Memleket tarapynan otandyq ǵylymdy damytýǵa ıgi bastamalar iske asyp keledi. Sondaı mańyzdy bastamanyń biri – «500 ǵalym» taǵylymdamasy. Bul baǵdarlama aıasynda jyl saıyn 500 ǵalym úzdik sheteldik uıymdarda taǵylymdamadan ótip, biliktiligin arttyrýǵa múmkindik alady. Taǵylymdama taǵy ne beredi? Bul týraly stıpendıattardan bilgendi jón kórdik.
Klımattyń ózgerýi jáne ósimdikter
Farıza Muqanova – Soltústik Qazaqstan oblysy Mamlıýt aýdany Bekseıit aýylynyń týmasy. Atalǵan aýyldaǵy mektepte bilim alǵan soń, Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde «Agronomııa» mamandyǵyna oqýǵa tústi. Bakalavrıatty aıaqtap, osy baǵyt boıynsha Omby memlekettik agrarlyq ýnıversıtetinde magıstratýrada oqýyn jalǵastyrdy. Keıipkerimiz eńbek jolyn M.Qozybaev ýnıversıtetine Agronomııa jáne orman sharýashylyǵy kafedrasynyń oqytýshysy bolyp bastady, keıin kafedra meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndaldy.Biliktiligin arttyrý maqsatynda Amerıkaǵa attanyp, qarqyndy ǵylymı zertteý júrgiziletin joǵary oqý orny retinde tanymal Arızona ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótip keldi. F.Muqanovanyń «Klımattyń ózgerýi ósimdik aýrýlaryna qalaı áser etedi?» taqyrybyndaǵy zertteý jumysy ósimdik aýrýlary jáne ony anyqtaýmen, fıtopatologııalyq ádisterdi dıagnostıkalaý daǵdylaryn qalyptastyrý jáne klımattyń ózgerýi ósimdik aýrýlaryna qalaı áser etetinin, jaıylymdar men tanaptardy qalpyna keltirýdi zertteýge baǵyttalǵan.
Ádisteme zerthanalyq jáne dalalyq derekterdi, fıtopatologııany dıagnostıkalaý ádisterin jáne epıdemııalyq boljamdardy paıdalanýdy, sodan keıin alǵan nátıjelerdi taldaýdy jáne aımaqtyń uqsas derekter jıyndarymen, úlgilerimen salystyrýdy qamtıdy. Arızona ýnıversıtetiniń ǵalymdary qorshaǵan ortany utymdy basqarýdyń barlyq aspektisin qamtıtyn problema boıynsha zertteýlermen aınalysady. Bul óz kezeginde ǵalymnyń óz zertteýin nátıjeli júrgizýine járdemdesti.
«Taǵylymdamaǵa barýdaǵy maqsatym osy kúngi ozyq tehnologııalardy úırenip, aldaǵy ýaqytta Qazaqstan jaǵdaıynda ósimdikterdi zertteý barysynda qoldaný boldy. «500 ǵalym» baǵdarlamasy adamǵa ózin jaqsy maman retinde tanýǵa múmkindik beredi, sebebi taǵylymdama barysynda stıpendıattyń jeke, sondaı-aq iskerlik qasıetteri, oqý qabileti, qarym-qatynas ornata bilýi, tapsyrylǵan jumysqa jaýapkershiligi jaqsy kórinedi. Bul taǵylymdama, sondaı-aq ǵalymǵa óziniń zertteý jumysy jóninde ozyq tájirıbe alýǵa, belgili bir salada alǵan tájirıbesin jańartýǵa daıyn jáne qabiletti, kásibı maman bolýyna jol ashady. Jalpy alǵanda, taǵylymdama sııaqty kadrlardy daıarlaý men biliktiligin arttyratyn jobalar – mamandardyń kásibı damýynyń ajyramas elementi. Al qazirgideı kezeńde óz qyzmetkerleriniń biliktiligin udaıy arttyryp otyrý uıymnyń tabysty bolýyna yqpal etedi», dedi F.Muqanova.
