Joǵary oqý oryndaryndaǵy fılologııalyq emes mamandyqtardyń qazaq bólimderinde memlekettik tildi oqytýdyń jaı-kúıi «Qazaq tilin oqytýdyń ózekti máseleleri» atty dóńgelek ústelde talqylandy. Memlekettik tildi zertteý ınstıtýty uıymdastyrǵan bul jıynnyń tizginin ustaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tynyshtyq Ermekova oqytýǵa qatysty týyndaǵan birqatar jaıtty tilge tıek etti.
Al buǵan deıin ótken semınar, dóńgelek ústelder barysynda bilim baǵdarlamalary men oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshenge qatysty aıtylǵan syn, usynys-pikirlerdi tıisti oryndarǵa jetkizý kózdelip otyr.
Alqaly jıynda Qorqyt Ata atyndaǵy QMÝ qaýymdastyrylǵan professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aman Abasılov «Joǵary oqý oryndaryndaǵy tildik emes mamandyqtardyń qazaq tobyndaǵy qazaq tiline» qatysty zertteýinde joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq tobyndaǵy qazaq tiliniń jaı-kúıi jáne qazaq tili men ádebıeti muǵalimderin daıarlaý máselesin qarastyrdy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, tildiń damýy, jetilý kórinisi, fonetıkalyq júıesi, leksıkalyq baılyǵy grammatıkalyq qurylymynda ǵana emes, qoǵam ómirindegi róline, júktemesine baılanysty. Tildi qoldaný aıasynyń keńdigi sol tilde sóıleýshilerdiń sanymen anyqtalady. Osyndaı áleýmettik lıngvıstıkalyq aksıoma negizderine súıene otyryp, A.Abasılov til ózdiginen emes, sóıleýshiler arqyly damıtynyna toqtaldy. Ǵalym atap ótkendeı, tildi damytýdy retteýdiń arnaýly tetikteri bar. Onyń biri, qoǵamdyq ómirdiń ózekti salasy – bilim júıesi. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynda qazaq tiliniń oqytylýyna basymdyq berý qajet. Mundaǵy basty jaıt – qazaq aýdıtorııasyna nazar aýdarý. Al memlekettik tildi óz salasyna jetkizetin de, akademııalyq stıli men ǵylymı termınderin damytatyn da qazaq bóliminde oqyp jatqan stýdentter.
«Endigi kezekte qazaq tilin oqytýdyń durys jolyn tańdamasaq, pánniń maqsatyn naqtylamasaq, tildi meńgertýdiń quqyqtyq talaptaryn belgilemesek, bútindeı bir ulttyń, árbir adamnyń tanymy men bitim-bolmysynyń qalyptasýyna nuqsan keltiremiz. Sol úshin qazaq tili, ásirese mektepte oqytylatyn negizgi pán bolýy kerek. О́ıtkeni qazaq tili – qazaq ádebı tiliniń normalaryn saqtap, durys qoldana bilýge, erkin sóıleýge jáne saýatty jazýǵa úıretetin fýnksıonaldyq pán. Onyń basty maqsaty – ana tilin qadirleıtin, qoǵamdyq mánin túsinetin tulǵa qalyptastyrý. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda keńestik zamannan mura etip alǵanymyzdaı, joǵary oqý oryndarynda qazaqtildi aýdıtorııada – orys, al orys tildilerge qazaq tili páni oqytylyp, «qazaq tili tobyndaǵylar qazaq tilin mektepten oqyp kelgen, olar tildi meńgergen» degen qasań qaǵıdany buljytpaı oryndap kelemiz», dep qynjyldy ol.
Al joǵary oqý oryndaryndaǵy tilge qatysy joq mamandyqtardyń qazaq tobynda oqyp jatqan jastar qazaq tiliniń ózindik júıesin, deńgeıin, qazirgi jaı-kúıin myqtap meńgerse, bolashaqta tildi damytatyn da solar bolady. Olardyń qatarynan mamandyǵy boıynsha qazaqsha mátin jazyp, sol salanyń termınin jasap, ǵylym tiline aınaldyratyndar shyǵady. Sondyqtan qazaq tobynda qazaq tili pánin mindetti pán retinde engizýge jáne durys oqytylýyna mán berý kerek. О́kinishke qaraı, qazirgi kezde joǵary oqý oryndarynda orys jáne qazaq toptarynda qazaq tilin oqytýda birizdilik joq. Birinde resmı is qaǵazdary, endi birinde kásibı qazaq tili, taǵy birinde isker qazaq tili, sol sııaqty akademııalyq jazylym degen pánder bolyp keledi. Mine, osyny birizdendirip, júıelep oqytýdy mindetteý kerek.
