Búginde «shańyraq» degendi «otbasy» nemese «áýlet» dep qana túsinetin boldyq. О́ıtkeni ýrbanızasııa uǵymdy ózgertti. Áıtpese talaı ǵasyr saharadaǵy salqar kóshtiń sáni bolǵan qazaqtyń kádimgi qara shańyraǵy edi. Osy rette, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, etnograf-ǵalym Táttigúl Qartaeva hanymmen qazirgi shilińgir sheberleri jóninde áńgime órbitken edik.
– Qazirgi kezeń ınnovasııa men tehnologııanyń damyǵan zamany ǵana emes, kóptegen mádenıet toǵysqan, jahandanǵan, aqparat kemerinen asyp tasqyndaǵan zaman. Bul úderis tól mádenıetimizdiń transformasııaǵa túsýine, ózgerýine de jyldam áser etip otyrǵany belgili. Bizde «shańyraq» ta ózgeriske ushyraǵan qundylyq. Bulaı deıtinim qazaq jerinde dástúrli úıshilik kásip joıylý aldynda tur. Burynǵydaı kıiz úı úshin aǵash shaýyp, kóleńkede keptirip, morǵa aǵash qyzdyryp, shańyraq toǵyny kesindisin sý seýip kıizge orap, qozǵa kómip, tezge salyp ıip otyrǵan «aǵashshy dúkenin» (kıiz úı sheberhanasy) tabý qıyn. Úıshiler búgingi qazaq qolónershileriniń arasynda bar bolǵanymen, bir kıiz úı jasaýǵa kemi 300 tal shybyq kesý qajet. Qazirgi ekojúıede tal-aǵashtyń qorǵalýymen baılanysty kedergiler bar. Ári bizdegi ýrbanızasııanyń, bıznestiń qarqyndy damýy, aýyldyq jerge ınnovasııanyń dendep enýi kıiz úıdiń dástúrli turmystyq qoldanysyn múlde yǵystyryp, temir beton úıler qoldanysqa ene bastady.
– Úıshilikpen aınalysatyn sheberler kóp kezdese bermeıtin tárizdi...
– Árıne, solaı. Ertede kıiz úı jasaýdyń has sheberin «shilińgir» dep ataǵan. Dástúrli úıshini, úıshi dúkenin, shilińgirdi de Qaraqalpaqstandaǵy Shymbaı qazaqtarynan nemese Mońǵolııanyń batysyndaǵy Baı-О́lke, Qobda qazaqtary arasynan tabamyz. Mońǵolııada kıiz úı sheberi qansha túp aǵash kesse, sonsha túp aǵash egip beredi eken. Eger aǵash egip bere almasa, kesken aǵashynyń qunyn tóleıdi. Mańǵystaý, Qyzylqum qazaqtarynyń arasynda qazaq úıdiń kıiz jabdyǵyn jasaıtyn qolóner sheberleri bar. Qazaq halqynda «shańyraqtyń qasıettiligi» zaýyttan shyqqan temir úı emes, dástúrli baspanamen baılanysty. Sondyqtan bıyl bastalǵan «Shańyraq kúni» bastamasyn qoldap, aǵash keregeli kıiz úı soǵatyn sheberhana jumysyn jandandyrý qajet. Al aǵash kesýge belgili bir lımıt berilýge tıis.
– Qazaqta shańyraqqa degen qurmet kóshpeli ómirde ózgeshe bolǵany belgili. Kóshte shańyraq artatyn atan túıeniń ózi bólek edi. Iаǵnı sakraldi atrıbýttardyń biri-tuǵyn. Qazir bul umyt bolyp bara jatqan joq pa?
