aıtsaq, 2024 jyldyń I toqsanynda 43 adamǵa qatysty 27 qylmystyq is kelip túsken. Osylardyń ishinde balalar qolymen jasalǵan urlyq, tonaý, kámelet jasyna tolmaǵandardyń bir-birimen jynystyq qatynasqa túsýi nemese balalardy zorlaý, olardy azǵyndyq jolǵa ıtermeleý sekildi qylmystar bar. Sonymen qatar sot túngi ýaqytta kóshe kezip júrgen bala­lardyń jaýapkershiligine baılanys­ty ákimshilik isti qarap, sol boıynsha ata-anasyna tıisti shara qoldanyldy. 2024 jyldyń 3 aıynda kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isteri jónindegi sotqa 56 ákimshilik is kelip túsken. 50 iske sot aıyppul salý sharasyn qoldanǵan.

Sýdıa 16 jasqa deıingi balalar ara­synda jynystyq sıpattaǵy qylmys­tar­dyń keıingi jyldary kóbeıip bara jat­qany alańdatarlyq jaǵdaı ekenin aıtty. Onyń negizgi sebepteriniń biri re­tinde maman balalardy buzyp jatqan áleýmettik jeli ekenin atap ótti. «Vırtýaldy álem balalardyń sanasyn ýlap, jastaıynan qylmysqa ıtermelep jatyr. Lýdomanııa – oıynqumarlyq ta oqýshylardy ózine táýeldi etetin ja­man ádettiń biri. Balalardy osy teris qylyqtan saqtaý maqsatynda sot ma­mandary Ádilet departamentimen birlesip, mektepterde túsindirý ju­mys­taryn júrgizip keledi. Tipti ajyrasý derekteriniń artýyna, sýısıdtiń oryn alýyna osy oıynqumarlyq kesirin tıgizip otyr», deıdi B.Qarabaev.

Kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isterin qaraıtyn sot organyndaǵy bas­ty problemanyń biri – sýdıalarǵa júkteletin qyzmettik júktemeniń kóp­tigi. Máselen, qalalyq sotta shtat boıyn­sha tóraǵamen qosqanda 7 sýdıa­ bolýy kerek. Alaıda tóraǵa orny qazir bos tur. Bos qyzmet ornyna konkýrs jarııalanǵan. Alty sýdıanyń beseýi azamattyq is qarasa, bir sýdıanyń jaýap­ker­shiligine qylmystyq, ákimshilik ister júktelgen. Búginge deıin sotqa 3262 is kelip tússe, 1003 is óndiriste. Sýdıa B.Qarabaevtyń aıtýynsha, Astana qalasynda 1,5 mln halyqqa kámelettik jasqa tolmaǵandar isin qaraıtyn 15 sýdıa qyzmet kórsetse, 1 mln 250 myń turǵyny bar úshinshi megapolıste olardyń sany 5-6 ǵana. Mundaıda júktemeniń kóptigi sýdıalardyń eńbek ónimdiligi men jumys sapasyna keri áserin tıgizeri anyq

ShYMKENT