Mine, oqý jyly da aıaqtaldy. Sońǵy qońyraý da soǵyldy. Oqýshy bitken jazǵy demalysqa ketse, jas túlekter joǵary oqý ornyna túsýge qyzý daıyndalyp júr. Osynyń bárin eskerip, izdenisi mol jastarǵa paıdaly bolatyn startaptarǵa sholý jasadyq. Elimizde zamanaýı tehnologııalardy qoldanyp, bilim salasynda ınnovasııalyq sheshimder men jobalar jasaý úrdiske aınaldy. Bul – tamasha úderis. Pandemııa ádettegi jumys júıesin ǵana emes, bilim salasyn da ózgertti. Ýnıversıtetter men mektepter bilimdi ózgeshe formatta berý algorıtmin jasady. Memleket te bul baǵytqa erekshe kóńil bóle bastady. Osynyń bári elimizdegi EdTech-ti jańa deńgeıge kóterdi. Qazirgi kezeńde sıfrlyq tehnologııany qoldanyp, bilim alýǵa jańa kózqaraspen qaraý damýdyń negizi ekeni aıqyn.
«BilimBer» bilim beredi
2021 jyly Erasyl Ospanov pen Bota Musa «BilimBer» startapyn iske qosty. Bul – matematıka, bıologııa jáne Qazaqstan tarıhynan UBT synaqtaryna daıyndap, test tapsyrýǵa múmkindik beretin platforma. Arada kóp ýaqyt ótpeı, pánder qatary keńeıip, qosymsha fýnksııalar da paıda boldy. Pikir qaldyrý múmkindigi, suraqtarǵa jaýap izdeý, tanymal «Kahoot» oqý stılindegi zııatkerlik týrnır qosyldy. Búginde mobıldi qosymsha «Play Market» pen «App Store» dúkenderinde 500 myń ret júktelip, halyq rızashylyǵyn alyp otyr. Jaqynda ǵana qosymshada mektep oqýshylaryna arnalǵan aǵylshyn tilin úırenýdiń oıyn elementteri men «Clubhouse» fıshkalary bar kýrs ashyldy.
– Alǵashqy oı biz ýnıversıtette oqyp júrgende kelgen edi. Al koronavırýs pandemııasy bastalǵan kezde eski ıdeıaǵa birden oraldyq. Sebebi testileýden onlaın ótý ol kezeńde ózekti edi. Áýeli mobıldi qosymshanyń alǵashqy MVP-in jazdyq. Oǵan 3 pán boıynsha 1,5 myń suraq qostyq, olar azdy-kópti sońǵy UBT testileri jarııalanǵan saıttardan tabyldy. Sodan keıin «BilimBer»-di «Play Market» pen «App Store»-ǵa júktedik. Birinshi aıda 7 myń júktelim aldyq, – deıdi Erasyl.
Baǵdarlamashylar basynda jobaǵa óz aqshasyn quıǵan. «BilimBer»-ge jalpy somasy 15 myń dollar ketipti. Keıin ınvestor tartatyn bolyp sheshken. Ol kezde mektep oqýshylary testiler men basqa da fýnksııalardy tegin paıdalanypty. Qanshama eńbek pen izdenisten keıin sıngapýrlyq bıznes-perishteden jobaǵa 50 myń dollar ınvestısııa tartqan.
– Bizdi Prezıdent aldynda sóıleýge Aqordaǵa shaqyrdy. Jobany tanystyryp bolǵannan keıin Memleket basshysy maǵan jaqyndap, «Ideıań jaqsy eken» dedi. Sáttilik tiledi. Prezıdenttik grant alǵanda biz úshin mańyzdysy aqsha emes, bedel edi. Odan keıin shynymen de oqýshylarǵa paıdaly bolǵymyz keldi. Mysaly, 9-synyp oqýshysy keshke fızıkadan test sheship otyryp, qınaldy delik. Ata-anasy kómektese almaıdy, muǵalimge jazaıyn dese, kesh bolyp qaldy. Al ǵalamtorda tek jalpy aqparat bar. Biz oqýshyny chatta suraq qoıýǵa shaqyramyz, muǵalim 5 mınýt ishinde oǵan onlaın rejimde hat almasý nemese beıneqońyraý arqyly kómektesedi. Bul fýnksııany matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa, tarıh jáne aǵylshyn tili boıynsha iske qostyq, – dep túsindirdi Bota.