– Qazaq jerinde shańyraqpen birge joıylyp ketken dástúrler de bar. Ertede kóshte shańyraqty eń jýas túıege artqan, jolda túıe úrkip, shańyraq shaqpas úshin. Ony «shańyraq túıe» dep ataǵan. «Shańyraq túıe» uǵymy kóshpelilikti ishinara saqtap qalǵan Altaı qazaqtary arasynda kezdesedi. Qara shańyraqqa ıe bolatyn er azamat qalmasa, sol úıdiń shańyraǵyn qaıtys bolǵan ata-babasynyń zıratyna aparyp qoıǵan, bul ǵuryp qazir joıyldy.
Shańyraqtyń kıesi kıiz úıdiń eń joǵarǵy bóligi retinde ǵana emes, onyń qasıettiligi halyq tilinde «úı», «baspana», «otbasy», «úı-ishi» uǵymdaryn bildirýimen de baılanysty. Biz ejelden ata-ájemiz, áke-sheshemiz turǵan úıdi kıiz úı bolsyn, jer úı bolsyn, «qara shańyraq», «úlken shańyraq» deımiz. «Qara shańyraq» qasıetti shańyraq degen uǵymdy beredi. «Shańyraqqa qara» dep tyıym aıtý da qonǵan úıińe qurmetpen qara degenniń belgisi. Qystyń kúni kıiz úıdi jınap qoıǵanda shańyraqty qystyq baspananyń tóbesine shyǵaryp qoıatyn bolǵan. Qazir de aýyldyq jerde kıiz úı shańyraǵy úı tóbesinde turǵanyn kóremiz. Zaman ózgerdi desek te, ár óńirdiń saqtap jetkizgen ǵurpy bar. Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdany, T.Kómekbaev aýyly, Turmaǵambet Iztileýov aýyly, О́zbekstanmen shekarada, Ońtústik Qyzylqumda otyrǵan Kekireli, Shopanqazǵan aýyldaryndaǵy qazaqtar kelin túsirý toıyn jaz aıyna oraılastyryp, kelindi kıiz týyrlyqty «otaý úıge» túsiredi.
Soltústik jáne Ońtústik Qyzylqum qazaqtary arasynda «shańyraq sándeý» ózara báseke. Ár úıdiń shańyraq sándeýi óz aldyna bir ǵajap. Shańyraqtyń qurylymyna baılanysty dástúrli ataýlardy qazirgi jastarǵa nasıhattaý mańyzdy. Shańyraqtyń sheńberi – toǵyn, kúmbezdep kóterilip ıilgen aǵashy – kúldireýish, ýyq qadaý úshin oıylǵan tesikteri – kóz nemese qalamdyq. Shańyraqtyń kózin nemese qalamdyǵyn oıatyn quraldy qalamtemir, kózeýtemir dep ataǵan. Shańyraqtyń qalamdyǵyn kúıdirý arqyly da tesedi. Ol ádis aǵashty jaryp almaý úshin qoldanylǵan.
– Oryndy sóz. Shańyraqtyń kúldireýishterin bekite túsý úshin kese kóldeneń baılanatyn kesindi aǵashtardy «bógelek» dep ataıdy. Qazaqtyń «bógelegi qýraǵan» dep jazǵyrýy kóne oı oram bolyp qaldy, tildik qoldanystan shyqty. Ertede shańyraqqa tizip kári jilik ilgen. Kári jilik ilý qazir saqtalǵanymen, orny shańyraqtan bosaǵaǵa qaraı aýysty. Kári jilikti shańyraqqa ilý jaıynda ańyz-áńgimeni Shoqan Ýálıhanov jazǵan.
Otaý úıge jastar men jeńgeler jınalǵan soń «moıyntastar» rásimi jasalǵan. Kúıeý jigit pen qalyńdyq qoı etinen dám tatqan soń, jeńgelerdiń biri qoıdyń mújilgen moıyn omyrtqasyn aq mataǵa orap, kúıeý jigitke beredi. Kúıeý jigit tómen qarap otyryp, bul súıekti kıiz úıdiń shańyraǵynan syrtqa laqtyrýǵa tıis, bul – úıdiń tútini túzý ushsyn, oty sónbesin degen yrym. Shańyraqpen baılanysty bul yrymdar men salt joıylyp ketti.
