Qumnan qashyp qaıda barasyń?

Kún keshkirip qalǵan soń, Nıkı jergilikti bir qart­tan túnep shyǵatyn jer suraıdy. Shal shuńqyrda jalǵyz turyp jatqan bir áıeldiń qasyna túsi­redi de, satyny alyp taıyp tu­ra­dy. Sóıtip Nıkı ómir boıy sol shuń­qyrda qalady. Romannyń uzyn-yrǵasy osy. Týyndyny qaı turǵy­dan da qandaı rakýsta da taldaýǵa bolady. О́ıtkeni bul eń áýeli naǵyz sım­volıkalyq roman.

Sımvolızm jáne fılosofııa

Qum – ómir ıakı ýaqyt. Áıel – tirshilik. Erkek – qozǵalys. Romannyń fılosofııalyq astary da qumnyń aǵysy tárizdi. Baıaý, toqtaýsyz syr­ǵyǵan ómir sekildi qum fılosofııasyn sýretteýimen sulý. «Meniń qolymnan qum kúreýden basqa da nárse keledi», deıdi Nıkı ún shyǵarmaı qoıatyn joǵarydaǵylarǵa. Keıde óziń de solaı aıtqyń keledi. Jan-jaǵyńa qarap, qum kúrep tyrbańdap jatqan álde bir beıbaqtardy kóresiń.

Bizdiń keıbir ádebıettanýshylar Nıkıdi álsiz keıipker retinde qaras­tyrypty. «Aqyr sońynda kúıbeń tirshilikke moıynsyndy. Alǵash­qy maqsaty dalada qaldy» deıdi. Bul ús­tirtteý tujyrym tárizdi. О́ıt­­keni Nıkıdiń áýelde armany asqaq, maqsaty aıqyn edi. Biraq ózi­nen tysqary kúshtiń aıdaýymen shuń­qyrǵa tústi. Sonda da moıyǵan joq, qapastan qashyp shyǵýǵa talpyndy. Jaı ǵana talpynyp qoımaı, ózinshe búlik jasady.

Kobo bir sózben aıtqanda, Kamıý­degi Sızıftyń jumbaǵyna tereń úńildi. Kamıý tirshiliktiń máni nemese baqytqa umtylýdyń joly qarsy­lyq dep eseptegenimen adam báribir tysqary kúshten jeńiletinin ishteı moıyndaıdy. Qarǵysqa ushyraǵan Sızıf bárine kónedi, qul sekildi jú­redi. Ishtegi adamdyq hám azat jany oıanady da taǵy qarsylasa túsedi. Aqyr sońynda sol ónimsiz tirligin mánsiz bolsa da jalǵastyra berýi­nen baraqat tabady. Nıkı de ózinen tysqary kúshtiń buǵaýynan sytylyp shyǵa almaǵan soń, ónimsiz tirshiligin jalǵastyra beredi. Biraq Nıkıde úmit zor. Aqyry bir kúni Nıkı «úmit» tájirıbesi arqyly qumnan sý shy­ǵaryp alýdyń tásilin tapty. Sý – bolashaqtan úmit. Ol sý taýyp alǵan soń joǵarydaǵylarǵa degen muqtaj­dyqtan qutyldy. Mine, bul romannyń jandy tusy. Japonnyń samýraı jany. Ony qalaı «tirshilikke moıynsyndy, jeńildi» deımiz? Árbirden soń tirshilikke moıynsyný – jeńilý emes.

Áıel tirshilikke ábden kóndik­ken, ıaǵnı jany jeńilgen adam retinde aıtyla beredi. Oǵan da kelispeýge bolady. Áıelde de arman bar. Armany – aına men radıo alý. Úlken be, kishi me, áıteýir arman. Aına men radıo áıel janynyń tereńinde jat­qan qupııa. Bálkim, ózgeriske degen umtylys. Aına – ózińdi kórý, ózińdi taný. Radıo – órkenıet kóshiniń qalaı ketip bara jatqanyn baǵamdaýy shyǵar. Taǵy bir sımvolıkalyq detal – ıt. Biz ǵoı «ıttiń júni jún emes» deıtin. Al Kobonyń ıti ústin­degi qyrqylǵan júnge qarap qyń­sy­laıdy, denesiniń bir múshesin kesip tastaǵandaı. Kobonyń «ishki ıti» qyldaı ádiletsizdikke jany­men qarsy. Qarap otyrsaq, ár jaqsy shyǵarmanyń ishinde osyndaı bir «ıt» júredi.

Realızm jáne jaǵdaı

Roman álemdik deńgeıdegi prob­lemany kótergen adamzattyń ortaq rýhanı murasy. Áıtkenmen bul japon romany. Áýeli jazýshy romandy óziniń japondary úshin jazdy.