Erasyl men Bota ata-analardy alańdatatyn basty máseleni sheshken. Bizdi osy qyzyqtyrdy. Máselen, qanshama oqýshy aǵylshyn tilin úıretetin kýrstarǵa qatysyp, birtalaı aqsha jumsap jatyr. Balalarǵa arnalǵan kýrstardyń kópshiliginiń basty máselesi – eresekterdiń aqsha tóleıtini, biraq paıdasy bar-joǵyn bilmeıtini emes pe? Ata-ana kóbine balalarynan úlgerimi týraly suraǵanda, olar «bári jaqsy» deıdi. Shyn mánisinde ne bolyp jatqany beımálim. Mine, qosymsha arqyly bul másele de sheshimin tapqan. Kýratorlary olardyń úlgerimin baqylap, ata-anasyna esep beredi. Eger bala bir-eki kún platformaǵa kirmese, dabyl qaǵylady. Odan bólek, ádiskerlermen birlese otyryp, qazaq tilindegi oqý baǵdarlamalaryn da qurastyrǵan. Oǵan beıneler men úsh deńgeıdegi beginner, elementary, intermediate testileri kiredi. Úderis oıyn retinde qabyldanýy úshin barlyq geımıfıkasııa elementteri nazarǵa alynǵan.
– Biz aldymen elimizde belgili bir nátıjege qol jetkizgimiz keledi. Osyǵan jetsek, ári qaraı jyljımyz. Eń aldymen О́zbekstan men Qyrǵyzstandy qarastyryp jatyrmyz. Ońtústik-shyǵys Azııaǵa da shyqqymyz keledi. Mysaly, Indonezııa men Malaızııada aǵylshyn tilin úırenýge suranys bar. Degenmen bizdegideı mobıldi qosymshalar joq. Búginde jobaǵa barlyǵy 300 myń dollar ınvestısııa tarttyq. Jaqynda Grýzııada akseleratordan ótken «500 Global» amerıkalyq venchýrlyq qory, sonymen qatar Qazaqstan, Sıngapýr, Úndistannyń bıznes-perishteleri ınvestor boldy. Bizge jańa naryqtarǵa shyǵýǵa kómektesetin seriktester jetkilikti. Qazirgi ýaqytta joba 3 mıllıon dollarǵa baǵalanyp otyr, – dep nátıjelerin aıtty E.Ospanov.
Matematıka maıtalmany
«Qalan.kz» – matematıkany qazaq, orys tilderinde oqytatyn onlaın platforma. Munda mektep oqýshylary esepterdi mentordyń jáne jasandy ıntellekt negizindegi chat-bot kómegimen sheshedi. Tapsyrmany sátti oryndaǵany úshin oqýshylar aqshalaı syılyq alady. Jobany qazir birneshe elde 600 myńnan astam adam qoldanady. Ony qurastyrǵan – mektep muǵalimi Asqar Bolat pen baǵdarlamashy Qýanysh Nábıev.
– Mektepke jumysqa barǵan kezde oqýshylardyń únemi bir-birinen kóshirip júretinin kórdim. Balalardyń kópshiligi pándi túsinbeıdi. Al muǵalimder ár balanyń materıaldy qanshalyqty meńgergenine mán bermeı, josparmen jumysyn jalǵastyrady. Synyptaǵy 3-4 adam taqyrypty jaqsy meńgeredi. Qalǵany kóshiredi. Al UBT tapsyrýǵa bir jyl qalǵanda olar repetıtor jaldap, 5-synyptan bastap búkil oqý baǵdarlamasyn «qýyp jetýge» tyrysady. Kóbi sátsiz. О́kinishke qaraı, másele júıede bolyp tur, – deıdi Asqar.
Olar matematıkany oqytýdyń biregeı ádistemesin daıyndap, ony jetildire túsken. Jobany daıyndaýǵa úsh jyl ýaqyt ketipti. Barlyq esepti ózderi jasaǵan. Áýelde «Qalan.kz» áleýmettik startap retinde iske qosylǵan. Kóp uzamaı Asqardyń ýnıversıtettegi dosy Qýanysh Nábıev jobaǵa qosylyp, baǵdarlamalaý jaǵyn qolǵa aldy. Solaı 2018 jyldyń kúzinde platforma ıdeıasy paıda bolyp, negizi qalana bastady. Oqýshylar platformaǵa tirkelmes buryn óz bilim deńgeıin anyqtaý úshin mindetti túrde dıagnostıkadan ótedi. Ári qaraı júıe oqýshynyń qabileti men esepterdi sheshý jyldamdyǵyn eskerip, tapsyrmalardy avtomatty túrde tańdaıdy.
