Dombyra kúni ulttyq mereke degende, árıne, kóziqaraqty qazaq beıjaı qala almaıdy. Qazaqtyń rýhyna balanatyn qasıetti aspappen birge ósken, jastaıynan janynan bir eli alystatpaǵan dombyrashy, kúıshilermen pikirlesip, sózine qulaq túrý – kóńili oıaýdyń ádeti ekeni ótirik emes. Biz aragidik qalanyń qarbalasynan jalyǵa bastaǵanda, kúıge qulaq túremiz nemese kúıshiniń ózine ótinip baryp, kúıi men áńgimesin qosa tyńdap, rahatqa batamyz. Sol ádetimizben jaqynda Roza Baǵlanova atyndaǵy «Qazaqkonsert» memlekettik akademııalyq konserttik uıymynyń jeke oryndaýshysy, belgili kúıshi Qaırat Aıtbaımen sóılesip qaıtqanbyz. Kókeıde qalǵan keıbir unamdy oılaryn bólisýdi jón kórdik.
«Ulttyq dombyra kúni degen úlken ıdeıalardyń bastaýy, dástúrli ónerge betburys jasaýdyń kózi dese bolǵandaı. Budan bylaı ol arnaly oılardy ortaǵa salatyndaı ulttyq mereke bolýǵa tıis», deıdi mádenıet salasynyń úzdigi Q.Aıtbaı.
Shyndyǵynda qazaq úshin dombyradan asqan qundylyq joq. Dombyra kúni ázirge irili-usaqty merekelik konsertter uıymdastyrylyp júrgenin bárimiz bilemiz. «Biraq bolashaqta bulaı bola bermeıdi dep oılaımyn. Keleshekte mundaı jaqsy bastamalar ǵylymı sıpat alýǵa tıis. Ulttyq óner men tanym kókjıegi ashyla túsýi úshin, damý úshin soǵan qaraı oıyspaı qoımaımyz. Mysaly, merekelik konsertter aıasynda konferensııalar ótkizý degendeı nárseler qolǵa alyna bastasa qandaı keremet?
Qazir, mysaly, el ishinde dombyra qanshalyqty qadirli? Aýyldarda dombyra tartyla ma, joq pa? Salystyrmaly túrde qaraǵanda, osydan 40-50 jyl burynǵy jaǵdaı men dombyraǵa degen búgingi kózqaras sáıkes kele me? Iаǵnı ulttyq ónerdi óristetýge betburys úshin mundaı datanyń mańyzy zor. Qazaq mádenıetinde orny bar tulǵa Dúısen Qaseıinovtiń myna sózi esimnen ketpeıdi. Ázerbaıjan elinde tek qana dástúrli óner konservatorııasy bar. Bizdiń konservatorııada klassıkalyq mýzyka men dástúrli mýzykany qosa oqytady ǵoı. Ázerbaıjandarda tek qana ulttyq mýzykasy men án-kúı ónerin, aspaptaryn oqytady. Sonymen qatar olarda Muǵam ortalyǵy qalyptasqan. Bul dástúrli mýzykalarynyń eń úlken janry, bizde ol – kúı óneri. Bular – bolashaqta bizdiń elge de qajet dúnıeler. Mundaı jobalar úlken múmkindikterge jol ashady. Nege deseńiz, ulttyq óner men mádenıet qurýǵa aınalǵanda, shyndyǵynda ult ólýge aınalǵanda, Ahmet Jubanov áýeli konservatorııaǵa dombyramyzdy engizdi. Erkeǵalı Rahmadıev qylqobyzdy ákeldi. Naǵyz qobyzshylar Dáýlet Myqtybaev pen Jappas Qalambaevty jumysqa qabyldatty, dıplomy joqtyǵyna qaramastan. Erlik deýge turatyn is. Bulardan keıin dástúrli ónerdiń tynysy ashylyp, arnasy keńı bastady. 80-jyldardyń sońyna qaraı halyq ánderi kafedrasyn ashqan Dúısen Qaseıinov aǵamyz. Sol zamannyń ózinde. Sondyqtan osy asyl murattyń bári qazir pisip-jetilip, dástúrli óner akademııasy sııaqty ǵylymı ortalyq ashýǵa suranyp turǵanyn baıqaımyz», deıdi.