Osy máseleni quptap, pikirin bildirgen Memlekettik tildi damytý ınstıtýtynyń atqarýshy dırektory, tilshi-ǵalym Bıjomart Qapalbek «Qazaq tilin, memlekettik tildi, jalpy tildi damytýshy kimder?» baıandamasynda til stýdentterdiń sóıleýi, jazýy arqyly damıtynyn jetkizdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, tildi sóıleýshi ǵana damyta alady. Al barlyq sóıleýshini tildi damytady dep aıtý negizsiz.
«Memlekettik tildi óz salasynda damytyp, akademııalyq stılin qalyptastyryp, ǵylymı termınderin týdyratyn da qazaq bólimindegi stýdentter. Joǵary oqý oryndarynyń orys tobyndaǵy stýdentter qazaq tilin qansha oqyǵanymen, qazaq tiliniń qoldanýshysy bolyp qala beredi. Sondyqtan nazardy qazaq aýdıtorııasyna salyp, akademııalyq bilimdi de, kommýnıkatıvtik oqytýdy da qolǵa alatyn ýaqyt keldi. О́kinishke qaraı, bul sala kenje qalyp keledi. Eger Prezıdent tapsyrmasyn júzege asyrǵymyz kelse, qazaq tobyna qazaq tilin oqytýdy jetildirý qajet. Al orys tili shet tili qatarynda tańdaý páni retinde oqytylýǵa tıis», deıdi B.Qapalbek.
Jıyn barysynda «Akademııalyq jazylym» pánin oqytýdaǵy túıtkildi máselelerdi qozǵaǵan Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılologııa fakýlteti qazaq tili bilimi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Saltanat Imanqulova, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Anar Salqynbaı, Abaı atyndaǵy QazUPÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Edilbaı Ospanov joǵary oqý oryndarynyń qazaq bóliminde akademııalyq jazylym pánin oqytýdyń negizgi máselelerin sóz etti. Onyń barysynda ǵalymdar osy salaǵa qatysty oqýlyqtardyń azdyǵyn, zertteý isiniń kenjelep qalǵanyn nazarǵa aldy.
Qazaq tilinde damytý joly eń qıyn sala – medısına. «Medısına ǵylymy qazaq tilinde damýy úshin termıni de túsinikti bolýy kerek. Búgingi sabaq berip júrgen oqytýshylar úshin latyn, grek tilinde kezdesetin termınderdiń balamasyn tabý qıyn. Medısınalyq mátin naýqasqa túsinikti tilde jazylýy kerek, al aýdarmadaǵy qatelikter men durys qurylmaǵan sóılemder tereń oılanýdy qajet etedi. Halyqaralyq termınderdi tilge beıimdeý ýaqyt kúttirmeıdi», deıdi S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ qazaq tili jáne kásibı qazaq tili kafedrasynyń dosenti Tóleýbek Zaısanbaev.
Jıynda kóterilgen máselelerdi áli de zerdeleı túsý qajettigin alǵa tartqan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshev máselege oraı jan-jaqty mamandardy tarta otyryp, keń kólemde jıyn ótkizý qajettigin aıtty. Osy oraıda ǵylymı oılaý deńgeıiniń tıisti dárejede emestigin aıtyp, ǵylym tili aýdarma kalkaǵa aınalyp bara jatqany, daıyn teorııalardy kóshirip alý, ǵylymı tepe-teńdiktiń saqtalmaı otyrǵandyǵyna qatysty pikirin ortaǵa saldy.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, til janashyry Orazgúl Asanǵazynyń pikirinshe, jıynda kóterilgen másele bılikke jetýge tıis. Al óńirlerge jol tartqan halyq qalaýlylary saılaýshylarmen kezdesken kezde memlekettik tildi damytý máselesine basa nazar aýdarǵany abzal.
