Qazaq tiliniń damýyna, tildik ortanyń saqtalýyna sheteldegi qandastarymyzdyń da úlesi zor. Dál osy oıǵa bizdi jetelegen – PhD, fılolog-ǵalym Yrysty Quttymuratova. Ol jetekshilik etetin Ájinııaz atyndaǵy Nókis memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń qazaq tili jáne ádebıeti kafedrasy О́zbekstan men Qaraqalpaqstandaǵy qazaq mektepterine mamandar daıarlaıdy.
– Yrysty Ábdirahmanqyzy, siz eńbek etetin joǵary oqý ornynda qazaq mektepterine mamandar daıarlaıtynynan habardarmyz. Bul salaǵa qalaı keldińiz, ózińiz jetekshilik etetin kafedra tarıhyna qysqasha toqtalsańyz?
– Qaraqalpaqstannyń Shomanaı aýdanyndaǵy mektepte oqyp júrip, О́zbekstanda ótken pán olımpıadalarynda júldeli oryndarǵa ıe boldym. Ári mektepti «Altyn medalmen» bitirgen soń, Nókis memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna emtıhansyz qabyldandym. Bul mamandyqty tańdaýyma Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti men Abaı atyndaǵy qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen muǵalimderden sabaq alýym yqpal etti. Joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen soń, ınstıtýt basshylyǵy ǵylymmen aınalysýyma múmkindik jasady. Qaraqalpaqstandaǵy qazaq, qaraqalpaq tilderin salystyra zertteý máseleleri boıynsha ǵylymı taqyryp aldym. О́kinishke qaraı, sol jyldary qazaqsha dıssertasııa qorǵaý múmkin bolmady. 2016 jyly Joǵary attestasııa komıssııasynyń erejesi ózgerip ketti. Al 2018 jyly qazirgi Prezıdentimiz Shafkat Mıromonuly Mırzııoevtiń tapsyrmasymen qazaq tilinde qorǵaýǵa ruqsat berildi. Sonymen, eń birinshi bolyp «Qaraqalpaqstandaǵy qazaq tiliniń deńgeıi» taqyrybynda dıssertasııa qorǵadym.
Instıtýtymyzdyń qurylǵanyna bıyl 90 jyl tolady. Al qazaq tili jáne ádebıeti kafedrasy 1954 jyly ashylǵan, qazirge deıin 2 myńǵa jýyq maman daıarladyq. Kafedranyń ashylýyna professor Jumyrbaı Qaıyrbaev eleýli úles qosty. Ol kisi qaraqalpaq álippesin jazýǵa da atsalysqan. Sonymen qatar Oraqbaı Dospanov, Abatbaı Dáýletov sekildi professorlar da kafedranyń qalyptasýyna aıryqsha eńbek etti. Keıin Zeınolla Qabdolov, Máýlen Balaqaevtyń shákirtteri jumys istegen kafedra ınstıtýttaǵy ǵylymı dárejesi eń joǵary kafedraǵa aınaldy. Instıtýtymyzda qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna qosa matematıka, bastaýysh bilim, mektepke deıingi bilim, pedagogıka, hımııa, bıologııa bilim baǵdarlarynan qazaq toptary ashylǵan.
– Kafedra stýdentteri qandaı uıymdarda óndiristik tájirıbeden ótedi. Túlekter jumyspen tolyq qamtyla ma?
– О́zbekstanda 550-ge jýyq qazaq mektebi bar, sonyń 330-daıy Qaraqalpaqstanda ornalasqan. Bizdiń túlekterimiz osy mektepterde shákirt tárbıeleıdi. Sonyń ishinde atajurtqa baryp bilikti maman, mektepterde dırektor, dırektordyń orynbasary sekildi basshylyq qyzmetterde eńbek etip júrgenderi de jeterlik. Osyǵan qosa ǵylym jolyn jalǵastyryp, magıstratýrada oqıtyndary da bar. О́ndiristik tájirıbege kelsek, ınstıtýtymyzda «4+2» degen baǵdarlama engizilgen. Munda stýdentterimiz 4 kún oqyp, 2 kún qazaq mektepterinde tájirıbeden ótedi. Sonymen qatar bilimgerlerimiz juma saıyn qazaq tilinde shyǵatyn respýblıkalyq «Altyn aımaq» telebaǵdarlamasyn júrgizedi. Onda ár jyly irikteýden ótken stýdentter shalǵaı eldi mekendegi qazaqtardyń turmys-tirshiligi týraly kórsetilimder daıyndaıdy. Bul da – olarǵa óte jaqsy óndiristik is-tájirıbe. Sondaı-aq qazaq ulttyq mádenı ortalyǵymen de etene baılanystamyz. Ortalyq arqyly aýyldardaǵy qarııalarmen folklorlyq dıalektologııa baǵytyndaǵy is-tájirıbe jumysyn uıymdastyramyz.
– Atajurttaǵy ýnıversıtettermen tájirıbe almasý baǵytynda baılanys bar ma?
