Jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń shyǵarmashylyǵy haqynda
Jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń birde-bir shyǵarmasynan teńiz tynysynyń syrt qalǵandyǵyn kórgen emespin. Onyń tyrnaqaldy týyndysy – «Jalǵyz jelken» «Jalyn» baspasyna jańadan qyzmetke kiriskende bizdiń qoldan ótip, kitap bolyp jarııalanǵan-dy. Qýanysh inim týraly jaqsy pikirler aıtylyp jatsa, shyn nıetimmen qýanyp qalamyn. Biraz ádebıet synshylary onyń ónimdi, tirshiliktiń tynymsyz soqqan qan tamyryndaı shyndyq ataýlynyń bary men joǵyn shashyratpaı, barynsha dáldikpen jazatynyn aıtyp júr.
Shyndyq – shyǵarmanyń júregi. Keıipkerińniń keskin-kelbetinen shyndyqqa janaspaıtyn ne asyra siltegen, ne jerine jetkizbeı, bir qaınaýy ishinde ketken oqys tustardy baıqasa, saýatty oqyrman maılap berseń de kitabyńdy odan ári oqymaıdy. Al Qýanyshtyń shyndyǵy – teńiz tóńiregindegi tirlikter. Jaryqtyq uly teńiz keıbir esersoq pendelerdiń peıilderine keıistik bildirgendeı, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap birtindep jaǵalaýdan alystaı bastady ǵoı. Qýanysh osy kórinistiń bárin balań júreginen ótkizgen, keıin es jıyp, oqý bitirip, jazýshylyqqa búırek burǵan shaqta tartylǵan teńiz taǵdyry shyǵarmashylyǵynyń eń basty taqyrybyna aınaldy. Bireýler, bálkim, teńizdi jyrlaýmen álem jurtshylyǵynyń nazaryna ilikken, túz granıtindeı tegeýrindi talantymen dúıim eldi moıyndatqan, kóziniń tirisinde-aq asa sırek aıtylatyn marapat – klassık qalamger atanǵan Ábekeńnen, Ábdijámil Nurpeıisovten ne qaldy dep te oılaýy múmkin. «Sońǵy paryz» – Aral teńiziniń arǵy-bergi tarıhynyń ólmes shejiresi, búgin de, erteń de úzdiksiz oqylatyn mańdaıy jarqyraǵan ǵajaıyp týyndylar.
Alaıda kim-kimniń de ózegin órteıtin bul ashy taqyryp sarqylyp qaldy deı almaımyz. Oraıyn taýyp kesteleı bilse, teńiz tóńireginde áli de jazýǵa suranyp turǵan tyń taqyryptar jetkilikti eken. Baıqaǵanym, Qýanysh Jıenbaı teńiz tóńiregindegi kóp adam ańǵara bermeıtin túıtkildi problemalardy maıdan qyl sýyrǵandaı eptilikpen ári salqynqandy sabyrlyqpen shabytyna shabyt qosyp, kórkem áńgime, hıkaıattaryn aıtpaǵanda, úsh birdeı roman jazdy: «Dańq túrmesiniń tutqyny», «Án salýǵa áli erte», «Jer ústinde de jumaq bar». Ádebı jyldyń qorytyndysynda tabysty shyǵarmalar turǵysynan baıandamalarǵa ilikti, elimizge belgili ádebıetshiler men synshylar romandardy taldap, kólemdi maqalalar jazdy. Birneshe shyǵarmasy orys jáne basqa da tilderge aýdaryldy. Muny Qýanyshtyń shyǵarmashylyǵyndaǵy eleýli jetistigi dep baǵalaǵanymyz abzal.
Byltyr «Folıant» baspasy Qýanyshtyń «Ý men ýyldyryq» atty kitabyn shyǵardy. Aty aıtyp turǵandaı, munyń da teńiz týraly shyǵarmalardan toptastyrylǵany belgili. Kitap úsh hıkaıat, jıyrma shaqty kórkem áńgimeden turady. Osy kitap bıyl Abaı atyndaǵy memlekettik syılyqqa usynylyp otyr. Odan buryn avtor shyǵarmasy mártebeli syılyqqa eki márte usynylǵan-dy, bıyl úshinshi ret.
