Aıdyn RYSBEKULY: Tańbaly tas – Uly dalanyń kýáligi

– Mysyr pıramıdalaryn, Qytaı qorǵanyn, Úndistan Táj-Mahalyn, Túrkııa taý-tastaǵy úńgir­lerin myńdaǵan jyl boıy saqtap keledi. Biz tańbaly tasta­rymyzdy da osyndaı álemdik deńgeıdegi tarıhı jádiger dep sanaımyz. Biraq nege áli kúnge olardy álemge tanyta almaı kelemiz?

– О́zińiz aıtyp otyrǵan jurttar tarıhı mekenderi men oryndaryna «óz halqymnyń tarıhy» dep emes, «adamzattyń tarıhy» dep qa­raı­dy. Ár tasyn alaqanda aıalap, árbir úńgirin qasterleıdi, sol tarıh­qa ıe ekenine maqtanady. Iá, qazaq jeri – tańbaly tastar mekeni. Aka­demık Qanysh Sátbaev: «Tańbaly tas – qazaq halqynyń eń alǵashqy mem­leketiniń irgetasyn qalap jat­qandaǵy jazyp qaldyrǵan Dala Konstı­týsııasy», degen oı aıtady. Qazaq rýhy men tarıhy tańbaly tas­tarǵa bádizdele jazylyp, bederlene beınelengeni búkil álemge aıan. Baıyrǵy dáýirlerdiń amanatyn arqalaǵan kıeli sózder, jumbaǵyn jasyrǵan qupııa tańbalar, tylsym syryn ishine búkken beıneler – bári tańbaly tastarda saqtaýly. Tańbaly tas – Uly dalanyń kýáligi! Kósh­peli rýlardyń ujymdasyp, birige bastaǵany, el bolyp uıysyp, bas quraǵany týraly birligine aıǵaq, tutastyǵyna belgi.

Tańbaly tas – bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, el bolaıyq dep ant berip, aýyz biriktirgen kıeli orny. Ondaǵy tańbalar men beıneler galereıasyn ata-babalarymyz erte qola, orta qola, kesh qola, ótpeli dáýir (saq), temir dáýiri (saq, úısin), orta ǵasyr (túrik), jańa zaman (jońǵar, qazaq) sııaqty ár­túrli tarıhı dáýirlerde jasaǵan. Olar adamzat tarıhynyń rýhanı mádenıetin bildiretin derekter jıyntyǵy.

– Tańbaly tastardy elimiz­diń qaı aımaqtarynan kóp kez­destirýge bolady?

– Olar ulanǵaıyr dalamyzdyń barlyq jerinde bar. Atap aıt­qanda, Táńirtaý (Tıan-shan), Ala­taý, Ulytaý (Ertaǵy), Kishitaý (Ker­taǵy), Altaı, Saıyrtaý (Qo­tyr tasty taý), Mańyraq, Saýyr (Jaýyryn), Mańǵystaý, Qara­taý, Baıanaýyl, Shyńǵystaý (Naı­mankúre), Betpaqdala, Arqat, Se­meıtaý, Tarbaǵataı, Qalbataý, Kók­shetaý, Eshkiólmes, Qyzemshek, Qyzyl­taý, Ereımentaý, Baıanjúrek, Kul­jabasyn, Saýysqandyq, Qy­zylshyń, Labasy, Shaǵan, Tek­tur­mas, Qarashoqy, Shóldiadyr, Sý­yq­tó­be, Mataı, Aqbaýyr, Qoı­baǵar, Maı­dantal, Moınaq, Tańbaly, Tań­balyjar, Terekti Áýlıe, sonymen qatar Alakól, Aıagóz, Kaspıı (Hazar), Balqash, Jetiaral, Qarǵyba, Boǵas, Qulbabas, Zaısan, Bazar, Arpaózen, Qasqabulaq, Tasbulaq, Qaraqol, Jetisý, Ile, Edil, Jaıyq, Oıyl, Qıyl, Jem, Saǵyz, Shý, Talas, Ertis, Qapsh(t)aǵaı, Oba, О́túken (Hanǵaı), Qadyrhan (Hıangan), Orhon-Enesaı (Orhýn-Enıseı), Selengi (Selenge), Sibirdegi Ańǵar, Elana (Lena), Baıqal (Baıkal), Qaraqol, Shiderti, О́leńti, Túndik, Esil, Nura, Torǵaı, Shý, Syrdarııa, Jańadarııa boıynan myń-myńdap kezdestirýge bolady.

