Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń týrıstik áleýetin arttyrý kerek ekenin jıi aıtyp keledi. Byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda ol týrızm salasynyń aqsap turǵanyn synǵa alyp: «О́kinishke qaraı, osy mańyzdy saladaǵy jumys durys atqarylmaı jatyr, elimiz basqa memlekettermen salystyrǵanda artta qalyp keledi» degen bolatyn. Sodan beri shetten saıahatshy tartýda ilgerileýshilik bar ma? Aıtylǵan synnan qandaı qorytyndy shyǵaryldy? Biz «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Tımýr NAQYPBEKOVPEN bolǵan suhbatymyzda osy máseleni qaýzap kórdik.
– Áńgimemizdi dástúrli saýaldan bastasaq: qazir elimizdegi týrıstik salanyń ahýaly men damýy qandaı deńgeıde? Sońǵy jyldary elimizge saıahattap kelýshiler sany artty ma?
– Árıne, elge syrttan keletin týrıster sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Resmı derekterge súıensek, 2022 jyly 4,7 mln týrıst kelgen bolsa, byltyr bul san eki ese ósip, 9,2 mln adamdy qurady. Shekara qyzmetiniń derekterine qaraǵanda 2023 jyly týrısterdiń jartysynan kóbin (4,8 mln adam) О́zbekstan azamattary quraǵan. Biraq shyny kerek, onyń ishinde saıahat maqsatymen kelgender sany 0,03% ǵana (1 467 adam). Sol sekildi byltyr Qytaı Halyq Respýblıkasynan kelgen azamattar sany 329 myń adam bolsa, olardyń ishinde saıahat maqsatymen kelgender – 16%, ıaǵnı 53 myń adam.
Ishki týrızmniń kórsetkishteri de jyl saıyn artyp keledi. Bul, árıne qýantarlyq jaǵdaı. Alaıda týrıstik oryndardyń ınfraqurylymy barlyq jerde birdeı qonaqtardy qabyldaýǵa daıyn emes. Qonaqúılerdiń, sanıtarlyq-turmystyq qondyrǵylardyń tapshylyǵy, sapaly týrıstik avtobýstardyń jetispeýshiligi, qoqys shyǵarý máselesi, t.b. kún tártibinde tur. Bızneske ınvestısııa tartý jáne damytý úshin jergilikti atqarýshy organdar deńgeıinde barynsha qoldaý kórsetý qajet, onyń ishinde jer telimderin bólý, ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtamasyz etý, joldardyń sapasyn jaqsartý, t.b. aıtsaq bolady.
– Osy oraıda týrızm ınfraqurylymyna sheteldik jáne otandyq ınvestorlardy tartýda qandaı kedergiler bar? Ony ońtaılandyrý úshin ne isteý kerek?
– Joǵaryda aıtqanymyzdaı, birinshi kezekte týrıstik áleýeti zor aımaqtarda ınfraqurylym nashar. Máselen, jer ýchaskesi bolsa, elektr jáne sý júıeleri, ınternet ótkizilmegen. Al eń bastysy – jol máselesi. Bunyń bári týrızmniń damýyna basty yqpal etetin faktorlar. О́ıtkeni qazir týrıster ınfraqurylymy men qyzmetteri sapaly jerlerdi tańdaıdy. Sondyqtan otandyq jáne sheteldik ınvestorlardy tartyp qyzyqtyrý úshin memleket tarapynan jaǵdaı jasalýy kerek.
Birinshiden, týrıstik áleýeti zor aımaqtarda bos jer ýchaskelerin belgilep arnaıy karta jasap, sol jerge ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym tartý qajet. Ekinshiden, qarjy máselesi. Qonaqúı bıznesi – uzaqmerzimdi ınvestısııaǵa jatady, al bizdiń elimizde týrızm maýsymy óte qysqa. Keıbir aımaqtarda, mysaly, Alakólde týrızm maýsymy tolyq 2 aı ǵana. Sol sebepti qonaqúı salamyn degen ınvestorlar úshin uzaq merzimdi jáne tómen paıyzben arnaıy nesıe baǵdarlamasy bolýy qajet. Naqtylap aıtqanda, merzimi kem degende 15 jyl, paıyz mólsherlemesi 3-5% bolýǵa tıis.
