«ALJIRDE» týǵan tuńǵysh bala

Galperına ne úshin tutqyndaldy?

«Otanyn satqandar áıelderiniń Aqmo­la lageri», ıaǵnı «ALJIR» degen beı­res­mı ataýmen tanylǵan bul qasiret ornynda 1937–1953 jyldary 62 ult ókili­nen quralǵan 18 myńnan asa áıel otyrǵan. Qazirgi kúni 8 myńnan astam adamnyń aty-jóni belgili. Olardyń arasynan kózi tiri eshkim qalǵan joq. Eń sońǵy «aljırlik» tutqyn Anna Endanova 2014 jyly 96 jasynda ómirden ozdy. Degenmen «ALJIR» lagerinde tutqyn retinde otyrmasa da, halyq jaýynyń áıeli dep ustalǵan anasymen birge ere kelgen nemese osynda jaryq dúnıe esigin ashqan balalar, ıaǵnı qazirgi kúni jasy ulǵaıǵan qarııalar bul ómirde áli de bar. Sonyń biri «ALJIR» lagerinde týǵan tuńǵysh sábı, bul kúnderi 86 jasqa kelgen Georgıı Karetnıkov qazir Máskeý qalasynda turady.

Onyń anasy Olga Galperına 1905 jyly Kıev qalasynda dúnıege kelgen. Ulty – evreı. Ol Kıev konservatorııa­synda tanymal mýzykanttardan tálim alǵan kásibı fortepıanoshy bolatyn. 1933 jyly Máskeýge qonys aýdarǵan soń, balalarǵa arnalǵan mýzyka mektebin ashady. Búginde ol Shopen atyndaǵy kolledjge aınalǵan. Olga Galperına osy mekteptiń alǵashqy dırektory jáne oqytýshysy bolyp eńbek etti.

Onyń ne sebepti tutqyndalǵany áli kúnge jumbaq. Tergeý qujattary da saqtalmapty. Tek belgilisi – KSRO Qyl­mystyq kodeksiniń 58-baby, ıaǵnı «Ota­nyn satý» babymen aıyp taǵylǵan. Bul úkimmen sottalǵandar «halyq jaýy» atan­ǵany belgili. Georgıı Karetnıkov­tiń aıtýynsha, anasynyń mundaı jazany arqalaýyna eki sebep bolýy múm­kin. Birinshi boljam – onyń Rýzın esim­di burynǵy kúıeýi áıgili Týhachevskıı isine qatysy bar dep tutqyndalǵan edi. Bul nekeden Lena esimdi qyzy bar-tyn. Olga Galperına sol «halyq jaýy­nyń» jubaıy retinde qamalýy múmkin. Alaıda 1938 jyldyń basynda ustalǵan kezde ol Nıkolaı Karetnıkov esimdi ekinshi kúıeýimen turyp jatqan. Kúıeýi Máskeýdegi mınıstrlikterdiń birinde eńbek etetin. Ekeýi zańdy nekege turmaǵan. Georgıı Karetnıkov anasynyń lagerge aıdalýyna ákesi Nıkolaıdyń da qatysy bolýy múmkin ekenin aıtady. Qysqasy, sol ýaqyttary kózi ashyq, kókiregi oıaý kóp adamnyń basyna úıirilgen bult bul otbasyn da aınalyp ótpeı, Olga Galperınaǵa aýyr aıyp taǵylyp, 8 jylǵa sottalyp kete barady.

Aqmolaǵa aıdalǵan kún

1938 jyldyń naýryz aıynda NKVD jendetteri kelip, qyzy Lenany balalar úıine ótkizip, ózin qazaq dalasyndaǵy lagerge aıdap áketkende Olga aıaǵy aýyr ekenin de bilmepti. Lagerde bo­ıyna bitken balasy bar júkti áıeldi de bas­qalarmen birge qara jumysqa jekken sol kezdiń qatygez saıasatyna qaı­ran qalasyń. Maqalamyzdyń keıipkeri Georgıı Karetnıkov sol jyldyń 12 qa­zan kúni lagerde dúnıege keldi. Ol temir tor­dyń ar jaǵynda, Aqmola lagerinde jaryq dúnıeni kórgen tuńǵysh sábı. Olga Galperına dybyssyz kınonyń áıgili aktrısasy Rahıl Messerer-Plıseskaıa­men bir barakta otyrǵan. Onyń da qamaýǵa alynar aldynda týǵan emshektegi balasy bar-tyn. Ekeýi uıadaı ǵana jerkepede sábılerin birge baǵyp, qatar otyryp emizgen.

