Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıznes ókilderimen kezdesýinde: «Memleket bıznestiń damýy úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaıdy jáne jekemenshiktiń tolyq qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Memleket kásipkerlerge kómektesýge mindetti. Muny erekshe atap ótkim keledi: kásipkerlerge kómektesý kerek», degen bolatyn. Osy oraıda qadaǵalaýshy organdar men bıznes arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı deńgeıde? Prezıdent aıtqandaı, ózara teńquqyly seriktestik ornaǵan ba? Biz «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Gúlnár BIJANOVAMEN bolǵan suhbatymyzda osy suraqtardyń jaýabyn bilýge tyrystyq.
– Gúlnár Qadyrjanqyzy, jýyrda Bas prokýratýrada ótken bıznes ókilderimen kezdesýde zańnamany, sondaı-aq quqyq qorǵaý jáne qadaǵalaý organdarymen ózara is-qımyl tetikterin jetildirý máseleleri talqylandy. Sonymen birge kásipkerlik sýbektilerin qylmystyq iske zańsyz tartý máselesi kóterildi. Budan qandaı nátıje kútiledi?
– Qol jetkizilgen nátıjeniń biri dep búginde kásipkerlik qyzmet salasynda jasalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń derbes esebi engizilgenin aıtar edik. Bul bıznes sýbektilerine qatysty qansha qylmystyq is qozǵalyp jatqanyn kórýge múmkindik beredi. Quqyqtyq statıstıka aqparatyna súıensek, 2023 jyly kásipkerlikke qatysty 444 qylmystyq is tirkelgen. 2022 jyly olardyń sany 913 bolatyn, ıaǵnı bir jylda eki esege qysqarǵanyn kóremiz. Al bıylǵy 5 aıda 251 is qozǵalǵan. Osy oraıda bastalǵan tergeý áreketteriniń ár besinshisi, ıaǵnı 251 istiń 58-i aqtaý negizderimen toqtatylǵanyn aıta ketken jón.
– Bul árbir besinshi jaǵdaıda kásipkerlik ıelerine qatysty zańsyz is qozǵalǵan degendi bildire me?
– Keı jaǵdaılar prokýratýranyń, onyń ishinde Bas prokýratýranyń qaıta tekserýin qajet etedi. Máselen, Shymkentte magıstraldyq gaz qubyryn salyp jatqan merdiger «StroıGazKompanı» JShS-ny shaǵymdaný úshin memlekettik aýdıttiń nátıjelerimen tanystyrmaı, qylmystyq iske tartqan. Seriktestik óz isiniń durystyǵyn jáne ózine taǵylyp otyrǵan kinániń negizsiz ekenin dáleldeý úshin saraptama taǵaıyndaýdy suraýǵa májbúr bolǵan. Onyń ótinishimen elordalyq mamandar memlekettik saraptama júrgizip, gaz qubyryn salý kezinde zalal keltirilmegenin dáleldedi. Biraq 6 aıdan astam ýaqytqa sozylǵan qylmystyq tergeý saldarynan bıznes úlken shyǵynǵa batty.
Taǵy bir mysal keltirsek, tergeý organdary Mańǵystaý oblysynda munaı óńdeýmen aınalysatyn shveısarııalyq ınvestor «KazKom SE» AQ tankerinen munaı ónimderiniń synamalaryn alý tártibin buzǵany anyqtalǵan bolatyn. Respýblıkalyq sot saraptama ortalyǵy munaı ónimderiniń úlgilerin irikteý men oraý kezinde zań buzýshylyqtar oryn alǵanyn rastady. О́ıtkeni dáıekter akkredıttelgen zerthanalardaǵy zertteýden keıin usynylǵan. Endi tergeý organy keltirilgen kemshilikterdi tergeýge qatysy joq salyqtyq tekserýlerdi taǵaıyndaý arqyly ótep jatyr. Al ınvestor nege 11 aı boıy qylmystyq qýdalaý jalǵasyp jatqanyn túsinbeı dal. Osynyń saldarynan munaı óńdeý zaýytynyń salynbaı qalý qaýpi bar.