Uly teńizdiń kelmeske ketkendigi ras. Teńiz ekige bólindi. Endigi úmit – Kishi Aralda. Kishi Araldyń da anaý aıtqandaı keneresinen asyp-tógilip jatqany shamaly. «Ý men ýyldyryqta» «Ony mazalamańyzdarshy» deıtin hıkaıat bar. Taqyryby tartyp tur, oqymasyńa qoımaıdy. Jumabek – «Ýral» motosıklimen anda shapqylap, munda shapqylap, jerlesteri «seniń kómegiń qajet» dese, «jedel járdem» sekildi zamatynda jetip baratyn aýyldaǵy qarapaıym dánekerleýshi. «Qarapaıym dánekerleýshi» aıtqanǵa ǵana jeńil, al Jumabek – shyn máninde, aıtýly sheber. Áldekimderdiń qaqpasyn, jańadan kirgeli jatqan úıdiń esik-terezesin, tipti aýyl syrtyndaǵy beıittiń qorshaýyn san túrli temirmen áshekeılep, dánekerlep berý degen oǵan túkke turmaıdy. Temirden túıin túıetin has sheber Jumabek. Janqııarlyq eńbeginiń óteýin surap, aldyn ala «kelisimshartqa» otyratyn Jumabek qaıda? Jurttyń azdy-kópti bergenine máz, ústemeaqy dámetpeıdi. Al sol topyraqtyń átibirli azamaty retinde tartylǵan teńiz taǵdyry Jumabektiń de júregin aýyrtady, tún uıqysyn tórt bóledi. Ne isteý kerek? Eldiń nazaryn aýdaratyndaı, Kishi teńizge janashyr bolatyndaı qolynan ne keledi?
Jumabek ary oılanyp, beri oılanyp, aqyry mynadaı berik sheshimge toqtalady. Qańyltyrdan aspan tireıtin eskertkishti portty qalanyń keme qatynaıtyn qaqpasyna ornatpaqshy. Eskertkishtiń sılýeti – eshkimge uqsamaıtyn tyń. Aspanǵa aıbat shekken judyryq. Iаǵnı týǵan tabıǵatqa jandary ashymaıtyn qaskóı pendelerge túıilgen judyryq, solarǵa aıtylǵan laǵynet! Bomba! Aýyldaǵy qarapaıym sheber Jumabektiń jobasyn dúnıejúzine áıgili músinshi Zýrab Seretelı atyndaǵy halyqaralyq qor qoldap, oń sapar tileıdi. Oıǵa alǵan sharýasy oryndalǵansha tynym tappaǵan dánekerleýshi aqyry eskertkishti tuǵyryna qondyrady. Jaquttaı jaltyraǵan alyp eskertkish mańaıdaǵylarǵa «týǵan tabıǵatqa jaýyzdyq jasaǵandaryńdy doǵaryńdar!» degendeı, kúndiz-túni ses kórsetip tur. Bul kezde Jumabektiń kózi ábden nasharlaǵan edi. Mine, osy sátti paıdalanyp, aýdan ákimi Aıtýǵanov qaıdan shyqsa, odan shyqsyn dep, eskertkishti jasaǵandardyń tobyna erketotaı ulyn qosyp kep jiberedi. Eskertkishtiń aıaq jaǵyndaǵy altyndaǵan taqtaıshaǵa Jumabek Isaǵalıevpen birge ákimniń ulynyń aty-jóni de jazylady. Kózine ota jasatyp, eskertkishtiń ashylý saltanatyna qatysqan Jumabek mundaı soraqylyqty kórgende dúnıeden baz keship, aıdalaǵa qańǵyp ketkisi keledi... Arǵy jaǵy túsinikti, shyǵarma asa tartymdy jazylǵan.