Tańbalar damýdyń kelesi bir kezeńinde bitik (rýna) álipbıine aınaldy. Bitik álipbıi rý tańbalarynan paıda bolǵan. Býmyn qaǵan, Ilterish qaǵan, Bilge qaǵan, Tatpar qaǵan, Tonykók, Kúltegin ustyndaryndaǵy (qabirtas) jazba derekter bitik álip­bıimen jazylǵan. Ony qazaqtyń baıyrǵy jazýy deýge negiz bar. Ol bizdi túp tarıhymyzǵa jeteleıdi. Alǵashqy rýlarymyz da alǵan tań­balaryna qaraı, shómish tańbaly shómekeı, shanyshqy (naıza) tańbaly shanyshqyly, ashamaı tańbaly ashamaıly kereı, oshaq tańbaly oshaqty, saqal tańbaly qarasaqal, kesek tańbaly qarakesek, shekara tańbaly shekti, t.b. dep atalǵan. Buıyrtsa, bitik álipbıin qaıtadan tiriltip, mańdaıyn jarqyratar kúnge de jetermiz.

– Tastaǵy tańba men rámizdiń aıyrmashylyǵy nede?

– Tańbalar eldik sıpatty bil­diredi. Qazaqtyń ortaq tarıhyn jazýǵa ár rýdyń tańbasyn zertteý kerek. Tańbalar rýdyń shyǵý tegin umytpas úshin qoldanylǵan. Bir rý, bir taıpa el belgili bir tańbany bekerden-beker myńdaǵan jyl boıy jalǵastyrmaıtyny anyq. Árbir tań­bada rámizdik qupııa syr bar. Tańba­lardy bilý arqyly qazaq halqyn ǵana emes, kúlli túrik halyqtarynyń tarıhyn bile alamyz.

Tańba – tas betine shekip syzylǵan jazý bolsa, rámiz – tas betine qashap salynǵan beıne. Tańba áripke birden aınalsa, rámiz oǵan kónbeıdi. Tańbany syzyp qaldyra beredi, al rámizdi kez kelgen jerge salyp, aıaqasty etýge jol berilmeıdi. Tańba – árbir eldi tanyp, tústep beretin belgi (kod) bolsa, rámiz – kıe (totem). Kıe – eldiń shyǵý tegi, jelep-jebep júretin ata-baba rýhy. Rýh – ol Ie! Qazaq «El ıesiz, Ie kıesiz bolmaıdy» deıdi. Ata-babalarymyz jaýǵa shapqanda, saparǵa attanǵanda, tabıǵat apatyna ushyraǵanda, eldik iske kiriskende, t.b. jaǵdaılarda Iesine júginip, kúsh-qýat suraǵan.

Kóne túrikterde qaharly qa­ǵandary men handaryn, aıbarly bekteri men bılerin, jaýjúrek batyrlary men atan jilik balýan­daryn Buqa, Býra, Býrabaı, Býrahan, Kókjal, Bóri, Bóltirik, Bóribaı, Qaptaǵaı, Qaban, Qabanbaı, Jol­barys, Arystan, Qabylan, Tarǵyn, Qusbek, Samuryq, Suńqar, Qarshyǵa, Baıbarys, Baryshan, Barysbaı, Alan, Baraq, Baıbaraq, Tóbet, t.b. dep ataıtyn dástúr bolǵan. Buryn aýyryp qalǵan adamǵa «em bolsyn» dep emes, «ıeń bolsyn» dep tilek tilegen. Iesi bar, rýhy bıik adam aýyrmaıdy dep sengen. Adam nege aýyrady? Erte kezdegi túsinik boıynsha, adam ıesin joǵaltqanda, rýhy tómen túsip ketkende, aýrý keledi dep sanaǵan. Qazaq bodan bolmaı turǵanda, ıesimen, rýhpen ómir súretin edi, ıesi, rýhy bar bolatyn. Ie, rýh qazaqqa ata tekpen kelgen. Tektilik uǵymy sodan shyqqan. Qa­zaqtyń «jeti atadan beri» dep sóıleıtini sol. Otarshyldyq qazaq­tyń rýhyn syndyrdy, ıesinen aıyrdy. «Iesi men rýhy bolmaǵan eldiń kıesi de bolmaıdy», deıdi kóne babatanym. Endigi basty maqsatymyz – qazaqqa ıesi men rýhyn qaıtarý bolmaq.

