Alǵan da, bergen de – paraqor

Ádiletti qoǵam quramyz dep jatqa­nymyzben, el ishi jem­qorlyq sekildi jegi qurttan qulan-taza aıyqty dep aıtýǵa áli de erte. Oǵan aınalamyzda bolyp jatqan jaǵa ustatar jaǵdaılar dálel. Buǵan qarap otyryp paraqorlyq derti qoǵamnyń barlyq salasyna dendep enip ketkenin baıqaýǵa bolady. «Batpandap kirgen aýrý mysqyldap shyǵady» demekshi, bul dertti az ýaqyttyń ishinde jaza qoıý múmkin emes.

Qoldanystaǵy zańnama boıynsha para bergender de, alǵandar da jáne olar­dyń aralarynda júrgen deldaldar da qyl­mystyq jaýapkershilikke tartylady. Bulardan bólek, azamattardyń senimine kirip, olardyń túrli máselesin sheshýge ýáde berip paraqorlyqqa ıtermeleıtin alaıaqtar da bar. Máselen, jýyrda Astanada laýazymdy tulǵalarǵa para berýge oqtalǵan azamat jáne ony jemqorlyqqa ıtermelegen alaıaqtar uzaq merzimge jaza arqalap, temir torǵa qamaldy.

Atap aıtqanda, 16 mamyrda Astana qalasynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq soty «Astyq qoımalary» JShS-nyń «№2 jáne №5 nan bazasy» ókildikteriniń burynǵy dırektory M.Júsipovti 8,5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottady. Ol asa iri mólsherdegi dándi daqyldardy jymqyrý faktisi bo­ıynsha qylmystyq jaýapkershilikten qutqarý úshin memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalaryna 350 myń dollar kóleminde para bergisi kelgen. Al onyń osy «máselesin» sheshýge ýáde bergen I.Barabash pen T.Demesınov degen alaıaqtar bolyp shyqty. Olar M.Júsipovtiń senimine kirip, memlekettik organmen arada deldal bolyp, qylmystyq jazadan qutqaramyz dep odan aqsha alǵan. Aqyr aıaǵy eki taraptyń da isi áshkerelenip, alaıaqtardyń árqaısysy ­10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy.

Qazaq «Balyq basynan shirıdi» deıdi. О́kinishke qaraı memlekettiń ustyny bolyp sanalatyn mekemelerdiń laýazymdy tulǵalarynyń ózi jemqorlyq qylmysyna baryp jatqanyn kórgende, osy maqal eriksiz eske túsedi. Máselen, jýyrda Soltústik Qazaqstan oblysynda aýdan ákimi orynbasarynyń para alý boıynsha ustalýy sonyń bir aıǵaǵy.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha departamenti oblystyń bir aýdany ákiminiń orynbasary men bólim basshysyna qatysty sotqa deıingi tergeý júrgizip jatyr. Olar aýdandyq mańyzy bar avtojoldardy aǵymdaǵy jóndeý boıynsha oryndalǵan jumystar aktilerine kedergisiz qol qoıǵany jáne jalpy qamqorlyǵy úshin kásipkerlik sýbektisinen 10 mln teńge kóleminde para aldy degen kúdikke ilingen. Tergeý sotynyń sanksııasymen «qamaýda ustaý» túrindegi bultartpaý sharasy tańdaldy.

Taǵy bir mysal. Jaqynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasyna qatysty tergeý aıaqtaldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi atalǵan komıtet tóraǵasy men onyń balyq resýrstaryn qorǵaý jáne balyq aýlaýdy retteý basqarmasynyń basshysyna qatysty 2021 jyldan bastap 2024 jylǵy aqpanǵa deıingi kezeńde jalpy qamqorlyǵy úshin shaǵyn jáne orta bıznes ókilderinen júıeli túrde para aldy degen aıyp taǵyp otyr. Tergeý soty kúdiktilerge qatysty «elektrondy bilezikti» qoldana otyryp, «úı qamaq» túrindegi bultartpaý sharasyn sanksııalady. Qylmystyq is máni boıynsha qaraý úshin Astana qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq sotyna joldandy.

Qoǵamda osyndaı jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq faktileri áli de kóp ekenin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bir sózinde aıtqan bolatyn. «Jemqorlyq áreketi úshin sottalǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyıym salyndy. Sottarǵa, quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine, para bergenderge jáne deldaldarǵa qatań jaza qoldanylatyn boldy. Byltyrdan beri jalpyǵa birdeı salyq deklarasııasyn tapsyrýdy bastadyq. Osy jáne basqa da sharalar aıtarlyqtaı nátıje berip, jemqorlyq deńgeıi tómendedi. Degenmen, túbegeıli ózgeris ákelgen joq. Muny ashyq aıtýymyz kerek», dedi Prezıdent.