Úshinshiden, ınvestısııalyq artyqshylyqtar (preferensııalar) berilýi kerek. Otandastarymyz Túrkııadaǵy demalys oryndarynyń baǵasy Qazaqstanmen salystyrǵanda arzan dep jatyr. Onyń sebebi – Túrkııa elindegi 40 jyl boıy turaqty túrde jasalǵan memlekettik qoldaý sharalary. Olar iri shyǵyndardy sýbsıdııalaý, jeńildetilgen kedendik rásimdeý, salyqtyq jeńildikter, oqytýǵa, kásipke, sýǵa, elektr men gazǵa arnalǵan sýbsıdııalar berý arqyly demalys oryndarynyń baǵasyn qaltaǵa laıyqty qylyp otyr. Mine, týrızm salasynda jumys istep jatqan bizdiń kásipkerlerge de osyndaı qoldaý sharalary qajet.
Investorlardy qoldaý máseleleriniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, «Atameken» palatasy SIM Investısııa komıtetimen birlesip jer ýchaskelerin jáne basqa da ruqsat qujattaryn resimdeý máseleleri boıynsha jumys júrgizip jatyr. Monıtorıng, jedeldetý jáne súıemeldeý úshin jobalardy birlesken ınvestısııalyq kartaǵa engizý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.
– Prezıdent ótken jyly salanyń kemshilikterin synǵa alǵan bolatyn. Odan beri jaǵdaıdy jaqsartý úshin qandaı sharalar qolǵa alynyp jatyr?
– Memleket basshysynyń týrızmdi damytý tapsyrmalaryn oryndaý úshin arnaıy jospar ázirlenip, onyń mindettemeleri memlekettik organdar men basqa da oryndaýshylarǵa bólinip júkteldi. Josparda kýrorttyq aımaqtardyń ınjenerlik jáne kóliktik ınfraqurylymyn jaqsartý, týrızmge ınvestısııa tartý, salaǵa kadrlar daıarlaý, ekologııalyq mádenıetti arttyrý, týrısterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý sekildi 37 naqty tapsyrma bar.
Sońǵy jyldary týrızm salasyn memlekettik qoldaý sharalary aıtarlyqtaı deńgeıde qolǵa alyndy. Kásipkerlerdiń birneshe baǵyt boıynsha shyǵyndarynyń bir bóligin óteý, atap aıtqanda, týrıstik nysandardy, jol boıyndaǵy qyzmet kórsetý nysandaryn salýǵa jáne jóndeýge, sanıtarlyq-gıgıenalyq toraptardy (SGT) ustaýǵa, týrızmge arnalǵan kólik nemese taý shańǵysy jabdyqtaryn satyp alýǵa, t.b. sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. Bıznes sýbektilerin tikeleı qoldaýdan bólek, azamattarymyzdy el ishinde saıahattaýǵa, qonaqúılerde turýǵa yntalandyrýǵa arnalǵan tetikter bar. Sonyń biri – Kids go Free baǵdarlamasy arqyly balalar tegin usha alady.
Qazirgi ýaqytta sheteldik týrısterdi tartqany úshin týroperatorlardy sýbsıdııalaý, SGT-ny ustaýǵa arnalǵan sýbsıdııalar kóbirek suranysqa ıe. Al nysandardy salý men jóndeý úshin beriletin 10 paıyzdyq qoldaý bıznesti yntalandyrmaı tur. О́ıtkeni onyń shyǵyny men óteý merzimi kóp.
Sondaı-aq «Atameken» palatasy kásipkerlik sýbektilerine qarjylyq emes qoldaý sharalaryn usynady. Atap aıtqanda, kásipkerler men bıznes bastaýǵa yntaly turǵyndarǵa aqparattyq-keńes berý qyzmetteri, onyń ishinde memlekettik qoldaý sharalary týraly aqparat pen keńes berý, quqyqtyq máseleler men ruqsattar alýǵa keńes berý, bıznesti júrgizýge servıstik qoldaý kórsetý, «Men – kásipkermin», «Iskerlik baılanystar» quraldary, kásipkerlerge arnalǵan tanymdyq beınerolıkterdi aıta alamyz.
– Týrızm salasyn damytý úshin halyqaralyq deńgeıde yntymaqtastyq ornatylǵan ba?
