Otandyq jýrnalıstıkanyń abyroı-bedeli týraly aıtqanda, jelini kem degende «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» men «Dala ýálaıatynyń gazetinen», keshegi «Qazaq» pen «Aıqaptardan» tartý kerek. Desek te, táýelsizdik tusyndaǵy jýrnalıstıkanyń jóni bólek. 90-jyldardan beri otandyq jýrnalıstıka qoǵammen birge ósip, ózgerip, quldyrap, qaıta túlep, túrli qıyndyq pen kedergini eńserip keledi. Kásibı jýrnalıster bul salany tastap, olardyń ornyn basqa salanyń adamdary basqan kez de boldy.
Bir jaǵynan, kásibı jýrnalısterdiń qoǵammen baılanys salasyna, qoǵamdyq-saıası qyzmetke aýysyp, memlekettik jáne saılanbaly organdarda tóbe kórsetýi mamandyqty tusaýlaǵan shekteýlerdiń saldary bolsa, ekinshi jaǵynan, dál osy úderis mamandyqtyń órisin keńeıtken ózgeriske aınaldy. Talaı jyl aqparat quralynda jumys istep, jýrnalıstıkanyń maıyn ishken azamattar Parlament depýtaty bolyp, zań shyǵarý isine tikeleı atsalysyp otyr. Tájirıbeli jýrnalısterdiń ishinde jaýapty memlekettik qyzmet atqaryp júrgender de barshylyq. Bul da aqparattyq zamanda kommýnıkasııanyń qyr-syryn meńgerýdiń mańyzy zor ekenin kórsetedi. «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» bolýdy mıssııasy dep tanyǵan mamandyq ıeleri endi jańa sapadaǵy memlekettik qyzmetshi býynyn qalyptastyratyn bolar.
Jýrnalıstıkanyń deńgeıinen habar beretin eki ólshem bar: biri – óz isine berilgen kásibı bilikti mamandar qarasynyń qalyń bolýy, ekinshisi – olar jasaıtyn aqparattyq ónimniń, ıaǵnı el aýzynda júretin jobalar, qoǵamǵa qozǵaý salatyn sapaly materıaldardyń kóptigi. Bul turǵyda osy salaǵa óz isine adal jáne kásibıligi joǵary mamandar kelýine qoǵam da, memleket te múddeli bolýǵa tıis. Sebebi bılik pen halyqtyń arasyndaǵy «altyn kópir» – kásibı medıa damyǵan elde plıýralızm mádenıeti men ózgeniń pikirimen sanasý ádeti qalyptasady.
Sapaly aqparattyń mańyzy men ózektiligin qazir qoǵam túsinip qaldy. Feıkter men aqparattyq dezınformasııa zamanynda obektıvti, shynaıy, naqty aqparattyń quny arta túspek. Endigi jerde aqparattyq resýrstar aýdıtorııa aldyndaǵy repýtasııasy úshin jantalasady. Qazaqsha aıqanda, «qasyqtap jınaǵan abyroı shelektep tógilse», aýdıtorııaǵa yqpalymen birge naryqtaǵy suranysynan da aıyrylady.
Qazirgi tańda otandyq jýrnalıstıka óziniń kezekti ósý belesiniń aldynda tur. Barynsha sapaly, mazmundy kontentti operatıvti túrde aýdıtorııaǵa jetkizýdiń túrli tehnıkalyq múmkindigi bar. Aqparattyq tehnologııanyń barlyq jetistigi kontent jasaýshylardyń ıgiligine arnalǵandaı. Otandyq medıa qazir jasandy ıntellektiniń múmkindikterin keńinen qoldana bastady. Bul da kásibılik pen operatıvtilik turǵysynan básekeniń kúrt artýyna sebep. Bul turǵyda, eki jyldan beri qyzý talqylanyp, jaqynda qabyldanǵan «Mass-medıa týraly» zań otandyq jýrnalıstıkanyń kelbet-sıpatyn sózsiz ózgertedi. Zańda qabyldanǵan kóptegen norma qoǵamnyń suranysynan týyndaǵan. Mysaly, otandyq aqparat keńistiginde budan bylaı sapaly qazaqsha kontent sany artýǵa tıis, al mundaı kontentti usyna almaǵan medıanyń órisi taryla bermek. Zań teleradıohabarlardyń aptalyq kestesindegi memlekettik tildegi habarlar sanyna qatysty eń tómengi shekti ǵana bekitti: kelesi jyly – 55 paıyz, 2027 jyly – 60 paıyz. Biraq budan asyrmasyn degen sóz emes. Eń bastysy, bul – memlekettik tildegi kontenttiń ǵana ǵana emes, otandyq ónimniń kólemin de arttyrýǵa tıek. Buǵan qosa, sheteldik tele jáne radıo habarlardyń efırdegi kólemi 20-dan 10 paıyzǵa qysqarady. Osynyń bári qazaqsha sapaly kontent jasaýshy otandyq medıanyń bedelin de, jaýapkershiligin de arttyratyny, jańa zaman jýrnalısine qoıylatyn talapty kúsheıtetini sózsiz.
Kásibı talaptardyń kúsheıýimen jýrnalıstiń qoǵamdaǵy bedeli de artady. «Azamattyq jýrnalıstıka» endi damı bastaǵan tusta «qolynda telefony bar kez kelgen adam jýrnalıst mindetin atqara alady» degen túsinik taraǵan. Iá, kez kelgen adam aqparat taratýshy rólin atqarýy múmkin, biraq onyń shynaıylyǵyna jáne saldaryna jaýap bermeıdi. Aqparat taratýshynyń bári birdeı aqparattyq ónim óndirýshige, kontent jasaýshyǵa aınalýy neǵaıbyl. Sebebi sapaly aqparattyq kontent jasaý úshin eń áýeli kásibı bilim men tájirıbe, odan soń azamattyq ustanym men memleketshildik kózqaras qajet. Bul turǵyda Alash qaıratkerleri ustanǵan basty qaǵıda – ultqa qyzmet etý mıssııasy ózgergen joq.
Gúlbıǵash OMAR,
saıası kommýnıkasııa salasynan PhD