Elimizde mektep oqýlyqtary memleket esebinen jaryqqa shyǵyp keledi. Aldaǵy ýaqytta joǵary oqý oryndary oqýlyqtaryn basyp shyǵarý shyǵyny respýblıkalyq bıýdjetten qarastyrylýy kerek. Jıyn barysynda Ulttyq quryltaı múshesi, táýelsiz bilim sarapshysy, akademık Kárimbek Qurmanálıev «Prezıdent qazaq tili máselesine tereń úńilip, naqty tapsyrma berdi. Sonyń bárine arqa súıeı otyryp, joǵary oqý oryndary úshin qazaq tilinde sapaly oqýlyqtar shyǵarý isin qolǵa alý qajet. Elimizdegi oqý oryndary bólgen azyn-aýlaq qarajat stýdentterdi oqýlyqtarmen tolyq qamtamasyz etýge jetpeıdi. Sonymen qatar akademııalyq ataq-dárejeler alý úshin oqytýshylardyń az taralymmen shyǵaratyn oqý-ádistemelik quraldary basty máseleni sheshpeıdi. Bir ortalyqtan taratylmaǵannan keıin árkim óz qareketine qaraı oqýlyq jazýmen aınalysyp ketti. Qazaq tiliniń mártebesin kótere almaı otyrǵanymyzdyń bir sebebi de osynda. Sondyqtan joǵary oqý oryndarynyń oqýlyq shyǵarý úrdisin bıýdjetten qarjylandyryp, oqýlyq jazatyn top qurý kerek», dep atap ótti.
Bul máseleni Ulttyq quryltaı otyrysynda da kóterip, orta bilim uıymdarynyń oqýlyqtaryn respýblıkalyq qarjy tetikteri arqyly qamtý keretigin usynǵan akademıktiń pikirinshe, sonda ǵana kásibı oqýlyq avtorlarynyń ujymy qalyptasyp, bilikti sarapshylardy jumysqa tartýǵa múmkindik týady. Osy aıtylǵan usynystar sheshimin taýyp, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda iske asyp jatsa, nur ústine nur.
«Memlekettik qyzmetshilerdi jumysqa qabyldaǵanda memlekettik tildi talap ete almaı kelemiz», dep qynjyldy Almaty qalasy Tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Baqyt Qalymbet.
Búginde Almaty qalasy boıynsha biryńǵaı kadr júıesi jasaqtalǵan. Qyzmetkerler bir ǵana konkýrstyq komıssııa arqyly jumysqa qabyldanady. Memlekettik qyzmetshilerdi jumysqa qabyldaǵan kezde tildi bilý deńgeıine qatysty talap qoıylmaıdy. Iаǵnı qaı tilde tapsyrǵysy keledi, erik árkimniń ózinde. Tapsyrýshy orys tilin tańdaǵan bolsa, qabyldaýshylar da suraqty orys tilinde qoıady. Alaıda tapsyratyndardyń 99,9 paıyzy – qazaqtildi azamattar. «Olardyń orys tilin sonshalyqty saýatty meńgerip turǵany shamaly. Mátin jazyp, sóıleı de almaıtyn, suhbat ta bere almaıtyndar kóptep kezdesedi. Keıingi otyz jylda memlekettik tilde amandasa almaıtyndardy oqytyp, kóptegen jobany iske asyrǵanmen, sol orynnan jyljı almaı kelemiz», dep atap ótti B.Qalymbet. Munymen qosa qazaq tilinde mátin jazyp, qujat ázirleıtin memlekettik qyzmetshiler múldem az. Al is qaǵazdary kóp jaǵdaıda orys tilinen qazaq tiline aýdarylady. Nátıjesinde, iskerlik, kásibı stıli, orfografııalyq, grammatıkalyq zańdylyqtary, tildiń normalary saqtalmaǵan mátin shyǵady.
Qazaq tilin joǵary oqý oryndarynda oqytýdyń túıtkildi máselelerin qozǵaǵan ǵalymdar arnaıy qarar qabyldady. Endigi kezekte osy baǵyttaǵy jıyndar óńirlerde jalǵasady. Al qorytyndy sheshimdi jaýapty mınıstrlik respýblıkalyq oqý-ádistemelik keńespen birigip qabyldaıdy dep úmittenemiz.
ALMATY