Ekinshi hıkaıat – «Ý men ýyldyryq». Taǵy teńiz tóńiregindegi tirlikter dóńgelenip kóz aldyńa keledi. Kúnderdiń kúninde tiri jannyń qaperine kelmegen aıtýly oqıǵa – Esbergen Jumasultanov jaǵalaýdaǵy jataǵan Kónebógen aýlynan shań beredi. Kónebógen – Qýanyshtyń kindik kesken týǵan aýyly. Esbergen anaý-mynaý adam emes, esimi sol tóńirekke belgili, óte dilgir, qyzmettiń de tutqasyn ustaǵan. Turmystyq jaǵdaıy da «hanǵa sálem bermeıdi». Onysynan buryn ol – jastaý kezinde teńiz astyna súńgip, dem almastan uzaq ýaqyt shydamdylyqpen júze alatyn ataqty «chempıon». Osy «chempıondyǵy» ataq-abyroıyn aspanmen tildestiredi. Teńiz astynda uzaq ýaqyt dem almastan jáne skafandrsyz júze alatyndyqtan, oǵan quda túsýshiler shashtyń túginen kóp. Ásirese san túrli sebeppen sýǵa batqan kemelerdiń túrenindegi baǵaly zattardy sý betine shyǵarý úshin Esbergen sekildi júrek jutqandar kerek-aq. Ári ondaılarǵa tólener gonorardyń mólsheri túske kiredi. Ana bir jyldary attaı qalap, Peterbordaǵy muhıt pen teńiz tirshiligin zertteý ortalyǵy Jumasultanovty arnaıy shaqyrtyp alǵan. Ataqty «vodolaz» Es-aǵań Barens teńizindegi sýǵa batqan kemeniń altyndaryn sý betine shyǵarýda da el esinen ketpesteı erlik kórsetken. Norvegııadaǵy dúnıejúzilik akvarıým birlestigindegiler de Esbergenmen jıi-jıi habarlasyp turady.
Týǵan jerge degen perzenttik boryshty bar bolmysymen sezine biletin jáne onyń ómir boıy boıtumardaı umytylmaıtynyn biletin kópti kórgen Esbergenniń jan dúnıesi mundaıda qaıtip baıyz tapsyn. Kishi teńizdiń dene titirkenterlik qazirgi aıanyshty jaǵdaıy dúńkil-dúńkil estilip jatady. Jaǵalaýǵa jaýynnan sońǵy sańyraýqulaqtaı qaptaǵan balyq zaýyttary qonystanyp alǵan. Olarǵa kúni-túni jumys isteý kerek, sapaly balyq kerek, balyq ónimderin shetelge tonnalap jóneltý kerek. Biraq mundaı «aýyrlyqty» Kishi teńiz kótere ala ma, beli shoıyrylyp, kúnderdiń kúninde bolmashy baılyǵy ıt tartqan qara terideı tonalyp, aqyry qum sýyrǵan qý taqyrǵa aınalmasyna kim kepil? Buryn balyq ýyldyryq shashatyn kóktem aılarynda tiri jan kásip izdep, aıdynǵa qaıyq salyp, táýekel jasamaıtyn. Balyq ýyldyryq shashatyn mezgilde shybyn janyn shúberekke túıip, aıdynǵa attanǵandar aılap, jyldap aıyp tóleıtin. Jaǵadaǵy shúpirlegen balyq zaýyttary mundaı «zapretke» qulaq asa ma? Balyq, balyq...
Esbergen óz kúshine senip, osy keleńsizdikpen kúresýge qaladaǵy turmys-jaıymen ýaqytsha qoshtasyp, bir kezdegi balalyq shaǵy ótken Kónebógenge kóship keledi. Kele sala iske kirisedi, teńiz astyna súńgip, ýyldyryq shashar mezgilde ońaı oljaǵa kezikpek bolǵandardyń torlaryn aıaýsyz keskileıdi. Qoldan kelgenshe balyqtyń ósip-ónýine jaǵdaı jasaıdy. Teńizdiń bolmashy baılyǵyna birden qarq bolǵysy keletinder balyqty ýmen aýlaıtyn da jańasha «ádis» taýyp alǵan. Esbergen týǵan jerge osy úshin keldim ǵoı dep, tynym kórmeıdi, talaı-talaı asyra silteýshiliktiń «aýyzdaryna qum quıady».
Hıkaıat buryn ádebıetimizde kóp kezdese bermeıtin tosyn epızodtarǵa toly. Jalyqtyrmaıdy, jyldam oqylady. Bul da – Qýanyshqa ejelden tanys taqyryptyń bir qyry.