Japonııa tarıhta úlken daǵda­rysty bastan keshti. Qazirgi jaǵdaıyn men bilmeımin. Biraq mekeni aral, jeri kishkentaı, halqy kóp ekeni anyq. Jan-jaǵyn qaýmalaǵan Reseı, Qytaı, Mońǵolııamen soǵysty. Qaıbir jaý izdep, erlik kórseteıin dep soǵysty deısiń, «el ósedi, jer óspeıdi» degen ýaıym. Qaı turǵyda alǵanda Amerıkaǵa kiriptar boldy. Munyń bárin Kobo Abe tereń túsindi. Mun­daı tuıyqtalǵan ýaıymnan shyǵarý­dyń joly – japon rýhyn kóterý jáne optımıstik oı syılaý. Sondyqtan da japondar myqty bolýdy ózine paryz sanady. Bylaısha aıtqanda, ol japondardy belgili bir deńgeıde ózgertti. Máselen, HH ǵasyrdyń basynda Japonııada jastardyń shetke bosýy, elge degen senimsizdi­gin sýretteıtin shyǵarmanyń biri – Sato Harýonyń «Mınorý myrza­nyń ókinishi» áńgimesinde de kórinis beredi. Sato Harýonyń shyǵarmasy sol kezdegi Japonııanyń áleýmet­tik-patrıottyq janaıqaıy bolyp shyqty.

Qum qursaýyndaǵy bir jutym sýǵa zárý áıeldi sol kezdegi Japonııa­nyń jaǵdaıymen shendestirip qaraýǵa da bolady. Bul tyǵyryqtan qalaı shyǵý kerek? Shuńqyrdy (Japonııany) tastap shyǵýǵa múmkindik te boldy. Roman sońynda saty men shuńqyr ıen qaldy. Biraq Nıkı sol shuńqyrda qalýǵa bekindi. Romannyń ǵajap tusy osy ǵoı. Talaı oqyrmannyń ańqasyn keptirgen, mıyn ashytqan tusy. Men bul jerde Japonııanyń sol kezdegi ahýaly turǵysynan qarap otyrmyn.

Sızıf te jeńiletinin, tasy órge domalamaıtynyn bilse de, báribir jalǵastyra beredi. Demek «Sızıf baqytsyz emes!» dep tujyrymdaı­dy Kamıý. Sondyqtan Nıkı naǵyz samýraı keıipker. Taǵdyrdyń qaı synaǵyna tap bolsa da «kelseń kel» deıtin batyr. Bul japon sanasyna Kobo Abe ornatqan «programma».

«Sahnanyń syrty»

Romannyń qalaı jazylǵany ­jaı­ly shyndyqty aıtaıyq. Roman­nyń kirispesi – sol qoǵamdaǵy kóz­ge kórinbeıtin qubylystar men je­ke­legen pendeniń jasyryn pıǵy­lynan bastalady. Jazýshy roman­nyń ekinshi tynysynda sizge kádimgi ǵylymı oqıǵany kóldeneń tartady. Shyǵarma jelisi qyzyqty oqı­ǵa, lırıkaǵa ulasady. Osydan keıin roman shıryǵyp, dramalyq shıe­leniske ulasady. Fılosofııalyq-psı­hologııalyq tartystar oqyp otyr­ǵan kisini úzildire túsedi. Bir kishken­taı shuńqyrda úlken ómir qaınap jatyr. Sáıkesinshe, ádebıettiń barlyq tásilin, ónerdiń neshe alýanyn kóre­siz. Mysaly, Nıkıdiń shuńqyrdan sytylyp shyǵyp, qýǵynshylardan qa­shýy kishigirim shytyrman. Shuńqyrda bári bar. Án, sýret, ǵylym. Mu­nyń syry, álbette jazýshynyń sátti tá­sil qoldanýynda jatyr. Roman belgili grafık boıymen órbigen. Mysaly, Djeıms Djoıstyń «Ýlıss» romanyn jazǵanda qoldanatyn kestesi sekildi.

Kobo Abenyń budan basqa da shyǵar­malarynan mol izdenistiń ná­tıjesi kórinedi. «Qum qursa­ýyn­da­ǵy áıel» romanynyń jelisimen tú­si­rilgen kınosyn da kórdik. Ádette qa­ǵaz­daǵy shyǵarmany ekranǵa kóshir­gende birshama ózgerip, ıakı quby­­lyp shyǵýshy edi. Munda tipti par­qy arta túskendeı. Jazýshynyń sýret­tegen oıyn kınorejısser Hırosı Tesıgahara ekranda qapysyz jetkiz­gen. Ekinshinden, Kobo Abe ózi de myq­ty kınossenarıst (О́zi dáriger­diń oqýyn oqypty. Onysy ustazymyz Talasbek Ásemqulovqa uqsaıdy). Onyń taǵdyry da qyzyq. Qytaıda turyp, Japonııaǵa qaıtty. Sol orta­dan ózin ógeı sezindi.

Kobo Abe nebári 150 bettik romanmen álemdi tańǵaldyrdy. Se­be­bi ol roman jazýdy tek sulý sóı­lem men qııal dep qaraǵan joq (Bizde nege kezinde moda bolǵan kóptegen ro­man qazir ózge túgil ózimizge jaramaı kú­resinde qaldy?!) Ádebıetimizdiń aq­saqaly, jazýshy Muhtar Maǵaýın «Shaqan sheri» romanynyń qalaı jazylǵany jónindegi bir lepesin­de: «men on roman jazatyn mate­rıal jınadym da bir roman jazdym» degeni bar. Oqyrman aldyndaǵy jaýapkershilikti jazýshy osylaı túsiný qajet pe deısiń.