Urpaqtyń qasıetti paryzy

2021 jyly Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurbandaryn eske alý kúnine baılanysty úndeýinde Qasym-Jomart Toqaev: «Komıssııa solaqaı saıasattan japa shekken qazaqstandyqtarǵa qatysty tarıhı ádildikti qalpyna kel­tirýge tıis. Bul – memlekettiń ǵana mindeti emes, búkil qoǵamnyń paryzy. Tarıhtan taǵylym alyp, mundaı taý­qymet eshqashan qaıtalanbaýy úshin bárin jasaıtyn bolamyz», degen edi.

2020 jyly 23 jeltoqsanda Premer-mınıstrdiń О́kimimen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń Jobalyq keńsesi týraly ereje bekitildi. Joba­lyq keńse jetekshisi «Qaharmandar» respýblıkalyq qoǵamdyq qorynyń pre­zıdenti Sabyr Qasymov boldy. Jobalyq keńse basshysy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý isine qatysty 3 komıssııa jumysyna qatysqan, bul máselede tájirıbesi mol ǵalym. Ol atal­ǵan komıssııalar jumysynda al­ǵan mol tájirıbesi men ǵylymı tujy­­rymdaryn 2020 jyly qurylǵan Mem­le­kettik komıssııa jumysynda ońtaıly qoldandy.

2020-2023 jyldar ishinde saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııanyń tóraǵalary Qyrymbek Kósherbaev pen Erlan Qarınniń basshylyǵymen kóp deńgeıli, aýqymdy jumys atqaryldy.

Memlekettik komıssııa sheshimi­men ádisteme boıynsha kishi komıssııa quryldy. О́ńirlik komıssııalardyń ju­mysyn uıymdastyrý úshin ádisnama jó­nindegi kishi komıssııa «Memlekettik komıssııa músheleri, kishi komıssııa men jumys toptary úshin ádisnama (jalpy)», sonymen qatar Astana, Almaty, Shymkent qalalary men oblystar úshin saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn to­­lyq aqtaý jónindegi óńirlik komıs­sııalardyń jumysyna arnalǵan «Ja­dy­nama» (nusqaýlyq), «Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn tolyq aqtaý bo­­ıynsha óńirlik komıssııalardyń qyz­­me­tin uıymdastyrý jónindegi ádis­­namany» ázirledi. Qujattarda óńir­­lik komıssııalardyń mindetteri, izdes­­ti­rý jumystaryn uıymdastyrý erek­­she­likteri, óńirlik komıssııalar qyz­metiniń negizgi tásilderi men qaǵıdattary jazyldy. О́ńirlik komıssııalardy qurýdyń basty maqsaty – tyń derekterdi jınaý, qýǵyn-súrgin túrleri men tetikterin anyqtaý, aýyldardaǵy qýǵyn-súrgin oryndaryn izdeý, aqtalmaǵan qurbandar men zardap shekkenderdiń esimderin anyqtaý jáne osy taqyrypqa qatysty basqa da aqparatty aıqyndap, taldaý jáne Memleket basshysynyń Jarly­ǵyn jer­gilikti jerlerde tolyqqandy iske asy­rý úshin usynystar daıyndady.

Ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrý jáne zerdeleýdiń osy ádisnamasyn tú­sindirý úshin jobalyq keńse óńirlik komıssııalardyń basshylarymen – oblystar men Respýblıkalyq mańyzy bar qalalar ákimderiniń orynbasarlary, oblystyq arhıv dırektorlary, óńir­lik komıssııalardyń jumys toptary múshe­lerimen turaqty túrde keńester, sondaı-aq qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jekelegen sanattary boıynsha semınarlar ótkizdi. О́ńirlik komıssııalar sheteldik jáne qazaqstandyq ǵalymdar men sarapshylardyń qatysýymen ǵy­lymı-praktıkalyq konferensııalar, dóńgelek ústelder uıymdastyrdy.