– Siz bir suhbatyńyzda «Qazaq geraldıkasy kıiz úıden bastalady» depsiz. Osy oıdy sabaqtaı tússek.

– «Túbimiz – túrik, túligimiz – jylqy, keregemiz – aǵash, uranymyz – alash», dep kıiz úı alǵash jasal­ǵanda, kúlli túrik jurty kıiz úıden enshi aldy, keıbiri alǵan enshilerin rýynyń aty men tańbasy etti. Kıiz úıdiń súıegi – rý ataýy, baýy – ulys ataýy boldy. Alash balasy rý su­rasqanda: «Súıegiń qaı el?» deıdi. Kıiz úıdiń baýlaryna sáıkes, «toq­san eki baýly qypshaq, alpys eki baýly qońyr, on eki baýly abaq kereı, on eki baýly baıuly, on baý­ly noǵaı, toǵyz baýly torǵaýyt, segiz baýly naıman, jeti baýly berish, jeti baýly jeti rý, alty baýly álim», dep ataıdy. Tańbaǵa kıiz úıdiń shańyraǵyn – ashamaıly kereı, jánteli ýaq, qııat, kete, teleý, tórtqara; baqandy – baǵanaly naıman, jalaıyr, taraqty, tabyn; ýyqty – abaq kereı, ýaq; ergenekti – ergenekti naıman, ergenekti ýaq; týyrlyqty – dýlat; alashany – alasha; basquryn – bashqurt; úzigin – alshyn; oshaǵyn – oshaqty; kóseýin – álim; qasyn – hakas; saǵasyn – saqa; keregesin – kerderi; bosaǵasyn – qońyrat; qańqasyn – qańly; ishin – úısin; morjasyn – qypshaq aldy.

Shańyraqqa qara – bul túgel sóz­diń tórkini. «Bosaǵa – áıel, kerege – bala, ýyq – el, shańyraq – er», dep sanaıtyn qazaq dúnıetanymyndaǵy shańyraq – otaǵasy (er adam), otbasy (otanasy, balalary), urpaq, úı uǵymyn bildiredi. Babalarymyz «Pálen­sheniń urpaǵy pálen shańy­raqqa jetipti», dep bir aýyldyń, ne bir rýdyń ósimin bilip otyrǵan...

Kúldireýishter taq sandarmen (3, 5, 7, 9) jasalady. Shańyraqtyń úlken-kishiligine qaraı kúldireýish sany artyp, ne kemip otyrady. Máselen, úsh sany − jas otaý úshin (jas otaý − jas otbasy), bes sany − qara ha­lyq úshin, jeti sany − qarakóktiń tuqymy úshin, toǵyz sany − han tuqymy úshin qasıetti san bolyp esepteledi. Úsh qanatty qara úı men tórt qanatty qońyr úıdiń (qońyr qoıdyń júninen basylǵan qońyr úı jas otaýǵa tigiledi) shańyraǵy − úsh kúldireýishten, bes qanatty boz úı men alty qanatty aq úıdiń shańyraǵy − bes kúldireýishten, segiz qanatty aq ala orda men on eki qa­natty aq ordanyń jáne on segiz qanatty aq shańqannyń shańyraǵy − jeti kúldireýishten (aq shańqan – aq qoıdyń júninen basylǵan sút­teı appaq úı), han-sultannyń 24 qanatty altyn úzigi men 30 qanatty altyn ordasynyń shańyraǵy − toǵyz kúldireýishten turady.

Sondaı-aq qazaqtyń kıiz úıine kelgen qonaq alasha, basqur, tekemet, syrmaq oıýyna qarap-aq, otaǵasynyń qaı rýdyń adamy ekenin bilgen. Máselen, jalaıyrdyń «taraq», ke­reıdiń «ashamaı», qońyrattyń «bo­saǵa», dýlattyń «bútin aı», naı­man­nyń «baqan», qańlynyń «kóseý», t.b. tańbasy. Qazaqtyń oıýlary saq, ǵun zamandarynan beri ábden qa­lyptasyp, júıege túsken. Oıýlar­dy ózgertý salt-dástúrińdi, ádet-ǵurpyńdy, nanym-senimińdi, yrym-tyıymyńdy ózgert­kenmen birdeı.

– Sonda oıýdyń rámizdik sıpaty qandaı?