– Oqýshylar arasyndaǵy júıeli olqylyqtardy qalaı joıýǵa bolatynyn oılaı bastadym. О́ıtkeni balalar ár sabaqty 100 paıyz túsinse eken dep armandaıtynmyn. Pedagogıkaǵa qatysty kitaptardy oqyp, mamandardan keńes alyp, túrli ádis-tásilderdi qarastyra bastadym. Maqsatym balaǵa taqyrypty tez túsinýge kómektesetin júıe qurý boldy. Abaı Qunanbaıulynyń óleńindegi «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan» degen jolǵa nazar aýdardym. Maǵan bul jerde «qalan» degen sózdiń maǵynasy unady. Jalpy, matematıkada myqty irgetas qurý mańyzdy. Bizdiń onlaın trenajerimizdiń maqsaty – oqýshyǵa matematıkanyń negizin qalaý, – dep nıetin bildirdi Asqar.
Qosymshada baqylaý úshjaqty júredi: muǵalim, oqýshy, ata-ana. Qatesi bolsa nemese qosymsha esepteri sheshilmegen bolsa, tapsyrmalardy oryndamaı ótip ketý múmkin emes. Kúndelikti esepti sheshken oqýshyǵa «keshbek» opsııasy arqyly aqshalaı syılyq beriledi. Mysaly, qurylǵaly beri tapsyrmany tyńǵylyqty oryndaǵan oqýshylar jalpy somasy 470 mıllıon teńgege jýyq keshbek alyp, tabys tapqan. Tańǵalarlyq dúnıe. Al qoldanýshylarynyń kúndelikti úı tapsyrmasyn oryndaý kórsetkishi – 92 paıyz. Oqytý júıesi qarapaıymnan kúrdelige deıin san alýan tapsyrmadan, alǵan bilimdi, materıaldy bekitýden turady.
– Platformaǵa jasandy ıntellekt negizindegi chat-bot, aýdıobaılanys pen onlaın taqtany qostyq. Olar bala men muǵalimniń onlaın qarym-qatynasyna qajet. Bot muǵalimderge habarlamalardyń 43 paıyzy avtomatty túrde jaýap berýge kómektesedi. Bul – bizdiń komandanyń jeke jasaqtamasy. Aıtpaqshy, ol qazaqsha túsinedi. Biz chatqa jaýap berý qyzmetin, qońyraýlardy óńdeýdi, oqytýdy jekelendirýdi odan ári avtomattandyrýdy josparlap otyrmyz. Osylaısha, AI árbir oqýshynyń álsiz tusyn túsinip, jeke daıyndyq tapsyrmalaryn jasaıdy. Bul oqýshylardy kóbirek qamtýǵa jáne qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi Qýanysh.
Janashyr jastar qazir ártúrli naryqty zertteýmen, kásibı mamandar tartýmen, jańa ónim ázirleýmen aınalysyp jatyr. Olar platformaǵa qosymsha «Aǵylshyn tilin» oqytý fýnksııasyn qosýdy josparlap otyr. «Ál-Jábirdiń atasy» atty jýrnal shyǵaryp, ǵylym-bilimdi nasıhattaýǵa úles qosýda. 2023 jyly «Qalan.kz» orys jáne ózbek tilderine aýdarylyp, Reseı men О́zbekstan naryǵyna shyqty. Bıyl Qyrǵyzstan jáne Arab túbegi elderin baǵyndyrǵysy keledi.
Shetelge oqýǵa túsiredi
Laýra Vaıgorova Nazarbaev ýnıversıtetine túsip, eki márte stýdenttik almasý baǵdarlamasymen AQSh-qa oqýǵa baryp keldi. Sóıtip júrip basqalarǵa shetelge oqýǵa túsýge kómektesti. Keıin bul isi damyp, 2021 jyly sheteldik joǵary oqý oryndaryna túsýge daıarlaıtyn onlaın-alań «Smartestprep» platformasyn iske qosty.
