Kómir óndirisinde túıtkil kóp: Sala máselesin qalaı sheshemiz?

Kómir hımııasy – kele­shegi bar sala. Kómirdi eksporttap qana qoı­maı, odan sapasy joǵary qaıta bólý ónimderin shyǵarýǵa bolady. Ony energetıkalyq otyn retinde ǵana emes, hımııa óner­kásibi úshin shıkizat túrinde paıdalanýdyń da tehnologııasy bar. Kómirden 400-den astam túrli ónim alýǵa bolady. О́ńdelip, qaıta óndirilgen ónimderdiń quny kómirdiń ózinen 20–25 ese qymbat.

Kómirden jańa ónim túrin óndirý jańa jumys oryndaryn qurýǵa, bıýdjetke salyq tú­sim­deriniń túsýine, jańa ótki­zý naryqtaryna shyǵýǵa, res­pýblıkanyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Qazir elde shamamen 34 mlrd tonna kó­mir qory bar. Bul kórsetkish bo­ıynsha biz álemdegi kóshbasshy elderdiń ondyǵyna kiremiz. Kó­mir­­di tereń óńdeýdi damytý – kómir­tegi beıtaraptyǵyna, da­mý­dyń «jasyl» traektorııasyna baǵyt­taý turǵysynan erekshe ózekti.

«Astana Mining %& Metallurgy» halyqaralyq taý-ken metallýrgııa kongresi sheńberinde ótken Kómir ónerkásibiniń V forýmynda kómir hımııa ónerkásibiniń damýy, onyń damý úrdisteri men keleshegi týraly sóz boldy. Alqaly jıynda qatty otyndy baıytý men qaıta óńdeýdiń zamanaýı tehnologııalary, quny joǵary ónimder men kómirdi taza jáne tıimdi paıdalanýdyń ózge de joldary qyzý talqylandy. Sondaı-aq alǵash ret kómir hımııasyn damytý jónindegi ǵy­lymı jetistikter jurt nazaryna usynyldy. Kómir hımııasy salasyn damytýdaǵy sheteldik tájirıbe de tanystyryldy.

О́nerkásip jáne qurylys vıse-mınıstri Oljas Saparbekov salany damytýdyń mańyzdy má­se­leleri men keleshegi týraly aıtty.

«Kómir ónerkásibi elektr energııasyn óndirýdiń 70%-dan astamyn, koks-hımııa óndiri­siniń tolyq júktemesin qamta­masyz etedi. Sondaı-aq kommýnal­dyq-turmystyq sektor men el hal­qynyń qajettilikterin qanaǵat­tandyryp otyr. Ol – búginde el­diń asa mańyzdy resýrstyq sala­larynyń biri. Salada 32 myńǵa jýyq adam ju­mys isteıdi», deıdi vıse-mınıstr.

Onyń aıtýynsha, qazirgi óndirý qýatynyń qarqynymen bizdiń el 300 jyl boıy ózin kómirmen qamtamasyz etetin múmkindigi bar. Sonyń nátıjesinde elimiz kómir óndirý deńgeıinen álemdegi jetekshi oryndardyń birine tu­raq­taı alady. Alaıda sala «ja­syl» energetıkaǵa kóshý, logıs­tıkalyq problemalar jáne álem­dik naryqtaǵy baǵanyń quby­lýyna baılanysty bir­qatar qıyn­dyqqa tap boldy.

«Bul faktorlar kómir ón­di­rý kóle­miniń tómendeýine ákeldi. 2023 jyly 113 mln tonna óndi­ril­di. Bul burnaǵy jylmen salys­tyrǵanda 1 mln tonnaǵa az. Al osy jyldyń alǵashqy tórt aıyn­da óndirý byltyrǵy sáıkes kezeń­men salystyrǵanda 2,7 mln ton­naǵa kemidi. Mınıstr­lik osy táýe­kelderdi azaıtý men kómir óndi­rý deńgeıin saqtaýǵa qatysty bel­sendi túrde jumys istep jatyr», dedi vıse-mınıstr.

Ol qazirgi máselelerdi sheshýge kómektesetin úsh negizgi baǵyt­ty atap kórsetti.

Birinshiden, kómir óndirisin taza kómir tehnologııalaryn qol­daný arqyly saqtaýǵa bolady, bul qazirdiń ózinde birqatar Eýropa jáne Azııa elinde qol­danylady. Mınıstrlik osy teh­­no­logııalardy engizý úshin ener­gııa óndirýshi kompanııa­lar­men jáne Energetıka mı­nıstr­­ligimen, sondaı-aq shetel­dik serik­­tes­termen yntymaq­tas­tyq­­ty kúsheıtýge nıetti.