Jobalyq keńse basshysy S.Qasymov Memlekettik jáne óńirlik komıssııa­nyń ǵalymdary men sarapshylarynan, konferensııalarda, semınarlarda, májilisterde aýyzsha baıandamalar jasaǵanda Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi – jap­paı saıası qýǵyn-súrginniń jazyq­syz qurbandaryna qatysty tarıhı ádi­lettilikti qalpyna keltirýge, dáli­rek aıtqanda, qurbandar men zardap shekkenderdi tolyq aqtaýdy basshylyqqa alýdy talap etti.

Memlekettik komıssııa qupııasyz­dandyrý jóninde kishi komıssııalardy, 10 ǵylymı-zertteý jumys tobyn, sonymen qatar qýǵyn-súrginnen zardap shekkender men qurbandardyń negizgi sanattaryn keshendi zertteý úshin oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda óńirlik komıssııalar, al olar­dyń janynan taqyryptyq baǵyt­tar bo­ıynsha jumys toptaryn qur­dy. Mem­lekettik komıssııa aıasynda 10 ǵy­lymı-zertteý toby jumys istep, keıin 3 ǵylymı-zertteý tobyna qysqar­tyldy.

Memlekettik komıssııa qurylǵannan keıin eń aldymen saıası qýǵyn-súrginge qatysty arhıv derekterine kóptegen zertteýshiniń qoly jetip, tyń derekter talaı zertteý taqyryptaryna arqaý bolyp, kóptegen ǵylymı eńbek dúnıege keldi. Bul eńbekter keńestik sananyń qaldyqtarymen kúresýge qomaqty úles qosady.

Keńestik úlgidegi totalıtarlyq tár­tip eki urpaqtyń sanasyna óshirýge kelmeıtin jaraqat saldy. Memlekettiń eń basty qundylyǵy, kapıtaly – adam. Adamyn qurmetteýge qabileti jetpegen qoǵamnyń bolashaǵy kúńgirt. Adamnan aıyrylý – úlken qasiret. Keńestik bılik adam qundylyǵyn eskermedi, adam­nyń ómir súrýge degen tabıǵı quqyq­taryn aıaq asty etti. Qoǵamda ata-ájeleri qýǵyn-súrginnen qasiret shekpegen adam sanaýly bolar. 1920-1950 jyldary saıası qýǵyn-súrginnen aman qalǵan eldi meken, otbasy kemde kem. Otandyq tanymal ǵalymdarymyz qýǵyn-súrgin taqyryby tóńireginde irgeli ǵylymı eńbekterin jarııalap, ulttyq sananyń túgeldenýine zor úlesin qosty, áli de qosyp keledi. Keıingi býyn jastar da shama-sharqynsha qýǵyn-súrgin taqyrybyna qalam tartyp júr. Alaıda keńestik bılik tarapynan júrgizilgen qýǵyn-súrginniń aýqymdylyǵy sonshalyq, ony zerttep bitirýdiń sheti men shegi kórinbeıdi. Bálkim, bul máseleni tııanaqty zertteý kemi 30 jylǵa sozylar... Búgingi kúnniń eń basty máselesi – 1917-1950 jyldary jazyqsyz qurban bolǵan jandardy tolyq aqtaý. «Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń árqaısysyn este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz», dep Prezıdent aıt­qandaı, olardyń árqaısysyn este saqtaý úshin aldymen jazyqsyz qur­bandardy túgeldeı aqtaýymyz kerek. Osy maq­satta Memlekettik komıssııanyń qyz­met­in aqparattyq qoldaý aıasynda elimiz­diń barlyq óńirinde oblystyq telearna­lardyń, oblystyq, qalalyq jáne aýdan­dyq gazetterdiń, jańalyqtar portaldaryn, áleýmettik jelilerdi paıdalana otyryp, aqparattyq, túsindirý jumystary júrgizildi. Tek arhıv materıaldary emes, kózi tiri qurbandar men zardap shekkenderden (olardyń urpaqtarynan) suhbat, saýalnama alynyp, «Halyq jady» dep atalatyn 20 tomdyq jınaqqa engizildi. Saýalnama Jobalyq keńse tarapynan daıarlanyp, ádistemelik keńes berilgendigin de aıta ketýimiz kerek.