О́kinishke qaraı, lagerdiń ishki tár­tibimen sábılerdi omyraýdan shyq­qan­nan keıin analarynyń qasynda qal­dyrmaı, balalarǵa arnalǵan barakqa aýystyrady. Georgıı Karetnıkovtiń aıtýynsha, bul barak lagerdiń syrtynda ornalasqan. Al tutqyn áıelderdi ol jaqqa kirgizbeıtin. Sondyqtan ol anasy jazasyn ótep shyqqansha, ıaǵnı 8 jasqa deıin ony kórmegen. Tipti «ana» degen sózdiń ne ekenin bilmegen eken. Sol barakta balalardy baqqan Sıma Moıseevna esimdi tárbıeshiniń eteginen ustap ósedi. Georgıı Karetnıkov keıingi esteliginde bylaı deıdi: «Anamnyń aıtýynsha, lagerge túskennen keıin balalar baragyn ózderi qolmen salypty. Onyń jan-jaǵy tikenek symmen qorshalǵan edi. Sábı bolsam da esimde qalǵany, tikenek sym­nyń arǵy jaǵyndaǵy lager aýmaǵynda qa­mys tasyp, jumys istep júretin áıel­derdi kóretinmin. Keıde Sıma Moıseev­na maǵan: «Áne, anaý ketip bara jatqan seniń anań», deıtin. Al men «ana» degen adam­nyń ­kim ekenin bilmeımin. Biz, balalar, Sıma Moıseevnadan basqa eshkimdi tanymaıtyn edik...»

30-jyldardyń sońynda «ALJIR» lagerine Sergeı Barınov esimdi adam basshy bolyp keledi. Bul ýaqytta tutqyn áıelder ara-tura kóńil kóterý úshin óz aralarynan hor qurǵan edi. Sol kezde Olga Galperınanyń da kásibı mýzykant ekeni kópke málim bolypty. Lager turǵyndarynyń keıingi estelikterine zer salsaq, S.Barınov tutqyn áıelderge jaqsy qaraǵan. Bir kúni ol Olga Galperınany shaqyryp alyp, óziniń balalaryna fortepıanodan sabaq berýge qolqa salady. Olga da bul usynystan bas tartpaıdy, keıin onyń paıdasy da tıgen.

Lager zańymen kishkentaı sábıler 3 jasqa tolǵan soń, basqa qaladaǵy bala­lar úıine jiberiledi. Balalardy áketýge ­komıssııa kele jatyr degen habardy esti­gen Olga Galperına Sergeı Barınov­ke ­ki­rip, uly Georgııdi alyp qalýyn suraı­dy. Lager basshysy oǵan kómektese ­almaıtynyn aıtqanda: «Ulymdy alyp ­ketse, men de sizdiń balalaryńyzǵa fortepıanodan sabaq bermeımin», dep talap qoıady. Ertesine S.Barınov lagerde juqpaly aýrý tarady dep karantın jarııalap, komıssııanyń kelýine tosqa­ýyl jasaǵan eken. Osylaısha, Georgıı Karetnıkov anasynan jyraqqa ketpeı, sol jerde erjetti.

Anasymen qaýyshý

«Balalyq shaǵyń tikenek symnyń ar jaǵynda ótse de, adam úshin eń keremet kezeń bolyp este qalady eken, – deıdi bir esteliginde Georgıı Karetnıkov. – Lagerdegi keıbir sátter áli jadymnan ketpeıdi. Kóktemde aınala dalanyń bári alqyzyl qyzǵaldaqqa tolatyn. Al jazdygúni gúlderi ádemi kóknár ósimdigi jer betine tóselgen kilemdeı bolyp jaıqalatyn. Men sol ásem gúlderdiń arasyna barǵym keldi. Bizdi keıde tikenek symnyń syrtyna oınaýǵa shyǵarsa da, ári qaraı jibermeıtin edi. Barak aýmaǵynan samsaǵan gúlge tolǵan sheksiz dalaǵa qarap turǵan kúnderim kóp. Taǵy bir esimde qalǵan jaıt – kún saıyn bizdi tańǵy 6-da oıatyp alyp, ánuran tyńdatýshy edi. Kózimizdi ashar-ashpastan kereýettiń ústinde qasqaıyp turyp, qolymyzdy keýdemizge qoıamyz. Sosyn tańǵy asqa baramyz. Aldymyzǵa tamaq qoıylǵanda tárbıeshi apaıymyz árqaısysymyzdyń janymyzǵa kelip, botqadan tatyp kóretin. «Sıma Moıseevna, endi menikin kórińiz, menikin kórińiz» dep jamyraı shýlap ózimizge shaqyramyz. Bizge onyń ydysymyzdan dám tatqany unaýshy edi. Bálkim biz sekildi onyń da qarny ash boldy ma, kim bilsin. Ol bir qıyn kezder edi ǵoı».

