Sabyrly kúıdiń sardary

Qaraly jıynda Jambyl obly­synyń ákimi Erbol Qara­shókeev sóz aldy. Ol Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jel­di­baevtar otbasyna kóńil aıtý jedelhatyn oqydy. Mem­leket basshysy kórnekti kúıshi-kompozıtordyń mezgilsiz qaza bol­ǵandyǵyn kúızelispen qa­byldaǵanyn jetkizipti. Budan keıin óńir basshysy, sonymen qatar zııaly qaýym ókilderi ult­tyq ónerdi ulyqtaǵan, kúı álemin kúmbirletken talantty jandy eske alyp, tebirene sóıledi.

Alpys jyldan astam ýaqytyn sah­­nada ótkizip, kúılerimen rýhanı keńistigimizdi baıyta túsken dáýlesker kúıshiniń mol murasy qaldy. Ábekeńniń kindik qany tamǵan jer – Shý aýdanyndaǵy Kók­tóbe aýyly. Ákesi Jeldibaı men anasy Kúljámılá qatar­daǵy sharýa adamdary bolatyn. Ekeýinen bir qyz ben tórt ul taraǵan.

Ábekeń bastaýysh mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵannan keıin dombyra tartýǵa qushtarlyǵy arta túsedi. Bir kúni ózimen kór­shiles turatyn, soǵys ardageri Ydy­rys esimdi aqsaqaldyń dombyra tartyp otyrǵanyn kórip qalady. Bozbala qara taldyń kó­leń­kesin saıalap otyrǵan qarııaǵa júgirip baryp, sálem beredi.

– Ata, meniń de tartqym keledi...

– Tartam deseń, qolyńnan qaqpaımyn.

– Sabaqtan soń kelip turaıyn. Maǵan da úıretińizshi.

– Jaraıdy qaraǵym. Qazaq­tyń qara dombyrasyn úırenip alsań, qataryńnan qalmaısyń...

Sol kúni Ábdimomynnyń qýa­nyshynda shek bolmady. Ákesine de, anasyna da Ydyrys atadan dombyra úırenetinin aıtyp, jar saldy.

Ol stýdent keziniń ózinde dom­byrany sheber tartýǵa qara­ǵan­da kúı shyǵarýdy armandaı­tyn. Qazaqtyń mańdaıyna bit­­ken Qur­manǵazy, Táttimbet, Qa­zan­ǵap, Dına jáne taǵy basqa da kúı­shilerge uqsap baǵýǵa kúsh saldy.

Ábekeń shertpe kúıdiń shebe­ri atanǵan Táttimbet týraly kúı shyǵardy. Ony óziniń kýrstas­taryna tyńdatqan. Kópshiligi maqtaǵan. Birazy kúı avtory kim ekenin surastyrady. Jas kúı­shi óz kúıin jetesine jet­kiz­beıinshe qupııa sanap, tis jarmaıdy. Ábden pisirgen soń ǵana onyń avtoryn jarııa etken. Kýrs­tastarynyń kóbisi Ábekeń­niń ustamdylyǵyna tánti bola­dy. Osylaısha, «Táttimbet» kúıi­niń tusaýy kesilip, tyńdarman­da­r­ǵa jol tartady.

Oblystyq mádenıet basqar­masy basshysynyń buıryǵy­men Ábekeń 1964 jyly Shý aýdan­dyq Mádenıet úıiniń dırektory ­bolyp taǵaıyndaldy. Kásibı ­mamandar joqtyń qasy. Mýzykalyq aspap ta tapshy. Ábekeń jarty joldan qaıtyp kórgen jan emes. Basshylarǵa shyǵyp, qosymsha qarjy bó­lin­bese, Mádenıet salasynyń mań­daıy jarqyramaıtyndyǵy jóninde dabyl qaqty. Joǵary synyp oqýshylary qatarynan ónerge beıimdi degen jastardy iriktedi. Jar qulaǵy jastyqqa tımeı, mádenıet úıiniń jumysyna jan bitirdi. Alǵashynda jas dombyrashylar úıirmesi qurylsa, keıin «Shý erkesi» ansambli óz aldyna shańyraq kóterdi. Bertin kele, bul ansambldiń quramy tolyqtyrylyp, qosymsha as­paptarmen jabdyqtalyp, «Shý erkesi» ult aspaptar orkestri deń­geıine jetti.