Keńestik bılik «halyq jaýy», «áleý­mettik qaýipti element», «kontrrevo­lıýsıoner», «býrjýazııalyq ultshyl» jáne ózge de dilimizge jat túsinikterdi engizip ketkeni belgili. Qyzyl ımperııa kezinde tarıhı aınalymǵa engen «termınderdi» zamana bıiginen zer­deleıtin «Glossarıı» ázirlendi. Mem­lekettik komıssııa aıasynda jumys iste­gen zańger ǵalymdar qýǵyn-súr­gin men aqtaý úderisterin zertteýde rá­sim­delgen qurbandarmen ǵana shek­telýge bolmaıtynyn dáleldep, jańa tujyrymdamalyq ǵylymı jańa­lyq­tar men qorytyndy ázirledi. Naqty aıtqanda, qazaq ulty ókilderiniń azamat retinde de, qazaq halqynyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýshy retinde de qatarynan eki márte qýǵyn-súrginge ushyraǵanyn dáleldedi. Osy bir irgeli másele osyǵan deıingi ǵylymı zertteýlerde de, normatıvtik-quqyqtyq aktilerde de múldem eskerilmegen edi. KSRO tusynda partııalyq-keńes­tik organdar qabyldaǵan negizgi mem­leket­tik aktilerge, sondaı-aq qazaq­stan­dyqtardyń jappaı saıası qýǵyn-súr­­ginge ushyraýyna negiz bolǵan negizgi aktilerge (jazalaýshy organdar qabyldaǵan) ǵylymı-quqyqtyq taldaý jasalyndy. Jazyqsyz qurbandardy tolyq aqtaý maqsatynda bılik pen jazalaýshy organdardyń qyzmeti keńestik Konstıtýsııa men zańdar tarapynan taldandy.

Memlekettik komıssııa jumysy aıasynda Qazaqstandaǵy qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaýdyń jańa tu­jy­rymdamasy, zertteýdiń ádistemesi ázir­lenip, elimizdegi qýǵyn-súrginniń erek­shelikteri aıqyndaldy; saıası qý­ǵyn-súr­ginnen zardap shekkender men qur­­bandardyń negizgi (bazalyq) sanattary belgilenip, árbir bazalyq sanatty aqtaýda arnaıy ádisteme, irgeli ǵylymı-teorııalyq qaǵıdattar men ólshemder jasalyndy.

Memlekettik jáne arnaýly arhıvterde qujattardy qupııasyzdandyrý bo­ıynsha komıssııalar jumys istedi. Osy ýaqytqa deıin baspasóz betterinde Mem­lekettik komıssııanyń jumysy­na eli­mizden 240-tan astam ǵalym men sa­rapshy tartylǵany, olardyń 150-i qu­­pııa qujattarǵa qol jetkizgeni, 2 mln 600 myńnan astam arhıv qujaty qu­­­pııa­­­syzdandyrylǵany, jappaı saıa­sı qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý tý­­ra­­ly qoldanystaǵy zań aıasynda 311 myń­­­nan astam qurban men zardap shek­ken­der aqtalǵandyǵy da jazylǵan-dy. Mem­­lekettik komıssııa tarapynan júr­­gizilgen jumystardyń barlyǵy ha­lyq­aralyq standarttar men quqyqtyq nor­malarǵa, qundylyqtarǵa saı.