– Prezıdentimizdiń Qaraqalpaqstandaǵy qazaq ultynyń ókilderine jasaǵan qoldaýy nátıjesinde Qazaqstannyń úzdik 10 ýnıversıtetimen baılanys ornatýǵa jol ashyldy. Instıtýtymyzdyń rektory atynan arnaıy hat joldanyp, Ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Abaı atyndaǵy qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, Qanysh Sátbaev atyndaǵy qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti sekildi bedeli joǵary oqý oryndarynyń rektorlarymen kelisimshartqa otyrdyq. Osyndaı akademııalyq baılanys arqyly atalǵan ýnıversıtetterdiń professor-oqytýshylary bizge onlaın jáne oflaın rejimde dáris oqıdy. Atalǵan joǵary oqý oryndaryndaǵy qajetti ádistemelik oqýlyqtardyń elektrondy nusqasymen oqytýshylarymyz tanysyp, stýdentterimiz elektrondy kitaphanasyn da paıdalanady. Qazaq tili men ádebıeti baǵdary boıynsha 20 stýdent L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde akademııalyq utqyrlyqpen bir semestr boıy oqydy. Atalǵan ýnıversıtetpen birlesip qazaq tili men ádebıeti mamandyǵynyń qosdıplomdyq baǵdarlamasy jasaldy. Nátıjeli jumysymyzdy kórgen soń, ınstıtýt basshylyǵy magıstratýra ashýǵa ruqsat berip otyr. Osylaısha, ınstıtýtymyzdyń tarıhynda alǵash ret qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna magıstratýra baǵdarlamasy ashyldy. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen birge aldaǵy oqý jylynda qazaq tili men ádebıeti, jaratylystaný, hımııa baǵytynda qazaq toptaryna magıstratýra baǵdarlamalaryn ashýdy josparlap otyrmyz. 20-ǵa jýyq stýdent magıstrlik dıssertasııasyn qorǵady. Solardyń ishinen 3-eýin doktorantýraǵa alyp qaldyq. Endi qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyna doktorantýra baǵdarlamasy kún tártibinde tur.
– Qysqa ǵana ǵumyrynda qazaq poezııasynda orny bólek aqyn Tólegen Aıbergenovtiń Nókis qalasynda jerlengeni belgili. Sizderdiń ınstıtýtta aqyn shyǵarmashylyǵyna arnalǵan ortalyq bar ma?
– Árıne, biz artynda óshpes iz qaldyrǵan aqıyq aqyn Tólegen Aıbergenovti erekshe qurmetteımiz. Aqynnyń atynda arnaıy kabınet jabdyqtalǵan. Ol Nókis qalasynyń ortasyndaǵy «Shorsha baba» qorymynda jerlengen. Kafedra oqytýshylary aqynnyń ómir jolymen stýdentterdi tanystyryp, beıit basyna baryp, bilimgerlermen birge zııarat jasap turady. Kafedramyzda T.Aıbergenovtiń atynda «Til bilimi» úıirmesi de jumys isteıdi. Bul úıirmeni marqum ustazymyz, Tólegen jyrlaryn zertteýshi ǵalym Raqmet aǵa Aıapbergenov biz stýdent bolyp júrgende ashqan edi. Osy úıirmege stýdentterimizdiń barlyǵy derlik belsendi túrde qatysady. Úıirmeniń úzdikterin ınstıtýtymyzdyń Ájinııaz atyndaǵy stıpendııasyna usynamyz, halyqaralyq shyǵarmashylyq konkýrstarǵa joldama beremiz.
– Jalpy, Qaraqalpaq jerindegi qandastardyń ana tilinde bilim alýy týraly ne aıtar edińiz?
– Qaraqalpaqstanda 300 myńnan asa qazaq turady. Joǵaryda qazaq mektepteriniń bar ekenin aıttym, ıaǵnı orta bilimmen tolyq qamtylǵan. Al joǵary bilim alýyna kelsek, bir ǵana Nókis qalasyndaǵy eki joǵary oqý ornynda qazaq tili arnaıy kafedrasy bar. Onyń biri – bizdiń ınstıtýtta, ekinshisi – Qaraqalpaq memlekettik ýnıversıtetinde. Atalǵan ýnıversıtette qazaq fılologııasy dep atalatyn arnaıy kafedra bar. Talapkerler osy eki joǵary oqý ornynyń birindegi qazaq toptaryna oqýǵa túse alady.
– Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtardyń tildik ortasyn keńeıtýge qatysty taǵy qandaı jobalaryńyz bar?
– Bolashaqta Abaı atyndaǵy tildi zertteý ortalyǵyn ashqymyz keledi. О́ıtkeni ınstıtýtymyzda qazaq, ózbek, qaraqalpaq, túrikmen balalary birge oqıdy. Osyny negizge alyp, ortalyq ashýǵa jan-jaqty baılanys, múmkindik bolsa deımiz. Mysaly, qaraqalpaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalary ózge tilderge aýdarylǵan joq. qazaq qalamgerleriniń de eńbekteri qaraqalpaq, ózbek, túrikmen tilderine aýdarylmaǵan. Mine, sol olqylyqtyń ornyn toltyryp, aýdarma máselesinde de úlken jumystar men jobalardy iske asyrýǵa áleýetimiz jetedi. Sondyqtan aýdarmamen de aınalysýǵa nıettimiz. Ortalyq ashylsa, osyndaǵy qandastardyń tildik ortasyn keńeıtýge, oqıtyn dúnıelerin molaıtýǵa, til jáne ádebıet turǵysynda, basqa da salalalarda qazaqsha júrgiziletin zertteýlerdi kóbeıtýge, jastardy ǵylymǵa tartýǵa múmkindik týatyn edi.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»