Ábekeń ujym jumysyn utym­dy uıymdastyrýmen birge shy­ǵarmashylyqty da damytty. Sonyń jarqyn bir dáleli, ózine dombyrany úıretken Ydyrys qarııaǵa arnap, «Ydyrystyń shertpesi» atty kúı shyǵardy. Bul kúıdi de oı eleginen ótkizip, ke­ıinnen kúı ataýyn «Ydyrys» dep ózgertti.

Ábekeń týǵan inilerindeı bol­­ǵan Qaraýylbek Qazıev pen Áldı­han Qaldybaevty janyndaı jaq­sy kóretin. Qolyna qalam usta­ǵan eki baýyry da mú­ıizi qaraǵaı­daı jazýshy bolyp qalyptas­ty. Qaraýylbek Shym­kentte, Áldı­han Tarazda turyp jatsa da, úsheýi ­jıi bas qosatyn. Bir-birine ba­ýyr ­bas­qandyǵy sonshalyq, aralarynda aıtylmaıtyn syr joq. Úsheýiniń dostyǵyn kórgender qyzyǵa qa­raıtyn.

Oıda-joqta qylshyldaǵan qy­ryqtan asqanda, Qaraýylbek qaıtys boldy. Ábekeń baýyryn qatty joqtady. Keshe jazdaı jadyrap júrgen izetti ini­siniń jarqyn beınesi, ystyq yqy­lasy kóz aldynan ketken emes. Qaraýylbek respýblıka­lyq ádebı baıqaýlarǵa turaqty qatysyp júretin. О́z-ózine «Boz­jigit» dep búrkenshik at qoıǵan. Kún-tún demeı tolǵanysta júr­gen Ábekeń «Bozjigit» kúıin dú­nıege ákeldi. Osy kúıdiń saryny men mánine rıza bolǵan Áldıhan: «Eki shektiń biri kenetten úzilip qalǵan edi. Myna kúı sol shekti qaıta jalǵady» dep bir táýbege kelgenge uqsaıdy.

Ábekeńniń kúılerinen bó­lek, ásem ánderi de bar. Onyń bá­rine birdeı taldaý jasaýdy maqsat tutpadym. Degenmen «Er­ke sylqym» kúıine erekshe toq­talǵym keledi. Bul kúı 1973 jyly ómirge kelgen. Sodan beri jarty ǵasyr­dan astam ýaqyt ótse de, osy kúı oryndalǵanda tolǵanbaıtyn adam kem. Aty ańyz­ǵa aınalǵan «Erke sylqym» kúıi týraly tolǵanba­ǵan tulǵa­lar az shyǵar. Endi solar­dyń bira­­zyn oqyp kórelik.

Jambyl oblysynyń qur­met­ti azamaty Áldıhan Qaldy­baev kózi tirisinde: «Ábekeń «Er­ke sylqym» kúıi arqyly qazaq áıel­deriniń tabıǵı bolmysy­men taǵylymdy tulǵasyn, kórikti kel­betin, ajarly aıbatyn boıaýsyz kórsete bilgen» dep baǵalaǵan. Qazaqstannyń halyq ártisi Qadir Jetpisbaev: «Ábdimomyn aǵa­myz jalǵyz kúımen ǵana jarty álemdi rýhanı jaýlap aldy» dep oı tastaǵan.

«Erke sylqym» kúıiniń kimge arnalǵandyǵyn men de bilmek boldym. Kúıshi naǵashym az-kem oılanyp turdy da: «Jıen-aý, ony qaıtesiń? Atyn aıtqanymmen, tanymaısyń. Ol áıel basqa jaq­ta turady. Qolań shashy tir­se­gine deıin tógilgen, mańdaıy jazyq, júzi jarqyn, qyzyqty qylyqtarymen kerbez kelinshek edi. Qolynan ustap kórmesem de, syrttaı ǵashyq bolǵanymdy nesine jasyraıyn. Otbasyly bolsam da, álgi boıjetkendi umy­ta almadym. Shyǵarmashylyq­pen aınalysqandyqtan, túnniń qaı mezgilinde bolsyn oıanyp keteti­nim bar. Sondaı sátterde qolso­zym jerdegi Shý ózenin jaǵalaýdy ­janym sú­ıedi. Tań sáridegi tu­nyq aýa ty­nysyńdy ashady. Osyn­daı kezde aýrýhanada tanysqan álgi arý maǵan qol bulǵap turǵan­daı eles­teıdi. Ańsap júrgen arýdyń ózi meni izdep kelgen be dep qııal­daımyn. Biraq saǵym beıne áp-sátte kóz aldymnan bul-bul ush­qandaı bolady. Saǵan ótirik, maǵan shyn «Erke sylqym» kúıin dúnıe­ge ákelýge tabany kúrekteı 20 jyldaı ýaqyt jumsappyn...».