«Qashqyn». Jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń shyǵarmashylyq áleýetinen Aral tóńiregin bylaı qoıǵanda, teńizge tıip turǵan Tóretam, Baıqońyr kosmodromy, Qorqyt kesenesine qatysty oqıǵalar jıyntyǵy kóptep ushyrasady. Bular buryn-sońdy qaǵazǵa túspegen, buryn-sońdy eshkim jazbaǵandaı tyń tolǵanystarmen jerine jetkize sýretteledi. Oǵan avtordyń múmkindigi molynan jetip tur. Túptep kelgende, osynyń bári ekologııa máselelerin tolyqqandy, jan-jaqty qamtýǵa tyrysady. «Qashqyndaǵy» Bóribaı – ápendiligimen aldyna jan salmaıtyn, aýzynan shyqqan árbir sózi birden aýylǵa qaraı tartyp turatyn atajurttyń ısi burqyraǵan naǵyz qazaǵy. Tóretamnan úlken qalaǵa kóship kelip, júziktiń kózinen ótetin pysyq áıeliniń arqasynda taksıst bolyp ornalasady. Áıeli Gúljámıla – kópti kórgendigimen de, kisimen til tabysqysh pysyqtyǵymen de, ómirge beıim alǵyrlyǵymen de Bóribaıdy on orap alatyn kúrdeli beıne. Bir kezderi Tóretam kosmodromynda aspazshy bolyp qyzmet istegeni bar. «Tóretamnan kósheıik, qalaǵa baryp jurt sekildi bireýden ilgeri, bireýden keıin tirlik jasarmyz, balalarymyzdyń keleshegin oılaıyq» dep Bóribaıdyń qulaǵyn sarsytqaly qash-shan. Biraq týǵan aýylyn qımaıtyn Bóribaı oǵan kónbeı júrgen. Qulannyń qasýyna – myltyqtyń basýy, Gúljámıla armandaǵan jaǵdaı oılamaǵan jerden týa qalady.
Táýelsizdigimizdiń eleń-alań shaǵynda kúnkóristiń qamymen árkim nápaqa tabý úshin tus-tusqa tentirep ketti ǵoı. Sonyń biri Bóribaı edi. Bóribaılar Betbaqdalany kezgilep, sırek kezdesetin qundy metall raketalardyń synyqtaryn jınaıtyn. Aýylda olardy qabyldaýshylar taǵatsyzdana tosyp otyratyn. Odan túsetin tabys ta qomaqty edi. Sol joly Bóribaıdyń sırek metall jınap júrgen bir «komandalasy» kezdeısoq ıiske ýlanyp, aıdalada jan tapsyrady. Múrdeni aýylǵa ákelip jerleıdi. Másele munymen bitpeıdi, quqyq qorǵaýshylar kelgishtep, ajaldyń sebebin, marqumnyń janynda kimderdiń bolǵanyn, oǵan der kezinde nege kómek kórsetilmegenin, taǵy taǵylardy indetip suraıdy. Qysqasy, Bóribaılardy da kináli dep jaýapqa tartpaqshy. Sóıtken Bóribaı endi Gúljámılanyń degenine kónbeske amaly quryp, bir túnde anaý-mynaýlaryn jınap, astynan sý shyqqandaı, qaıda baratyndaryn da eshkimge aıtpastan, aýyldan kóship ketedi. Bóribaılardyń qaladaǵy qym-qıǵash tirligine keıde kúlesiń, keıde qynjylasyń. Gúljámıla Bóribaıdy qansha jerden «jumaqtyń tórinen shyǵardym» dese de, onyń aýylǵa degen saǵynyshy bir basylmaıdy... Jınaqqa engen áńgimelerdiń de aıtary mol, shymyr jazylǵan dúnıeler.
Sol ekologııalyq aýyrtpalyqtyń naq núktesinde ómir súrgen, teńiz ekvatoryndaǵy irili-usaqty oqıǵalardy bala kúninen bastan keshken, kýáger bolǵan, sol óńirdiń adamdarymen tyǵyz qarym-qatynastaǵy jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń bul taqyrypqa batyl ári tııanaqty qalam silteýi – zańdylyq. Bylaı qaraǵanda, onyń bar shyǵarmasy qınalystan, qımastyqtan týyp, teńizge tamǵan kóz jasyna uqsaıdy.
Bıyl Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryna Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tóraǵalyq etedi. Memleketaralyq túıindi máselelerdiń birazy endi oń sheshimin tappaq. Aral – álem nazarynda, taıaýda Eýropalyq odaqqa múshe 19 memlekettiń elshileri Aralda boldy, sheteldik qalamgerler de tartylǵan teńiz taǵdyry týraly kitap jazamyz dep erekshe qulshynys tanytyp otyr. Olardyń birsypyrasy qazirdiń ózinde jaǵa-laýda júr.
Qorytyndylaı kelgende, jazýshy Qýanysh Jıenbaıdyń Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa usynylǵan «Ý men ýyldyryq» atty prozalyq kitaby osy syılyqqa ábden laıyq.
Moldahmet QANAZ,jazýshy