Mine, qadaǵalaý organdary tarapynan osyndaı negizsiz qýdalaýlardy boldyrmaý úshin Memleket basshysy aıtqandaı, adal bıznesti túrli kedergilerden qorǵaý qashanda mańyzdy ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Bul turǵyda ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqtardyń jolyn kesýge baǵyttalǵan bastamalarymyzdy qoldaǵany úshin depýtattyq korpýsqa alǵysymyz sheksiz. Sondaı-aq Prezıdenttiń «Ekonomıkany yryqtandyrý sharalary týraly» Jarlyǵyn iske asyrý aıasynda jumys júrgizýge áleýetimiz zor.
– Qylmystyq qýdalaý demekshi, 2022 jyly Bas prokýratýra kásipkerlik sýbektilerin sotqa deıingi tergeý nusqaýlyǵyna qol qoıǵan bolatyn. Onyń maqsaty qandaı jáne qanshalyqty nátıje berip jatyr?
– Bul oraıda Ulttyq palata qylmystyq-prosestik kodeks deńgeıinde synaqtan ótken tájirıbeni bekitýdi jáne qadaǵalaý organynyń nusqaýymen belgilengen qorǵaý tetikterin ázirleýdi usynyp otyr. Atap aıtqanda, salyq organdary ǵana emes, barlyq baqylaýshy memlekettik organdardyń tekserý nemese aýdıt aktilerine shaǵymdaný úshin kózdelgen merzimde isti tirkeýge tyıym salynýy kerek.
Máselen, eshqandaı ashyq talqylaýsyz, sahnanyń ar jaǵynda bir vedomstvonyń sheshimimen energetıka naryǵynyń tutas bir salasy joıylǵanyn ókinishpen atap ótken jón. Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti 1 sáýirden bastap birjaqty tártipte, zańnamada belgilengen rásimderdi oryndamaı, energııamen qamtamasyz etetin 500-den astam rettelmeıtin uıymnyń lısenzııasyn toqtatty. Bul nege alyp keldi? Shaǵyn jáne orta bıznes úshin elektr energııasyna jumsalatyn shyǵyndardyń ósýi saldarynan ınvestısııalyq jobalardyń júzege aspaýyna, úshinshi taraptar aldyndaǵy mindettemelerdiń oryndalmaýyna ákelip soqtyrdy. Elektr energııasyna tólenetin baǵanyń tym joǵarylyǵyna baılanysty óndiris oryndarynyń tolyqtaı toqtap qalǵan oqıǵalary da tirkelip jatyr. Mysaly, maqtany óńdeýden bastap daıyn ónim shyǵarýǵa deıingi tolyq sıkldi óndiristi qurǵan jalǵyz qazaqstandyq ınvestor («Azala Cotton» JShS) qyzmetin toqtatyp, 530 qyzmetkerin jumystan shyǵaratynyn habarlady. Sondaı-aq energııany kóp qajet etetin ónerkásiptik jobaǵa óz qarajatyn salǵan taǵy bir sheteldik ınvestor «Xinjiang guding trading CO. LTD» (Qytaı) tarıfterdiń negizsiz ósýine baılanysty Prezıdent janyndaǵy Sheteldik ınvestorlar keńesine shaǵym joldady.
Bizdiń pikirimizshe, naryq sýbektileriniń qyzmetin toqtatpas buryn, eń aldymen, tarıfterdiń ádildigin qamtamasyz etý maqsatynda qabyldanǵaly jatqan sheshimder jan-jaqty keńinen talqylanýy kerek edi. Al búgingi jaǵdaılar memlekettiń kez kelgen ýaqytta qalaǵan qyzmet túrine beriletin lısenzııany sebepsiz alyp qoıýyna jol ashyp otyr. Bul – eldegi barlyq kásipkerlik ıeleri úshin jaǵymsyz presendent. Joǵaryda aıtylǵan jaǵdaılarda 2021 jyly «Quqyqtyq aktiler týraly» zańǵa oraı qabyldanǵan, jarııa talqylaýdy, ortaq sheshim ázirleýdi jáne jańa retteýge daıyndalý úshin merzim berýdi kózdeıtin normalar, ókinishke qaraı, nazarǵa alynǵan joq.