Jurtshylyqqa keńinen tanymal zańger I.Borchashvılı jetekshiligimen jumys toby burynǵy zańǵa kirmegen ­aýyldar men selolardaǵy qýǵyn-súr­ginnen zardap shekkender men qur­ban­dardyń negizgi sanattaryn qamtıtyn «Saıası qýǵyn-súrginnen zardap shekkender men qurbandardy tolyq aqtaý týraly» jáne qaharmandarymyzdy, ult azattyǵy, táýel­sizdigi jáne Qazaq­stannnyń ter­rı­to­rııalyq tutastyǵy jo­lynda qurban bolǵandardy, dinin qorǵa­ǵan erlerdi saıası tur­ǵydan aqtaıtyn «Qa­zaqstannyń saıa­sı táýelsizdigi úshin kúreskender már­tebesi jáne saıa­sı aq­taý týraly», shetelde júrgen qan­das­tarymyz ańsap, saǵyna kútken «1920-1930 jyldary Qazaqstannan ketken máj­búrli bos­qyndar týraly» zań jobalaryn ázir­lendi. Azattyq úshin kúres­ken tul­ǵalar, ǵalymdardyń ıdeıa­lary, qo­ǵam­dyq-saıası qyzmetterin, uıymdar, gazet-jýrnaldar saıası turǵydan aqtaý­dy kútýde. Qýǵyn-súrgin taqyryby tóńi­reginde saıası baǵa berilmegen máseleler jetkilikti.

Birinshi zań jobasy qabyldansa, aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandary men zardap shekkenderdiń 10-nan astam negizgi (bazalyq) sanaty tolyq quqyqtyq turǵydan aqtalady. Ekinshi zań jobasy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jekelegen sanattaryn saıası aqtaý qajettiliginen týyndady. Sondyqtan da, ǵylymı ıdeıa­lary úshin jazyqsyz qurban bolǵan ǵalymdar men shyǵarmashylyq adamdaryn, din qyzmetkerlerin, Qazaqstannyń bostandyǵy, táýelsizdigi men aýmaq­tyq tutastyǵy úshin kúresken erlerdi saıası aqtaý qajet. Úshinshi zań jobasy májbúrli bosqynǵa ushyrap, toz-toz bolyp syrt jerlerge bytyrap, shetelderdi meken etken tulǵalar men olar­dyń urpaqtaryna qatysty. Bos­qyndar degenimiz – qoǵamda belgili bir kúshterdiń (saıası, ekonomıkalyq, etnostyq qysym, soǵys, tabıǵı apat) qysymyna qarsy turýǵa, tózýge sharasyz bolyp, óz elinen basqa bir elge kóshýge májbúr bolǵan adamdar. Bosqyndar mártebesi halyqaralyq jáne ulttyq zańdar boıynsha beriledi.

Memlekettik komıssııanyń 3 jylda atqarǵan jumysyn shaǵyn maqala tolyqqandy jetkizý múmkin emes. Pre­zıdent bastamasymen qolǵa alynǵan osy bir qasıetti jumysqa memleketshil sa­nasy bıik adamdardyń barlyǵy atsa­lysty. Tipti komıssııa quramynda, ju­mys toptarynda bolmasa da Jobalyq keń­­se­ge ózdiginen habarlasyp, tyń derek­ter­di qýana-qýana joldaǵan azamattar da boldy.

Zertteýshilerdiń ishinde arhıvtegi qujattardy «kózimen» qaraǵandar da boldy. Máselen, keńestik saıasatkerler­diń «ashtan ólgenshe soǵysyp óleıik» dep ashynǵannan qolyna bar qarýyn alyp, jaýyz bılikpen soǵysqan adamdardy «bandıt», «qaraqshy» ja­ǵym­syz ke­ıipte kórsetetin ataýlarmen ataǵa­ny belgili. Osy ataýlardy qaz qalpyn­da qoldanǵandar da boldy. Tu­raqty júr­gizilip otyrǵan semınarlar ba­ry­synda qate kózqarastar da túzeldi. Alaıda tyń derekterdi qazbalaǵan zert­teýshiler kásibı sheberlikterin shyńdap, tyń kózqarastarmen qarýlandy. Ár­kim óz baǵytymen izdendi. Jobalyq keńse jetekshiligimen, demalyssyz iz­de­nis tııanaqty jumystyń arqa­syn­da «Memlekettik komıssııa mate­rıal­darynyń toptamasy» kóptomdyǵy jarııalandy. 2021 jyly alǵashqy 2 jı­naq jaryq kórgen bolsa, 2022 jyly 14 myń 107 qujat qamtylǵan 29 jınaq baspadan shyqty. Jınaqtaýdy ázirleýge 121 adam tartylyp, 28 respýblıkalyq jumys toby, 67 óńirlik komıssııa, 16 Jo­ba­lyq ofıs músheleri jáne 11 Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne et­no­lo­gııa ınstıtýty qyzmetkeri qatys­qan eken.