– Árıne, biz Memleket basshysynyń Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy transshekaralyq týrızmdi damytý saıasatyn júzege asyrý maqsatynda shyǵys kórshimizben belsendi túrde yntymaqtastyqty arttyryp kelemiz. Jyl basynda Úrimshi qalasynda Qazaqstan men Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanynyń shekara mańy týrızmin damytý forýmyn uıymdastyrdyq. Jıynda elimizdiń 5 aımaǵynan barǵan týrızm basqarmalarynyń jetekshileri jáne 5 iri týroperatorlyq kompanııa týrıstik áleýeti men beıne materıaldaryn tanystyrdy. Forýmǵa eki elden jalpy sany 200-deı kompanııa qatysty.
Sondaı-aq ekijaqty ekonomıkany júıeli damytý úshin biz naýryz aıynda Úrimshi qalasynda «Atameken» palatasynyń ókildigin ashtyq. Bul jumys atalǵan shahardaǵy tehnıkalyq-ekonomıkalyq damý aımaǵymen birlesip jasaǵan yntymaqtastyqtyń nátıjesi.
Taǵy bir kólemdi joba – «Jibek joly» atty týrıstik maqsattaǵy avtojarys. 10-18 mamyr aralyǵynda «Atameken» palatasy «Týran Kazahstan Trevel», «Azımýt Trevel», «Grand Soluxe Travel Company» uıymdarymen birlesip ótkizgen jarys Jarkent qalasynan bastalyp, Bishkek arqyly Qytaıdyń Qashǵar shaharynda aıaqtaldy. Avtojarysqa 60-tan astam avtokólik pen 130-dan astam adam qatysty. Bul is-sharany biz jyl saıyn júıeli túrde uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz.
– Keıingi ýaqytta ekotýrızm baǵyty tanymal. Osy oraıda elimizdiń ulttyq saıabaqtarynda týrızm qalaı damyp jatyr? Bizdiń bilýimizshe, jer ýchaskelerin berýde shekteýler bar sekildi...
– Ekologııalyq týrızm – álemde jedel damyp kele jatqan salanyń biri. Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeı saıahattaý degendi bildiretin bul sektordyń ósýi jylyna 30 paıyzdy qurap otyr. Bizdiń elimizde ekotýrızm aıasyndaǵy baǵyttardyń biri – ulttyq saıabaqtar. Qazir el aýmaǵynda 14 ulttyq saıabaq bar. Resmı derekterge sáıkes, byltyr ol jerlerge 2,4 mln týrıst kelgen.
Biraq bıznes sýbektileri tarapynan ulttyq saıabaqtar men orman qory aýmaǵynda jer ýchaskelerin bólýdiń qıyndyǵy týraly shaǵymdar túsip jatyr. Qoldanystaǵy zańnamada týrıstik nysan salý nemese qurylys jumystarymen aınalysý úshin naqty kimge jer ýchaskeleri beriletini kórsetilmegen. Osyǵan oraı «Atameken» UKP tabıǵatty qorǵaý uıymymen birlesken qyzmet týraly sharttar negizinde jeke jáne zańdy tulǵalarǵa jer ýchaskelerin berýdi usynyp keledi.
– Jalpy, el aýmaǵynda týrıst tartý úshin tamashalaýǵa bolatyn ádemi jerler kóp. Shýche-Býrabaı kýrorttyq aımaǵy, Mańǵystaý oblysynyń tarıhı jerleri, elimizdegi jalǵyz portty qala – Aqtaý qalasynyń jaǵalaýy, t.b. Bul oryndar sheteldikterdi basqa da qandaı erekshelikterimen qyzyqtyra alady?
– Iá, elimizdiń tabıǵatynyń sulýlyǵy, tarıhı jáne mádenı muralary, halqymyzdyń alýan túrliligi jáne jyl boıy týrızmdi damytý áleýeti týrızm salasynyń damýyna serpin bere alady. Biz qonaqjaılylyǵymyzben jáne kelýshilerge degen dostyq qarym-qatynasymyzben maqtanamyz, bul týrıster úshin jaǵymdy atmosfera syılaıdy. Sonymen qosa, kelgen qonaqtardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý qajet. Ol úshin týrıstik polısııanyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, kásiptik quzyretin arttyrý kerek.
Prezıdentimiz Býrabaı, Mańǵystaý jáne Almaty óńirlerin biregeı kýrorttar jáne týrızmdi damytýdyń iri ortalyqtary retinde erekshe atap ótti. Ár destınasııany jáne onyń erekshelikterin jeke qarastyraıyq.