О́miriniń alǵashqy segiz jylyn osynda ótkizip, keıin anasymen alǵash qaýyshqan kezi de onyń kúni búgingideı kóz aldynda. Bir kúni Sıma Moıseevna oǵan «Qazir saǵan anań keledi» dep habarlaıdy. Biraq týǵannan ana degen sózdi aıtyp kórmegen oǵan bul habar eshqandaı áser etpepti.

«Sol kúni maǵan bir áıel adam keldi. Meniń anam osy kisi ekenin birinshi ret kórdim. Shyn aıtsam, eshqandaı qýanysh sezimi de bolmady. Aldynan júgirip te shyqpadym. Ol meni qolymnan jetektep, áıelder turatyn barakqa alyp barǵany esimde. Anam zattaryn jınas­tyryp jatqanda baraktyń ishine kóz saldym. Bir qaraǵanda poıyzdyń vagonyna uqsaıtyn edi. Ortada adam júretin dáliz, eki jaǵynda perdemen jabylǵan eki qabatty jatyn oryndar. Bar baıqaǵanym osy», deıdi ol.

Stalınniń aldynda án shyrqaǵan

Anasy men balasy «ALJIR» lageri­nen 1946 jyly bosap shyǵady. Soǵystyń aıaqtalǵan kezi. Olar aldymen Býrabaı kýrortyna aıaldap, odan ári Máskeýge taban tireıdi. Alaıda alǵashqy kezde qýǵyn-súrginge aıdalǵandardyń el astanasynda turýyna, tipti onda kirýine, sonymen qatar mamandyǵy boıynsha jumys isteýine de tyıym salynǵan edi. Sondyqtan Olga Galperına men uly Máskeýden 101 shaqyrym jerdegi Aleksandrov qalasyna turaqtaıdy. Aıtpaqshy, sol joly Georgıı Karetnıkov óziniń týǵan ákesi Nıkolaıdy da ómirinde birinshi ret kórgen. Alaıda keıingi ómirinde áke men bala arasynda jaqyn qatynas ornamaǵan...

Burynǵy saıası tutqyndar turatyn Aleksandrovtan attap basýǵa tyıym salynsa da, Olga Galperına Máskeýge urlanyp baryp, uly Georgııdi Máskeý konvervatorııasy janyndaǵy Sveshnıkov balalar horyna bergen. Keıipkerimiz hor quramynda túrli úkimettik konsertterde án shyrqap júrip, bir ret I.Stalınniń aldynda da óner kórsetkenin eske alady. «Máskeýde bizdiń moınymyzǵa pıoner galstýgin taǵyp, ústimizge ádemi kıim kıgizip, úkimettik konsertterge aparatyn. Biz Úlken teatrda, konservatorııanyń úlken zalynda, Chaıkovskıı zalynda óner kórsettik. Birde zalda týra aldymyzda otyrǵan murtty kisi – Iosıf Vıssarıonovıchti kórdim. Ishimde bir jıirkenish sezimi oıandy. О́ıtkeni anama lagerde birge bolǵan Zına Rykova, Lena Ýshakova esimdi áıelder jıi kelip, sol ýaqyttaǵy qıyn ómirleri jaıynda aıtyp otyratyndaryn estıtin edim...» deıdi ol.

Máskeý oblysynda biraz jyl turǵan soń, anasynyń jumysyna baılanysty Grýzııanyń Kýtaısı qalasyna qonys aýdarady. Erjetken soń Georgıı aldymen Qazanda, keıin Saratov qalasyn­da bilim alyp, Kalýgada sabaq beredi. Radıoda kommentator bolyp eńbek ete­di. Eseıe kele anasy da, ózi de Máskeý qa­lasyna oralypty. Olga Galperına sol shaharda 1995 jyly 90 jasynda ómir­den ozǵan.

77 jyldan keıingi oralý

Georgıı Karetnıkovtiń tórt balasy bar. Eń kishisi Darıa 1996 jyly týǵan, búginde Serbııada turyp jatyr. Ol ájesin kórgen joq, biraq bala kúninen ákesiniń «ALJIR» lageri týraly áńgimelerin estip ósken. Biz osy maqalany daıyndaý barysynda oǵan arnaıy habarlasyp, ájesi men ákesine qatysty tyń derektermen bólisýdi suradyq.