– Oıý jáne órnek degen – ekeýi eki bólek uǵym. Oıý – oılaýdyń, órnek – sándeýdiń kórinisi. Biraq qazirgi kúni «oıý» men «órnek» sózi birge aıtylyp, latynsha «ornament» (ornamentum – ásemdeý, sándeý) degendi bildiretin boldy. Oıýlar ǵylymǵa neolıt, qola dáýirinen beri belgili. Alǵashqy oıýlar qoǵam tap­tyq qurylysqa bóline bastaǵanda tasqa bederlenip, keıinnen kıizge, tekemetke, kilemge órnektelgen. Adamdar jazý qoldanylmaǵan kezde tabıǵattyń qubylystary men tylsym syrlaryn, qorshaǵan orta kórinisterin, óz tynys-tirshilikterin, rýhanı, mádenı, t.b. qundylyqtaryn urpaqtan urpaqqa oıýlardy órnekteý arqyly túsindire otyryp, utymdy jetkize bilgen. Búgingi Reseıdiń Kamchatka (Qamshy at) túbeginde Etelmen (Itelmen) degen halyq bar, túr kelbeti, qol óneri qazaqqa óte uqsas. Sol ıtelmen eliniń áıelderi óz tarıhyn aljapqyshqa áripsiz oıýmen órnektep, keıingi býynǵa amanat etip qaldyryp otyrady eken. Ony «Búdúlúhchege» (shejire) deıdi. Bú­dúlúhchegeden qyzy anasynyń, tipti ájesiniń qaı ýaqytta qaıda kósh­kenin, ómirlerinde qandaı oqıǵa bolǵanyn bile alǵan. Múmkin, bizdiń arǵy ájelerimizdiń oıýlap syrǵan syrmaqtarynda qazaqtyń tól tarıhy jasyrynyp jatqan shyǵar. Alaıda qazirgi oıýlar óńdelip, túpki maqsatynan aıyrylǵan.

– Qazirgi qazaq geraldı­ka­synyń jaı-kúıi týraly ne aıtar edińiz?

– Qazaq geraldıkasy taqyryby áli tolyq zerttelmegendikten, geraldıka týraly málimetter men zert­teý ádisteri eýropalyq jáne re­seılik ǵalymdardyń eńbekterinen alynyp keledi. Degenmen aýyz toltyryp aıtarlyq nátıjelerimiz de joq emes. «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderi týraly» 2007 jylǵy 4 maýsymdaǵy №258 Kon­stı­týsııalyq zańyna sáıkes Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi – geraldıka salasynyń damýyna, memlekettik rámizderdiń paıdalanýy men nasıhattalýyna, áskerı rámizder men áskerı belgilerdiń bekitilýine, óńirlik rámizderdi, ve­domstvolyq jáne olarǵa teńes­tirilgen ózge de nagradalardyń nor­matıvtik quqyqtyq deńgeıde beki­tilýine jaýapty organ sanalady.

2011 jyly Memlekettik rámizder jónindegi respýblıkalyq komıssııa quryldy. Komıssııa memlekettik rá­mizder, vedomstvolyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de nagradalar ge­raldıkasy máselelerimen aınalysady. Sondaı-aq Memlekettik tý, Eltańba, Gımndi ornalastyrý, aýys­tyrý erejeleriniń buzylmaýyn, ornatylǵan memlekettik rámizderdiń tehnıkalyq jáne basqa da talaptarǵa saı kelýin qadaǵalaıdy. Komıssııaǵa oblystardaǵy memlekettik organdar men uıymdardyń memlekettik rámizderdi paıdalaný standarttaryn saqtaýy boıynsha júrgizilgen monıtorıng nátıjeleri usynylady. Oblys ákimderiniń memlekettik rámizderdi paıdalaný, qoldaný jáne nasıhattaý jónindegi baıandamala­ry, sonymen qatar oryn alǵan kem­shilikterdi joıý sharalary týraly esepteri tyńdalady.

2021 jyly sol kezdegi Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetiniń Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵy «Qazaq geraldıkasy» kitap-albomyn jaryqqa shyǵarsa, 2022 jyly Memlekettik rámizderdiń 30 jyldyǵyna oraı Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń qoldaýymen «Qazaq geraldıkasy» foto-albomyn kópshilikke usyndy. Bul eki jınaq ta geraldıka tarıhyn kóne dáýirlerden tartyp, orta ǵasyrlyq ke­zeńderden ótkizip, keshegi handyq, patshalyq, reseılik, alash, keńes ke­zeńine ulastyryp, búgingi qazaq geral­dıkasyna jalǵastyra bilýimen qundy.

– Áńgimeńizge rahmet.