Mańǵystaý – jaǵajaılar jáne Bozjyra, Torysh alqabynyń domalaq tastary men qasıetti oryndar. Sonymen qosa, tarıhı týrızm damyp keledi. Týrısterdiń ósip kele jatqan aǵynyn qanaǵattandyrý úshin qonaqúılerdiń sanyn kóbeıtip, Baký men Dýbaıdan úlgi alyp, qalanyń bas josparyn qaıta qaraý qajet. Sondaı-aq aımaqty týrısterge qoljetimdi etý úshin geografııa men reısterdiń jıiligin keńeıtý mańyzdy.
«Qazaqstannyń injý-marjany» – Býrabaıǵa júktemeni azaıtý úshin týrıstik aǵyndardy Aqmola óńirindegi basqa da kýrorttarǵa bólýdi talap etedi. Ol úshin Aqbura, Júkeı jáne Qotyrkól kólderinde jańa týrıstik aımaqtardy damytý, sondaı-aq týrıstik ekspress-poıyzdardy iske qosý qajet. Býrabaı týrısterdi óziniń tabıǵı sulýlyǵymen ǵana emes, sonymen qatar erekshe tarıhı jáne mádenı eskertkishterimen de tartady. Astanaǵa jaqyndyǵy da osy kýrorttyń tanymaldylyǵynda mańyzdy ról atqarady.
– Prezıdent 2030 jylǵa deıin sheteldik týrıster sanyn eki esege, tipti úsh esege arttyrý kerek ekenin aıtty. Ol úshin basty mindetterdiń biri – áýe tasymalyn jaqsartý. Bul baǵytta qandaı jumystar júrip jatyr?
– Áýe tasymaly týrızm salasynyń damýynda sheshýshi ról atqarady. Bul úshin biz birneshe basym mindetti aıtyp kelemiz. Máselen, halyqqa qoljetimdi baǵany usyný úshin kýrorttyq aımaqtarǵa baratyn ishki áýe reıster sanyn ulǵaıtý kerek. Týrızm maýsymy qyzǵan shaqta áýe bıletteriniń tapshylyǵyn joıý qajet. Shaǵyn avıasııany damytý da basym mindetterdiń biri. Árıne, týrıster eń aldymen qolaılylyq pen jaılylyqqa kóńil aýdarady. Sondyqtan áýejaılardaǵy jolaýshylar alańdary men kútý aımaqtarynda qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartqan jón. Mańyzdy maqsattardyń biri – týrıstik baǵyttar boıynsha áýe qatynasyn sýbsıdııalaýdyń aǵymdaǵy tásilderin qaıta qarastyrý jón dep sanaımyz.
Sonymen qatar sheteldik áýe kompanııalarymen yntymaqtastyq jańa halyqaralyq marshrýttardyń ashylýy men áýe bıletteri qunynyń tómendeýine yqpal etpek. Bul jańa sheteldik áýe tasymaldaýshylaryn tartý quraly, ári olardyń arasyndaǵy básekelestikti damytýǵa yqpal etedi.
– Sońǵy suraq: qazirgi kúni elimizde týrızmnen túsetin tabys qansha?
– Qazaq eliniń týrıstik salasy áli tolyq qolǵa alynbaǵan ári eleýli áleýetke ıe. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, jańartylatyn resýrs bolyp sanalatyn týrızm ekonomıkaǵa mýltıplıkatıvti áser etedi. Sondyqtan kóptegen el onyń damýyna erekshe nazar aýdaryp otyr. Mysaly, ashyq derekkózderge súıensek, Birikken Arab Ámirlikteri men Túrkııa Respýblıkasynda ishki jalpy ónimdegi týrızmniń úlesi shamamen 12%, kórshiles Qyrǵyzstanda – 5-7% quraıdy. Al Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń málimetinshe, bizdiń elimizde sońǵy jyldary bul kórsetkish shamamen 3,9%-dy qurap otyr.
Sondyqtan da Memleket basshysy týrızmge eń keleshegi zor salanyń biri retinde nazar aýdaryp keledi. Úkimetke salany keshendi damytý men onyń ósýin tejeıtin kedergilerdi joıý úshin tapsyrmalar berildi. Bıznes ókilderi óz kezeginde tartymdy týrıstik marshrýttar men ónimderdi qurastyryp, qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartýy kerek. Sońǵy ýaqytta bul salada ilgerileý bar jáne týrıster aǵyny artyp, eldiń tanymaldylyǵy artady dep úmittenemiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»