Iá, betburystyń basy osy Dombyra kúni der edik. Bes júz nemese myń dombyrashynyń Adaı kúıin tartqany, ár jerde dombyraǵa eskertkishter turǵyzylǵany halyqtyń nazaryn burý, mahabbatyn oıatý dástúrli qundylyqtarǵa. Sonyń bir kilti – qazaq súıgen qasıetti aspap. Endi osy bastamany satylap damytyp, ilgeriletpesek, bizdiń eldigimiz qaısysy?
«Qazaq dalasynda dombyrashylyq, qobyzshylyq, sybyzǵyshylyq ónerler jeke oryndaýshylyq, solıstik turǵyda damyǵan», deıdi Qaırat Aıtbaev. Máselen, Aleksandr Zataevıchtiń «Qazaq halqynyń 1000 áni» jáne «Qazaqtyń 500 áni men kúıi» atty áıgili eńbekteri bar ǵoı. Sonda ol qazaqtyń bir ánin on ánshi on túrli oryndap shyǵatynyn aıtypty. Ár ánshi oryndaǵan áni týraly óz pikirin bildiretin kórinedi. Bir jaǵynan bul – sana erkindiginiń belgisi. Demek dástúrli ónerde jeke oryndaýshylyqtyń alatyn orny erekshe. Áýezovtiń «Abaı jolynan» bastap, Ilııas Jansúgirovtiń «Kúı», «Kúıshi» poemalaryn, Maǵaýınniń «Kókbalaǵyn» nemese Ábish Kekilbaıdyń «Kúıshi» povesin oqyǵan adam birden túsinedi muny. Ilııas Jansúgirov «Qazaq kúıleri jınalsyn» degen maqalasynda: «Elde Toıtan atty kúıshi bolyp edi. Sol Toıtan dúnıe saldy. Toıtanmen birge qyryq kúı óldi. Adam ólse, ornyna adam týady, kúı ólse, ornyna kúı týmaıdy» dep jazypty. «Sol sııaqty», deıdi Qaırat Aıtbaı: «Qazir qazaqta Shámil Ábiltaıdaı tamasha kúıshi bar. Tyńdarman súıip tyńdaıdy. Sol aǵamyzdyń sońynan ergen shákirti bar ma? Onyń dombyradaǵy mánerin, qaǵysyn alyp qalýǵa umtylǵan kim bar? Men jalǵyz-aq kúıshini mysalǵa keltirip otyrmyn. Qazaq dalasynda osyndaı eski saryndy ustap, jetildirgen dástúrli kúıshiler az emes qoı. Kúıdiń úzilýiniń bir sebebi – sońynda shákirt qalmaýynda. Shákirt qaldyratyndaı múmkindik týdyrý kerek. Biz qylqobyz, qylqobyz dep zarlaımyz. Ony jetkizýshi Smataıdyń artynda men biletin eki-aq shákirt qaldy. Saıan Aqmolda men Sársenǵalı Júzbaı. Saıannyń konservatorııaǵa jumysqa turǵanyna eki-úsh-aq jyl boldy, Sársenǵalı Qazaq radıosynda jýrnalıst retinde istep júr», deıdi. Dástúrli ónerde mektep úzilmeýin barynsha qadaǵalaý da dombyraǵa degen qurmetten alys emes, endeshe. Fılarmonııalarǵa ár óńirdiń kúıshiligin ustap júrgen dástúrli kúıshilerden solıst alý kezek kúttirmes másele delik onda. Qaırekeń byltyr qasıetti qara dombyrasynyń arqasynda Túrkııaǵa baryp kúı tartyp kele jatqanda, «Qazaqkonsert» uıymynyń bir bóliminiń meńgerýshisi, belgili ánshi Erlan Rysqalıdyń aıtýymen atalǵan uıymǵa jeke oryndaýshy retinde ornalasqanyn aıtady.