Ekinshiden, kómir hımııasyn damytý – kómir óndirýdi saqtaýǵa jáne ulǵaıtýǵa ǵana emes, óńdeý ónerkásibiniń ósý kózine aınalatyn bolashaǵy bar baǵyt. Qazir elimiz kómir hımııasyn damytý úshin Qytaı kapıtaly men tehnologııasyn tartatyn jumys júr­gi­zip jatyr.

Úshinshi mańyzdy baǵyt – logıstıkany jaqsartý. Shekara mańyndaǵy elderge baılanys­ty konvensııalyq tyıymdar jaǵ­daıynda bizdiń el kómirdi eksport­tyq jetkizýdiń edáýir bó­ligin jo­ǵaltty. Mınıstrlik osy má­sele­lerdi sheshý úshin Kólik mınıstrligimen jáne shekaralas elderdiń tıisti organdarymen jumys isteýge nıetti.

«Kazakh Invest» UK» AQ basqarma tóraǵasy Erjan Elekeev kómirden joǵary tehnologııalyq taýarlar óndirý úshin jańa ınves­tısııalyq jobalar jasaýǵa múm­kin­dik bar ekenin aıtty. Sóıtip, kómir hımııasy salasy el­­degi hı­mııa ónerkásibiniń jańa ósý núk­tesine aınala alatynyn jáne óń­deý sektorynyń damýyna yq­pal etetinin alǵa tart­ty.

«Keń resýrstyq bazamyzben, geografııalyq tıimdi orna­lasýymyzdyń arqasynda biz kómir hımııasy salasynyń áleýetin joǵary deńgeıde iske asyrýymyz kerek. Jalpy alǵanda, kómirdi óńdeý arqyly 400-den astam túrli ónim alýǵa bolady. Olardyń quny kómirdiń ózinen 20–25 ese qymbat. Al kómirdi tereń óńdeý kezinde shıkizatqa qaraǵanda baǵasy 25–30 ese qymbattaıtyn ónim alýǵa bolady. Bul ónimniń baǵasy gaz ben munaıǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen jáne turaqty. Aldyn ala esepteýler saladaǵy paıdalanylmaǵan áleýet 25 mlrd dollardy quraıtynyn kórsetti», dedi ulttyq kom­panııa basshysy.

Saladaǵy mańyzdy máseleniń biri – óndirilgen ónimdi tasymaldaý isi. Buǵan «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııa­sy ja­ýapty. Sondyqtan  kó­mirdi tasymaldaýdy qamta­ma­syz etý úde­risin sapaly baqy­laý úshin QTJ kúndelikti jos­par­dyń orynda­­lýyn tıimdi baqy­laýdy qamtamasyz etetin, oǵan qosa kómirdiń naqty tıel­ýin qadaǵalaýǵa jáne tal­daý­­ǵa múm­kindik beretin ınte­rak­­tıvti júıe ázirlepti. Any­ǵynda QTJ jyl saıyn mem­lekettik organ ókilderimen, júk jónel­týshilermen jazǵy maý­symda kómir tasymaldaýdy uıym­­­das­­­ty­rýda dás­túrli kez­desý­ler ótki­zedi. О́tken mamyr aıynda kómir shahtalarymen bir­qatar kezdesý ótkizilip, onda tasymaldyń baǵyty jáne onyń birkelki bolý máselesin tal­qy­laǵan.

Dúnıejúzilik bank deregine sáıkes elde 46 trln dollardan artyq somaǵa 5000-nan astam bar­lan­baǵan ken orny bar eken.

Bıylǵy tórt aıda elimizde 36,2 mln tonna kómir óndirilipti. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 8,8%-ǵa az. Birinshi toqsanda elde kómir ekspor­ty­nyń jıyntyq kólemi zattaı túrde 6,5 mln tonnany qurady. Bul byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda 7,2%-ǵa kem. Bizdiń kómirdi negizgi tutynýshy elder – Reseı (4,3 mln tonna), Latvııa (847,1 myń tonna), Polsha (407 myń tonna), Izraıl (220,5 myń tonna), О́zbekstan (133,4 myń tonna) jáne Túrkııa (107,9 myń tonna). Keltirilgen sıfrlyq derek  bıylǵy úsh aıdaǵy kór­setkish ekenin de aıta keteıik.