31 jınaqtyń ishinde «Ult azattyǵy, táýelsizdigi jáne Qazaqstannnyń ter­rı­torııalyq tutastyǵy jolyndaǵy kúres­kerler» atty arhıv qujattary men ma­terıaldar jınaǵy tuńǵysh ret ja­rııalanyp otyr. Bul – bir tarıhqa zerek qoǵam úshin asa qýanyshty jańalyq. Atalaryn izdegen adamdardyń sany artty. 2023 jyly tyń derekterden jınaqtalǵan 19 tom jaryq kórdi. Bul jańalyqty da qarapaıym halyqtyń qýanyshpen qarsy alatyny sózsiz. Se­bebi bizdiń qoǵamda atasyn izdegen adam kóp... Osy sebepten de Jobalyq ofıs basshylyǵymen «Halyq jady» 20 tomdyq jınaǵyn qurastyrý jumysy elimizdiń túkpir-túkpirinde qarqyndy qolǵa alynyp, ázirlendi. Jobalyq keńse ujymdyq monografııa josparyn ázirlep, onyń bólimderin saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń zerttelinetin sanatyna sáıkes joba oryndaýshylary jazyp shyqty.

Qasiret kórip, jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan ata-ájelerimizdiń aldyndaǵy perzenttik paryzymyz – aqtalmaǵandaryn tolyq aqtap, esimderin túgeldeı qaıtarý. Qasirettiń bolashaqta qaıtalanbaýyna jol bermeý úshin tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirý kerek. Árkimdi óz bıiginen kór­setý kerek. Keńestik bılik kelmeske ketti, tarıh júzinen ótken memlekettiń jazyqsyz qurbany bolǵan tulǵalardy jappaı aqtaý olardyń urpaǵynyń júregindegi jaraǵa em bolar edi. Bul halyqtyń kóńil kúıin kóterip, birlik-yntymaǵymyzdyń, eldigimizdiń artýyna da sebep bolady. Bul – máseleniń bir qyry. Al qýǵyn-súrgin taqyryby tóńireginde áli de tolyqtaı zerttelmegen máseleler jetkilikti. Máselen, aýyldardyń sandarmen tańbalanyp, ózgeristerge ushyraýy, keıbir aýyl­dardyń joıylýy; dinı halyqtyq kóteri­lister, Alash zııalylaryn qol­daǵan elimizdiń túkpir-túkpirindegi tulǵalar; Goloshekınniń halyqty aıaýsyz qyrǵan «Kishi Qazan» tragedııasy; ashtyq kezinde balalar úıinde qyrylǵan balalar; saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan otbasylar (áıelder, balalar) sekildi irgeli taqyryptar. Sonymen qatar aýyldar men aýdandarda ashtyq pen saıası qýǵyn-súrgin jyldarynda atylǵan adamdar jerlengen oryndardy túgendep, eskertkish belgi qoıý isi de kezek kúttirmeıtin másele.

О́tken jyly 31 mamyrda Memle­ket basshysy saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qur­bandaryn eske alý kúnine oraı Twitter jelisinde: «Biz búgin saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurbandaryn eske alamyz. Totalıtarızmniń bul qyrǵyny halqymyzǵa orasan zor qa­siret ákeldi. Tarıhymyzdyń qaıǵyly kezeńderin tereń zerdelep, jazyqsyz japa shekken boz­daqtardy aqtaý isin jalǵastyrý – óte mańyzdy másele», dep jazyp edi. Aq­taý isin jalǵastyrý – ulttyq sanany bıik­tetýde óte mańyz­dy is.

Quralaı SÁRSEMBINA,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń qyzmetkeri