– О́zińiz el-eldi aralap, eski sheberlermen jıi sóılesesiz. Jalpy, shańyraq jasaýǵa qandaı aǵashtar paıdalanylatyny týraly aıta ketseńiz.
– Kıiz úıdiń keregesi men ýyǵyn ıilgish keletin qaıyńnan jasasa, shańyraǵyn jasaýǵa dińi qatty qaraǵash, jıde, úıeńki, torańǵy shapqan. Osylardyń ishinde eń sırek kezdesetini, az saqtalǵany «torańǵy shańyraq». Sırek kezdesýi torańǵy dińinen shańyraqty ondaı aǵash ósetin jerdiń bárinde jasaı bermeıdi. Torańǵydan shańyraq jasaýdy Baqanas, Balqash, Jarkent aǵashshylary kásip etpegen. Sebebi bul óńirde aǵashtyń basqa da túri kóp. Al Syrdyń oń jaq betinde Soltústik Qyzylqum ústindegi qazaqtardyń úıshileri kıiz úı shańyraǵyn torańǵy dińinen jasaǵan. О́ıtkeni onda aǵash túrleri tapshy.
Qazirgi tańda saqtalǵan torańǵy shańyraqtar sırek kezdesedi, óıtkeni sońǵy torańǵy shańyraqtar HH ǵasyrdyń 50–60-jyldary ǵana ıilgen. Torańǵy shańyraqtyń sırek kezdesýiniń taǵy bir sebebi – torańǵy dińinen qandaı da bir buıym jasaý úshin ony óńdeý óte kúrdeli. Aǵashshylar torańǵyny qysta aqpan aıynda shapqan. Ony shabarda balǵamen uryp kóredi. Eger dybysy tyńqyldap shyqsa, dińi tyǵyz, qatty degen sóz. Al kúńgirlegen dybys shyqsa, onda ol torańǵynyń ishi qýys, ony aıran pisetin, maı shaıqaıtyn kúbi, et tartatyn aǵash astaý jasaýǵa kesken. Shańyraqqa tyńqyldaǵan, súregi tyǵyz shabylǵan torańǵy dińiniń qabyǵyn arshyp alyp, jer sýyq kezinde qumdy jerge kemi 6 aıǵa kómip tastap qumǵa pisirgen. Qabyǵy arshylyp tastalǵan torańǵy odan saıyn berik bolyp, dińi qataıady. Ári qabyǵyn arshyp tastaý arqyly qurt-qumyrsqadan qorǵaıdy.
Syr boıynda úsh aı jazda aptap ystyq bolyp, qum ábden qyzady. Qumǵa pisken torańǵyny tamyz aıynda alyp, oıýmyshtap, morǵa qyzdyryp, tezge ıip, bes bólik dińdi bir-birine kiriktirip, qursaýlap, shańyraqtyń dóńgelek toǵynyn shyǵarady. Bul shańyraqtyń kúldireýishteri de torańǵy shybyǵynan jasalady. Torańǵydan kerege, ýyq, syqyrlaýyq jasalmaıdy. Shańyraqtyń torańǵydan jasalýy onyń halyqtyq bilimde «adam-aǵash» retinde tanylýymen baılanysty edi. Eńseli, qart adamǵa, áýlettiń úlkenine «torańǵydaı», «torańǵydaı myqty ǵoı» deýiniń astarynda sol áýlettiń berik dińine teńeý tur. Qazir torańǵy Qyzyl kitapqa engen, erekshe qorǵalatyn aǵash, sol sebepti de shańyraq jasalmaıdy. Onyń ústine, torańǵyny qumǵa tabıǵı jolmen pisirip óńdeı alatyn aǵashshylar da sırep ketti.
– Taǵylymdy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –Baqytbek QADYR,«Egemen Qazaqstan»