– Adal bızneske kedergi jasamaý týraly aıtyp jatsyz. Bul óte oryndy. Degenmen qatelik jasaǵan kásipkerlik ıelerin de birden qylmystyq iske tartyp, qyzmetin toqtatpaı, oǵan ekinshi múmkindik berý kerek deısiz ǵoı?
– Biz aıtyp otyrǵan elektr enegrııasymen qamtý salasy reformalaýdy talap etetini sózsiz. Bul saladan rasymen de qyzmeti synǵa ushyraǵan jaýapsyz sýbektiler alastatylýy kerek. Bizdiń oıymyzsha, biliktilik talaptaryn qaıta qarap, jańa retteý tetikterin ornatsa, naryqty josyqsyz básekeden tazartýǵa bolady. Biraq, ókinishke qaraı, Energetıka mınıstrligi men Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń shala jumysy saldarynan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri el kóleminde tarıftiń negizsiz kóterilýine tap bolyp, narazylyqtar týyndady, onsyz da qıyn jaǵdaıda jańa problemalardyń shyǵýyna sebepshi boldy.
– Áńgimemizdi keden qyzmetine qaraı bursaq. Bizdiń bilýimizshe, sońǵy kezderi kásipkerler tarapynan Memlekettik kirister organdarynyń kedendik tekserýlerdi júrgizip, resimdeý merzimin keshiktirýine qatysty shaǵymdar jıilep ketken kórinedi. Buǵan qatysty ne aıtar edińiz?
– Iá, bul – elimizdiń ınvestısııalyq ımıdjine keri áser etip otyrǵan jaǵdaı. Táýekelderdi basqarý júıesiniń tıimsiz jumys isteýi saldarynan otandyq kásipkerlerdiń júkteri kedendik tekserý men saraptama júrgizýge arnalǵan «qyzyl» dálizge kóp jiberilip jatady. Olar taýarlaryn qoımada saqtaý jáne kedendik saraptama júrgizý úshin úlken qarjylyq shyǵyndarǵa ushyrap júr. Máselen, bıyl naýryz-mamyr aılarynda ǵana «Lýkoıl Lýbrıkants Ortalyq Azııa» JShS «sary» jáne «qyzyl» dálizderge jiberilgen 62 eksporttyq deklarasııany toltyrǵan. Osy sekildi negizsiz is-sharalar saldarynan kásipkerler 58 mıllıon teńgeden astam artyq shyǵyn jumsady. Mundaı mysaldar kóp.
– Onyń aldyn alý úshin qandaı amal qarastyrǵan jón?
– Investısııalyq ahýaldy sapalyq turǵyda jaqsartý kerek. Memleket basshysy elge jańa ınvestorlardy tartý úshin syrtqy baılanystar negizinde qyrýar jumys atqaryp jatyr. О́kinishke qaraı, joǵaryda bir-eki mysalymda aıtyp ótkenimdeı, sheteldik ınvestorlar bizdiń elimizde úlken kedergilerge tap bolyp jatady.
Prezıdent Q.Toqaev prokýratýra organdaryna mańyzdy ınvestısııalyq jobalardy qoldaý kerektigin tapsyrdy. Birlesken jumysqa О́ńirlik kásipkerler palatalary jumyldyrylyp, «Atameken» ókilderin jergilikti ınvestısııa máselelerin qaraıtyn konsýltatıvtik-keńesshi organdardyń quramyna engizý usynystary qoldaý taýyp otyr. Eldiń ınvestısııalyq ımıdjine keri áser etetin júıeli kemshilikter anyqtaldy. Bul rette arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qyzmeti erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Olardyń basty maqsaty – básekege qabiletti óndiristerdi jedel damytý, ınvestısııa tartý, jańa tehnologııalardy engizý ekeni belgili.