Taǵylymdamadan túıgeni kóp stıpendıattyń oıynsha, jańa nárselerdi úırenýden qoryqpaý kerek. О́ıtkeni ózge eldiń mádenıetin ǵana emes, barlyq salasyn zerdeleý ómirge degen kózqarasyńdy ózgertedi. Keıipkerimiz taǵylymdama barysynda úırengen daǵdylardy óz qyzmetinde qoldanýǵa tyrysyp keledi. Orasan zor ınnovasııalyq áleýeti bar salada eńbek etip, zertteý jasap júrgen ǵalym óz zamandastary men otandastaryn elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin birge damytýǵa shaqyrady.
О́nerkásip tarıhy
Sábıra Júnisova Qostanaı oblysynda týǵan, Rýdnyı qalasyndaǵy mektepti bitirgen soń, Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetine «Tarıh» mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsip, bakalavr, artynsha magıstr dárejesin alyp shyqty. Qazirgi tańda ol Rýdnyı ındýstrıaldy ınstıtýtynda zamanaýı Qazaqstan tarıhy men áleýmettik pánderden sabaq beredi, sonymen qatar metallýrgııa jáne taý-ken joǵary mektebi dekanynyń orynbasary bolyp eńbek etip júr. Byltyr keıipkerimiz «500 ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda Reseıdiń birinshi prezıdenti Borıs Elsın atyndaǵy Oral federaldy ýnıversıtetinde (ÝrFÝ) taǵylymdamadan ótip keldi. Stıpendıat atalǵan reseılik oqý ornyn geografııalyq jaǵynan Qazaqstanmen tyǵyz baılanysta bolǵandyqtan tańdaǵanyn aıtty.
«Bul ýnıversıtet – Reseıdegi eń iri federaldy ýnıversıtetterdiń biri, onda eń kóne tarıh kafedralarynyń biri ornalasqan. Osyǵan qosa bul joǵary oqý orny geografııalyq jaǵynan Qazaqstanmen tyǵyz baılanysta. О́nerkásiptik tarıh baǵytynda zertteý júrgizemin, sol sebepti Sverdlov jáne Chelıabi oblystarynyń arhıvterimen tanysqym keldi ári doktorantýradaǵy zertteýlerdiń taqyrybyn tabýdy kózdedim. Taǵylymdamada tanysqan sheteldik áriptestermen qazirge deıin birge jumys istep kelemin, keıbir ǵylymı jumystardy birlesip oryndaımyz. Ǵylymı zertteýimniń taqyryby – «Reseı Federasııasynyń Sverdlov, Chelıabi oblystary, sondaı-aq Qostanaı oblysy kásiporyndarynyń halyqaralyq ónerkásiptik áriptestiginiń evolıýsııasy». Bolashaqta áriptestermen osy taqyryp boıynsha jumysty jalǵastyrý josparymyzda bar. Maǵan taǵylymdamanyń bergeni kóp boldy. Mysaly, bilimimdi jetildirý kezinde sıfrlyq tarıh pánin oqý arqyly sıfrlyq derektermen jumys isteýdi úırendim, Sverdlov oblysyndaǵy eń iri kitaphanalardyń biri sanalatyn Belınskıı atyndaǵy kitaphanasymen tanystym, Búkilreseılik forýmǵa, Ekaterınbýrg pen Permniń 300 jyldyǵyna baılanysty iri tarıhı konferensııalardyń birine, Reseı ǵylym akademııasynyń Oral fılıalynda ótken forýmyna qatystym», dedi S.Júnisova.