Ázerbaıjandarda Muǵam zaly baryn eske ala otyryp, dombyra men qobyzǵa arnaıy zal salynsa da artyq etpeıtinin aıtady kúıshi. Qazir sahnada júrgen dástúrli ónerpazdardan saýalnama alsa, bul suraqtyń jaýaby belgili bolyp shyǵa keledi. Qaıbir jyldary aýylǵa bir mýzykant jigit qonaq bolyp kelgende, jaılaýǵa aparǵanymyz esimde. О́zi konservatorııada kúıdi oqyp bitirgen dombyrashy edi. Keshkilik kún tynyq bolǵan soń, tóbeniń basynda dombyra tartyp otyrdy da, men aǵamnyń aıtýymen attardy shiderlep jiberýge tómenge tússem, Táttimbettiń «Sarjaılaýy» dyńyldap kelip, qulaqtan ótip, birden júrekke jetip jatqandaı áser aldym. Sonadaıdan jetken daýys tolqynynyń sińimdiligin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes-ti. Dyńyldap kelip qulaqqa urǵanda, tebirenbeı tyńdamaý múmkin emes. Bul da – dástúrli ónerge arnaıy sahna kereginen alys kete qoımaıtyn áńgime. Ne de bolsa, ǵylymı zertteýdi qajet etetin is. О́ıtkeni teatr salǵanda adamnyń daýys kúshi men qoıylǵan oryndyqtardyń aǵashyna deıin zertteledi, araqashyqtyq pen tóbeniń bıiktigi bári dybys jetetin dáldikke qurylady. Týra solaı dombyra men qobyzdyń da únin saralap, kameralyq zal ashylsa quba-qup.
Dombyra ustap, dástúrli ónerdi aıalaǵan adamdy osylardyń ózi tárbıeleıtini bizdiń keıipkerdiń de boıynan bilinedi. Qasterlegen saıyn qasıeti juǵady ǵoı. Talǵam bıiktep, tanym ósedi. Sóıtken saıyn kirpııaz tartady kisi. «Orynsyz yrjań, bolymsyz qyljań», artyq aýyz ásireleýdi unatpaıdy. Sýyq aqyl emes, ishtegi ónerdiń tazalyǵy tórelik etetinge uqsaıdy. Sodan shyǵar, «úlken sahna men toı-tomalaqtaǵy mádenıettiń arasy tym jaqyndap ketti. Áıteýir dombyra ustasa, dáýlesker nemese dańǵaıyr kúıshi eptep án sala bastasa, kómeıine bulbul uıa salǵan dep shaqyra beredi. Bul toı júrgizýshi tamadaǵa jarasatyn shyǵar, úlken sahnalarǵa kelińkireı bermeıdi. Ánshige ánshi, kúıshige kúıshi degennen asqan ne ataq kerek? Máselen, Ahmet Jubanovtan «Ámireniń kózin kórdińiz, qandaı ánshi edi?» dep surasa, «jaqsy ánshi» dep jaýap berip alady da, «biz jıi tyńdap júrgen Semeıdiń ánderin salǵanda, Ámire jutyndyryp jiberedi eken. Adamdy umtyldyryp qoıady» dep onyń jaqsy ánshi ekenin dáleldeıdi. Al bizde kelsin, kelmesin artyq ásireleýden aıaq alyp júre almaısyz. Odan arylmaıtyn bolsaq, el arasynda azǵantaı qalǵan oıly qulaqtardy qurtyp tynamyz», deıdi kúıshi.
Aıtylmaı júrgen sóz, tyńdalmaı júrgen áńgime emes, biraq kúı tartyp otyryp jetkizgende, jan dúnıeń ashylyp, tereńnen tynys tarta ma eken, túrli aǵys pen tolǵam keýleıdi kókeıdi. Múmkin dombyranyń bir qudireti osy shyǵar.