Osy oraıda biz kóbine laýazymdy tulǵalar bolyp keletin para alýshy­lardyń qylmysy jaıynda aıtamyz da, al para berýshilerdi kózge ilmeı jatatynymyz ras. Eger para berýshi bolmasa, ony alýshy da, ortasyndaǵy deldal da bolmas edi. Sondyqtan sybaılas jemqorlyq – atalǵan taraptardyń bárine ortaq qylmys. Endeshe para berýshilerge qazirgi zańnamada qandaı jaýapkershilik kózdelgen? Biz osy suraqty IIM Almaty akademııasy qylmystyq quqyq jáne krımınologııa kafedrasynyń basshysy, polısııa polkovnıgi Saıda Seıilhanovaǵa qoıǵan edik.

Onyń aıtýynsha, qoǵamda tek para alý úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan degen qate túsinik bar. Shyn máninde qoldanystaǵy Qylmystyq kodekste para bergeni úshin (Qylmystyq kodekstiń 367-baby), sondaı-aq para­qor­lyqqa deldaldyq jasaǵany úshin (Qyl­mys­tyq kodekstiń 368-baby) jaýapkershilik kózdelgen. Olardyń bári tutastaı para­qorlyq retinde sıpattalady.

– Atap aıtsaq, Qylmystyq kodekstiń 367-babynda memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamǵa ne oǵan teńestirilgen adamǵa nemese jaýapty memlekettik laýazymdy atqaratyn adamǵa ne laýazymdy adamǵa, sol sııaqty shet memlekettiń nemese halyqaralyq uıym­nyń laýazymdy adamyna jeke ózine nemese deldal arqyly para berý týraly aıty­lady. Bul baptyń 1-bóligi boıynsha para bergen adam paranyń jıyrma eselen­gen­nen otyz eselengenge deıingi somasy mól­sherinde ne múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir bo­ıyna aıyra otyryp, bes jylǵa deıingi mer­zim­ge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.

Al paraqorlyqqa deldaldyq jasaý degenimiz – eki tarap arasynda para alý jáne berý týraly kelisimge qol jetkizýge nemese iske asyrýǵa yqpal etý. Qylmystyq kodekstiń 368-babynyń 1-bóligi boıynsha paraqorlyqqa deldaldyq jasaǵany úshin paranyń 10-nan 20 eselengenge deıingi somasy mólsherinde ne múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, úsh jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.

Polısııa polkovnıgi Saıda Aıdar­bek­qyzynyń aıtýynsha, memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalary tarapynan para bopsalaý tirkelse, ne para bergen adam quqyq qorǵaý nemese arnaýly memlekettik organǵa para berý týraly óz erkimen habarlassa, ol qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylady.

Sybaılas jemqorlyq bir qaraǵanda adamǵa «máseleni sheshýdiń» ońtaıly joly bolyp kóringenimen, onyń qoǵamdy ishten iritip jatqan úlken kesir ekenin baıqap baǵamdaý qıyn emes. Jurtshylyq ıgiligine jumys isteýge tıis qomaqty qarajattardyń orta jolda áldekimderdiń qaltasyna ketip jatýy saldarynan qanshama jol, kópir, mektep, aýrýhana salynbaı qaldy deseńizshi. Bul bizden osy qylmysqa qarsy qoǵam bolyp tize qosyp kúresýdi talap etedi.

Osy oraıda polısııa polkovnıgi Saıda Seıilhanova sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktisi týraly habarlaǵan nemese sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımylǵa ózge de jolmen járdemdesken adamdar úshin gramotamen marapattaý nemese alǵys jarııalaý jolymen birjolǵy aqshalaı syıaqy nysanynda júzege asyrylatyn kótermeleýler belgilengenin aıtady.

– Sybaılas jemqorlyqqa qatysty ákimshilik ister týraly habarlasa – 30, onsha aýyr emes sybaılas jemqorlyq qyl­­­­mys­tar týraly qylmystyq isterge – 40, aýyr­lyǵy ortasha sybaılas jemqorlyq qylmystar týraly qylmystyq isterge – 50, aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystar týraly qylmystyq isterge – 70, asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystar týraly qylmystyq ister boıynsha 100 AEK mólsherinde syıaqy qarastyrylǵan, – deıdi ol.

Biz aınalamyzda bolyp jatqan jemqorlyq kórinisterine kózdi juma qaramaı, ony túp-tamyrymen joıýǵa atsalyssaq, elimizdiń ál-aýqatynyń da artýyna óz úlesimizdi qosa alamyz. Aıta keteıik, sybaılas jemqorlyq aýyr qylmys sanalǵandyqtan, para alýshylar men berýshiler jáne ortadaǵy deldaldarǵa shartty túrde merziminen buryn bosaý múmkindigi berilmeıdi, ıaǵnı olar kesilgen merzimdi túgel ótegenshe bostandyqqa shyǵa almaıdy.