Onyń aıtýynsha, mundaı ǵylymı jıyndarǵa qatysý ǵalymnyń áleýetin arttyrady. Al taǵylymdamaǵa birden ótý qıyndyq týǵyzǵan, sebebi talaptary ońaı emes. Bul baǵdarlama boıynsha stıpendıat ataný úshin ǵylymı jarııalanymdar, úzdiksiz eńbek ótili, zeınetaqy jarnalary sekildi ǵylymı qyzmetke baılanysty qujattar paketi talap etiledi. S.Júnisova birinshi ret tapsyrǵanda óte almaı, ekinshi ret tapsyrǵan. Barlyq kezeńnen ótip, áńgimelesý formatyndaǵy sońǵy satyda odan bul taǵylymdamanyń ǵylymı damýyna qandaı qajeti baryn surapty. Sonda ol Rýdnyıdyń ónerkásiptik qalaǵa jatatynyn, ondaǵy ınstıtýtta ózi oqytyp jatqan bolashaq ónerkásip mamandarynyń mamandyǵyn ǵana emes, Qazaqstandaǵy mamandyǵynyń tarıhyn, jalpy ónerkásip tarıhyn da bilýge tıis ekenin, bul turǵyda Reseıdegi arhıvter men murajaılarda Ekaterınbýrg, Chelıabi qalalarynda Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy boıynsha qyzyq materıaldar, tarıhı derekterdi dáristerinde qoldaný kóp kómektesetinin aıtyp, jaýap bergen eken. Osy oılaǵany qazirgi qyzmetinde iske asyp, taǵylymdamanyń jemisin kórip otyr.
Qarataýdyń jotalary
Qarataýdyń jotalary da – ǵylym, ǵylymı zertteýdiń nysany. Osyndaı oıǵa jetelegen kezekti keıipkerimiz Sezim Mustapaeva «500 ǵalym» baǵdarlamasy boıynsha taǵylymdamadan ótý úshin muhıt asyp, sonaý AQSh-taǵy eń alǵashqy zertteý ýnıversıtetteriniń biri sanalatyn Johns Hopkins ýnıversıtetiniń zerthanasynda Qazaqstandaǵy (Qarataýdyń úlken jáne kishi jotalary) qımalardyń synamalaryna zertteý júrgizdi. Sonyń nátıjesinde ol Qazaqstan aýmaǵynda krıogendik muzdaný shógindileriniń absolıýtti jasyn aıqyndaǵan.
«Men keıingi jyldary tómengi Edıakardan Qarataý jotalarynyń Devon-Karbonyna deıingi geologııalyq kesindilerdiń organıkalyq qaldyqtary evolıýsııasynyń erekshelikterin zertteýmen, sondaı-aq bıosenozdy paleogeografııalyq qaıta qurýmen aınalystym. 2022-2023 jyldary Johns Hopkins ýnıversıtetiniń Smithlab zerthanasynda paleontologııa jáne stratıgrafııa boıynsha ǵylymı taǵylymdamadan óttim. Bul ýnıversıtetten 28 Nobel syılyǵynyń laýreaty shyqqan. Ýnıversıtettiń ǵylymı zerthanalary Táýelsiz memleketter dostastyǵy keńistiginde teńdesi joq jańa jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Atalǵan taǵylymdama maǵan zerthanalarda hronostratıgrafııalyq zertteýler júrgizýge, birneshe jyldyq zertteýlerim boıynsha serpindi nátıjelerge qol jetkizýge jaǵdaı jasady. Osy sheteldegi zertteýlerim arqyly Jańaqorǵan bólinisinde vıze-Serpýhov shekaralyq shógindileriniń foramınıferi boıynsha aımaqtyq shkalany belgileýge, sonymen qatar modıfıkasııalanǵan ýran-qorǵasyn ádisi negizinde neoproterozoı geologııalyq túzilimderi boıynsha jańa derekter, qalyńdyqty bólshekteýge arnalǵan jańa bıostratıgrafııalyq derekter alýǵa múmkindik týdy», dedi PhD, Q.Sátbaev atyndaǵy qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti geologııa kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory S.Mustapaeva.
Onyń aıtýynsha, ǵylymı taǵylymdama halyqaralyq deńgeıdegi ǵalym retinde qalyptasýǵa, álemdik alpaýyt ýnıversıtettiń ǵalymdarymen birlesip zertteýler júrgizýge, bıostratıgrafııalyq, hronostratıgrafııalyq zertteýlerdiń jańa ádisterin ıgerýge jaǵdaı jasady. Sonymen qatar alǵan tájirıbesin Qazaqstannyń paleontologııasy men stratıgrafııasyn damytýǵa paıdalanyp keledi.