– Ýnıversıtet tańdaý júıesin quryp, basqa elderdiń oqý oryndarynyń emtıhanyna daıyndalý úshin oqý kýrstaryn jasaıtyn bolyp sheshtik. Olar: SAT (AQSh-tyń joǵary oqý oryndaryna túsý úshin standarttalǵan test), IELTS (aǵylshyn tilin meńgerý synaǵy) jáne NUET (Nazarbaev ýnıversıtetiniń matematıka jáne synı oılaýdan emtıhany). Sondaı-aq Eýropa, Azııa nemese Aıvı (Plıýsh) Lıgasy oqý oryndary sııaqty ártúrli aımaqtaǵy ýnıversıtetterdiń erekshelikterine qaraı motıvasııalyq esseni durys jazý da bar. Biz ýnıversıtet derekterin paıdalanyp, úmitkerdiń belgili bir ýnıversıtetke túsý múmkindigin baǵalaı alatyn ML algorıtmin jasadyq. Sodan keıin júıe múmkindikti qalaı joǵarylatýǵa bolatynyn kórsetedi. Mysaly, sizge IELTS balyńyzdy jaqsartý kerek nemese usynys hatyńyzben jumys isteý qajet degen keńes berip, jol kórsetedi, – deıdi Laýra.
Buǵan qosa júıe talapkerge onyń qajettiligine sáıkes keletin oqý oryndaryn usynady. Olardy 3 sanat boıynsha tańdaıdy: Dream, Target jáne Safety. Birinshisi – siz qalaǵan nusqa, biraq múmkindikter sonshalyqty kóp emes. Ekinshisi – stýdenttiń beıini men daıyndyq deńgeıine sáıkes keletin utymdy nusqa. Úshinshisi – adam esh qıyndyqsyz grant ala alatyn nemese shákirtaqy alatyn senimdi nusqa. Shákirtaqy beretin 5 myńǵa jýyq ýnıversıtet jáne túrli baǵdarlama bar. Barlyǵy – Eýropadan. Ásirese Germanııa, Italııa jáne Nıderland oqý oryndary suranysqa ıe, olar stýdentterge jaqsy shákirtaqy men granttar berýge daıyn. Azııadan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Gonkong, Malaızııa, Indonezııa, Qytaı elderi bar. Úndistannan da birneshe ýnıversıtet tizimde tur. Tipti Aýstralııa, Kanada, AQSh-pen jumys isteıdi. Oǵan qosa, Nazarbaev ýnıversıteti nemese Bakýdegi Hazar ýnıversıteti sııaqty aımaqtaǵy jetekshi ýnıversıtetterge túsýge kómektesedi.
– Bastapqyda aqparatty ǵalamtordan jınap otyrdyq, biraq kóbine eskirip ketken derek bolatyn. Ony birtindep tekserýge týra keldi. Munymen birneshe aı boıy 7-8 adamnan turatyn komanda aınalysty. Qazir biz tanymal baǵdarlamalarmen derekterdi jańartý úshin turaqty túrde ýnıversıtetterge hat joldap nemese qońyraý shalyp turamyz. Mundaı tekserýdi alty aı saıyn jasaımyz. SAT, IELTS jáne basqa testilerge daıyndaıtyn, motıvasııalyq esseni durys jazýǵa úıretetin tolyq baǵdarlama aqyly. Aıtpaqshy, biz munyń bárin tekseretin, álsiz tusyn jaqsartýǵa usynys bere alatyn algorıtm jasadyq. Talapkerge tálimgerler, ıaǵnı túrli sheteldik ýnıversıtetterdiń túlekteri kómektesedi. Olar suraqtarǵa jaýap taýyp, keńes beredi. Qoldanýshylar platformanyń qyzmetine alty aıǵa nemese bir jylǵa jazylady, – deıdi startapshy.
Bul startap jastardyń sapaly bilim alýy men ósýine jol ashady. Mysaly, AQSh-taǵy Williams College-de oqý quny jylyna 50 myń dollar. 4 jylda 200 myń dollar ketedi. Nazarbaev ýnıversıtetin alsaq, 12 aı oqý quny 25 myń dollar. Osy startaptyń kómegimen ýnıversıtetke 10 adam tússe, nátıjesinde 1 mln dollar únemdeledi. Qazaq jastary tegin oqıdy. Keıingi 2 jylda daıyndalǵan stýdentterdiń shamamen 87 paıyzy jartylaı nemese tolyq grant ıegeri bolyp, keıbiri shákirtaqy da alǵan. Bul – 4,5 myń adam. Joba aldaǵy ýaqytta RPI-robottary arqyly qujat tapsyrýdy josparlap otyr. Mysaly, siz qujattardy birneshe eldiń ýnıversıtetine jibergińiz keledi delik. Árkimniń ótinishi ártúrli, biraq qajet derekter birdeı. Sonda biryńǵaı qujat tapsyrý júıesi jasalyp, oqýǵa tapsyrý tipten jeńildeıdi.