Osylaı degen naǵashym te­me­kisin qumarlana tartyp: «Erke sylqymnyń» keıipkeri kóp­shi­lik úshin jumbaq jan boldy. So­laı bola beredi de. Osymen bul taqyrypqa núkte qoıaıyq», dep áńgime aýanyn basqa jaqqa bur­dy. Budan soń bul áńgime aramyz­da aıtylǵan joq.

Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qar­­sańynda Shý aýdanynyń qu­ryl­ǵanyna 80, Shý shaharynyń qala atanǵanyna 50 jyl to­lýy­na baılanysty úlken má­de­nı is-shara ótkizildi. Atqaminer­ler­diń bastamasymen dala mýzeıi atanǵan birneshe eńse­li eskertkish boı kóterdi. Ábdi­mo­myn Jeldibaevtyń «Erke syl­qym» kúıiniń qurmetine Shý shaharyndaǵy avtobeket aldyn­da arnaıy eskertkish turǵyzyl­dy. Bul eskertkishti tamashala­ǵan jurtshylyq tańdanbaı qal­ǵan joq. Aqjaýlyqty analar eskertkishtiń ashylý saltana­tyn­da shashý shashty. Arqaly aqyndar men termeshiler «Erke sylqym» týraly tolǵady. «Er­ke sylqym» kúıiniń qurmetine avtor­dyń tapsyrysy boıynsha Shý aýdandyq mádenıet úıindegi bı úıirmesiniń jetekshisi Ajar Erjanova «Erke sylqym» bıin dúnıege ákeldi.

Týǵan halqyna 70-ten asa án men kúı tartý etken Ábdimomyn Jeldibaevtyń rýhanı murasyn óskeleń urpaq ónege tutyp jatsa, nur ústine nur. Ol kisiniń 20-dan astam kúıi Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq orkestrdiń repertýaryna qabyldanǵan. Al ánderin Nurǵalı Núsipjanov, Kúlimhan Ońtaeva, Asylhan Shúńirekov, Sáýle Jeldibaeva, Janat Dosjanova syndy kúmis kómeı ánshiler shyrqady.

«Erke sylqym» kúıi keń ta­ral­ǵannan keıin Ábekeń ult maqtanyshyna aınalǵan tulǵa­larmen terezesi teńesti. KSRO halyq ártisi Nur­ǵısa Tlendıev «Otyrar sazy» orkestrimen Más­keýge baryp, óner kórsetkeni el esinde. Ol qaıtar jolda Shýǵa at basyn burǵan. Sol kezde aǵaly-inili eki tulǵanyń bir-birine degen shynaıy syılastyǵyn kórip, tánti boldyq. Ábekeń Almatyǵa joly túse qalsa, Nurǵısany izdeı­tin. О́zara shúıirkelesip, óner týra­ly áńgimeler órbitkeni qulaǵym­da qalyp qoıdy.

Ábekeń memleket tarapynan berilgen joǵary nagradalarǵa da qol jetkizdi. «Qurmet», «Parasat» «Dostyq» ordenderimen marapattalyp, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń eńbek sińirgen qaı­­ratkeri», «Ulttyq óner ýnı­ver­sıtetiniń qurmetti professory» atandy. Qandaı joǵary ataq alyp jatsa da, qan­daı qurmetke bó­lense de, sabyr­lyq saqtady. Ábekeń dám-tuzy taýsylarda da osy sabyrly kúıinen aınymady. Kúıshi murasy ultymen birge ­jasaı beretinine senimdimiz.

Ahmetjan QOSAQOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Jambyl oblysy,

Shý aýdany