Darıa Karetnıkova – Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetiniń Jýrna­lıstı­ka fakýltetin bitirgen fotograf-­dokýmentalıst. Ol ákesiniń estelikteri jáne qolyndaǵy qujattary boıyn­sha sýretti kitap shyǵarý maqsatynda 2019 jyly Máskeýdegi Georgıı Karetnıkov­tiń balalyq shaǵy ótken jerlerge baryp, taspaǵa túsiredi. Endigi oıy – Qazaq­stan men Grýzııaǵa barý bolǵanymen, pande­mııa bastalyp ketip, joly jabylǵan. So­dan tek byltyr 25 sáýirde ákesi ekeýi eli­mizge arnaıy keldi. Osylaısha, Geor­gıı Karetınıkov 77 jyldan keıin sábı shaǵy ótken «ALJIR»-ge qaıtadan taban tiredi. Árıne, qazir ol kezdegi lager joq. Stalın ólgennen keıin baraktardyń bárin buzyp, lagerdiń ornyn typ-tıpyl qy­lyp tegistep tastaǵany belgili. Keıipkeri­miz Aqmola oblysynyń Aqmol aýlyn­daǵy «ALJIR» memorıaldy-mýzeı keshe­nine barǵanda balalyq shaǵyndaǵy kóz aldynan ketpeıtin alqyzyl qyzǵaldaq kilemge oranǵan dalany kórgisi kelipti. Alaıda Aqmola dalasyna ol kezdegideı jaıqalyp qyzǵaldaq shyqpaǵaly qashan...

Darıa Karetnıkovanyń aıtýynsha, ol Máskeý, Grýzııa jáne Qazaqstandaǵy ákesi turǵan jerlerdiń bárin sýretke túsirip, byltyr sýretti kitap basyp shyǵarǵan. «Kitaptyń aty – «Rodına slyshıt, rodına znaet». Bul ataý ákemniń Stalınniń aldynda aıtqan ániniń alǵashqy joly. Áli kúnge osy ándi yńyldap aıtyp júredi. Men bul eńbegimdi qyzym Sonıaǵa arnadym. О́ıtkeni onyń ómirinde osyndaı qıynshylyq bolmasyn, biraq atasynyń qandaı jaǵdaıdy bastan keshirgenin bilip júrse deımin. Bul kitapta ákem ekeýmizdiń saparlarymyzda túsirgen sýrettermen qatar, onyń estelikteri, arhıv qujattary men eski sýretteri basylǵan», deıdi ol.

Ákesi men qyzy Aqmoldaǵy memo­rıal­dy-mýzeı keshenin kórgen soń, kezinde Olga Galperına men basqa da tutqyn áıelder qamys shapqan Jalańash kóli­niń jaǵasyna da barypty. «Árıne, ájem men ákem otyrǵan burynǵy lager qazir joq. Biraq ózgermegen bir ǵana nárse bar. Ol – osy qamysty kól. Men onyń jaǵa­sy­na barǵanda ózimdi adam súıekteri­niń ústinde turǵandaı sezindim. О́ıtkeni dál osy jerde syqyrlaǵan aıazdy kúnderi qamys jınaımyn dep júrip qanshama áıel úsip ólgenin bilemin. Bir jubany­shym – Qazaqstanǵa saparymyzdan keıin ákemniń jany tynysh tapqandaı boldy. «ALJIR» mýzeıindegi memorıaldyq taqtada anasynyń esimi jazylǵanyn kórdi. Bul ákem úshin óte mańyzdy edi», deıdi D.Karetnıkova.

Darıa ájesi men ákesine tıesili tarıhı qujattar men sýretterdi jáne ózderiniń estelikterin «ALJIR» memorıaldy-mýzeı keshenine tabystap ketken eken. Sol qujattardy bizben bólisip, Georgıı Karetnıkovtiń qıyndyqqa to­ly ómiri jaıyndaǵy tuńǵysh maqala­nyń jazylýyna, «Egemen Qazaqstan» oqyrmandaryna jetýine sebepshi bolǵan mýzeı qyzmetkerlerine alǵysymyzdy bildiremiz.

P.S. 1955 jyly 1 tamyzda KSRO Joǵarǵy sotynyń Áskerı alqasy Olga Galperınany aqtap shyǵarsa, 2001 jyly 29 jeltoqsanda Georgıı Karetnıkovtiń ózi de kámeletke tolmaǵan shaǵynda saıası sebepterge baılanysty qýǵyn-súrginge ushyraǵan ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala retinde saıası qýǵyn-súrginge ushyraýshy dep tanyldy.