Búgingi tańda qyzmettiń basym túrleri boıynsha ǵana zańdar men normatıvtik quqyqtyq aktilerde KTS, QQS-ny tóleýden bosatý jeńildikteri, sheteldik jumys kúshin tartýdyń ońaılatylǵan tártibi, jeńildetilgen kedendik rásimder, t.b. kózdelgen. Alaıda óńirlik damý erekshelikterin eskermeı, basymdyqtardyń shekteýli tizbesin bekitý el kólemindegi ekonomıkalyq aımaqtarǵa ınvestısııa aǵynyn aıtarlyqtaı shekteıdi. Mysaly, О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi Almaty oblysyndaǵy ekonomıkalyq aımaq úshin Alataý qalasyn damytý bas josparynda kózdelmegen 17 basym ekonomıkalyq qyzmettiń jalpy jikteýishin aıqyndaǵan. Nátıjesinde, ótken jyly ınvestısııalyq salymy 682,8 mlrd teńgeni quraıtyn 41 ınvestor qyzmettiń basym baǵyttaryna sáıkes kelmeýi sebebinen «Alataý» ekonomıkalyq aımaǵynda óz jobalaryn júzege asyra almady.
Árıne, ınvestısııalyq úderisterdiń ashyqtyǵyn jáne zań buzýshylyqtarǵa jedel den qoıýdy qamtamasyz etetin biryńǵaı aqparattyq júıeniń bolmaýy jaǵdaıdy kúrdelendiretini anyq. Búgingi tańda Syrtqy ister mınıstrliginiń de, Ulttyq palatanyń da qolda bar sıfrlyq júıelerin biryńǵaı ınteraktıvti ınvestısııalyq kartaǵa ıntegrasııalaý jumystary júrgizilip jatyr. Ol jaýapty tulǵalardy, josparlanǵan kórsetkishterden aýytqý sebepterin kórsete otyryp, negizgi ónimdilik kórsetkishterine, naqty ınvestısııalyq jobalardy baqylaýǵa múmkindik bermek. Jobalardy osy formatta súıemeldeý ınvestorlar aldynda turǵan operasııalyq kedergilerdi alyp tastaýǵa, al túpkilikti nátıje olardyń tolyqqandy kásipkerlik sýbektileri retinde qalyptasýyna jol ashpaq.
Sonymen qatar bıznes ókilderimen sońǵy kezdesýde Bas prokýror Berik Asylov kásipkerlik sýbektilerin baqylaý, ásirese tergeý áreketterin zańsyz júrgizý faktilerine jol bermeý úshin turaqty qadaǵalaý qajet ekenin basa aıtty. Bul Ulttyq palata men onyń óńirlik bólimsheleri árqashan qoldaýǵa úmit arta alady degen sóz.
Syrtqy ister mınıstrligine «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip ınvestısııalyq jobalardy qoldaýǵa qatysty sıfrlyq platformalardyń ıntegrasııasyn qarastyrýdy jedeldetý tapsyryldy. Bizdi ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdi tetigin qurýdaǵy ortaq kózqarasymyzdyń sáıkes keletini qýantady. Eger Bas prokýratýra alańynda ınvestısııalyq jobalardy qoldaý jónindegi Jobalyq keńse iske asyrylsa, Ulttyq palata bul jumysqa belsendi túrde qosylýǵa daıyn ekenin bildiredi.
Bolashaqta barlyq sheshimder men shekteý sharalaryn kelisýdi kózdeıtin osyndaı tetikti oryndaýǵa biz otandyq bıznestiń barlyq ókilin tarta alamyz. Árıne, bul elimizdegi ınvestısııalyq jáne bıznes ahýalyn jaqsartýǵa, Prezıdenttiń aldymyzǵa qoıǵan stragetııalyq mańyzy bar mindettemelerin oryndaýǵa septigin tıgizedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken – Eskendir ZULQARNAI,«Egemen Qazaqstan»