Qoǵam dertine qarsy keshendi is-shara

Qazirgi tańda oblysta esirtkige táýeldi 722 adam esepte tur. «О́kinishke qaraı, nashaqorlar tizimindegi adamdar jasaryp barady, olar – orta eseppen 30 jasqa deıingiler. О́ńirdegi eń jas nashaqor – 14 jasta», deıdi oblystyq polısııa departamentiniń basshysy, polısııa polkovnıgi Arman Orazalıev.

Shynynda da esirtkige qatysty qyl­mys­tar qanatyn keńge jaıyp barady. Byltyr Batys Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynyń, Almaty men Shymkent qalalarynyń 8 turǵynynan quralǵan qylmystyq top ustalyp, óńirde 1,5 tonnadan astam «kóknár sabaǵy» tárkilengen. «Munda 150 mln doza bar, al onyń quny 14 mlrd-tan astam teńgeni quraıdy», deıdi polısııa basshysy. Qazir bul qyl­mys­tyq is sotqa joldanǵan.

Jyl basynan beri óńirde 162 quqyq buzýshylyq anyqtalypty. Onyń 54-i – esirtki qylmysy, sonyń ishinde 26 fakti esirtkini ótkizýge qatysty bolyp otyr.

«Zańsyz aınalymnan 32 kg esirtki tárkilendi, onyń 25 kılosy – marıhýana, 600 gramy – gashısh. Oral qalasynyń 5 turǵynynan quralǵan qylmystyq top ustaldy, olar 2 ınternet-dúken ashqan. 2500 dozadan astam «gashısh» tárkilendi, quny 6 mln teńgeni quraıdy».

Osynaý habarlardy estigenniń ózinde kóńildi alań bıleıdi. О́ıtkeni bul dál qazir, aınalamyzda bolyp jatqan oqıǵalar. Al bul qoǵamda biz, bizdiń balalarymyz, qorǵansyz sábıler de júr ǵoı.

– Nashaqorlyq – bolashaǵymyzǵa qaýip tóndiretin asa qaterli indet. Sondyqtan Oral qalasyndaǵy zııaly qaýym, belsendi ortamen arnaıy kezdesip otyrmyn. Esirtkimen kúres – tek polısııanyń mindeti emes. Bul búkil qoǵam bolyp atqaratyn ortaq jumys. Aldyn alý jumystaryn bastaýysh synyptan bastaý kerek. Birinshi kezekte pedagogtermen birge esirtkiniń zııany týraly sabaqtar júrgizip, kórneki aqparattardy kórsete otyryp túsindirgen jón. Balaǵa esirtkini qoldanǵan adamnyń densaýlyǵy erte nasharlap, kemis, múgedek bolatynyn, ata-ana bolý qabiletinen aıyrylatyndyǵyn, tipti 5 jyldyń ishinde qınalyp ómirden ótetinin túsindirip, sanasyna quıa berý kerek. Eger bireý balany mundaı áreketterge májbúrlese, ol ata-anasyna, muǵalimderine eskertý qajet. Bul jumysqa narkolog-dárigerlerdi de tartý usynylady. Qazir túrli ınternet jelileri arqyly kámeletke tolmaǵandardy esirtkini taratýǵa sha­qyratyn habarlandyrý kóbeıdi. Ata-analar balalarynyń áleýmettik jelidegi is-áreketin únemi baqylaýy kerek. Sebebi mundaı áreket úshin qylmystyq jaýapkershilik 14 jastan bastalady. Sot praktıkasy boıynsha 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan, – dedi Arman Orazalıev osy taqyrypqa oraı ótkizilgen baspasóz konferensııasy kezinde.

2020 jyly Terekti aýdanynda Qazaqstanda birinshi ret sıntetıkalyq esirtki zerthanasy áshkerelengen bolatyn. Munda Ýkraına azamattary esirtki jasaýmen aınalysqan, olar búginde 17, 18 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna sottalyp ketti. Kórshileriniń aıtýynsha, sol úıdiń qasynan ótkir ıis shyǵyp turǵan. «Eger kórshileri polısııaǵa ıisti sezgen ýaqytta habarlasqanda, olar erterek ustalatyn edi. О́ıtkeni laboratorııa­lardy jaǵymsyz ótkir ıisi arqyly da bilýge bolady», deıdi polısııa basshysy.

Bir qıyny – sıntetıkalyq esirtkini daıyndaý qıyn emes eken. Ol úshin arnaıy jabdyq (kolba) jáne konstrýktor (prekýrsor) ǵana qajet kórinedi. Biraq mundaı laboratorııany anyqtaýdyń bir joly – kommýnaldyq qyzmetter boıyn­sha esepteýish quraldardy zerdeleý eken. Eger nysanda gaz nemese elektr jaryǵy tym kóp paıdalanylǵan bolsa, onda bul jerde zııankes zerthana bolýy ábden múmkin. «Sondyqtan kommýnaldyq mekemeler, saıajaı birlestikteriniń tóraǵalary, páter ıeleri kooperatıvteri osy máselege muqııat bolǵany durys», dedi Arman Orazalıev.

Búginde esirtkini áleýmettik jeliler arqyly taratý jolǵa qoıylǵany ótirik emes. Esirtkini satýshylar «Telegram» messendjeri arqyly ınternet-dúken ashyp, esirtkini usynady. Klıent aqshasyn jiberedi, satýshy esirtkini ja­syrǵan orynnyń fotosýretin jibe­redi. Polısııa mundaı oryndarǵa beıne kameralar ornatyp, esirtkini jasyrǵan adamdardy anyqtaýǵa tyrysyp jatyr.

Esirtki satýshylar ádette osy iske kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdi tartady. Internetten «ońaı ári tez tabys taba alasyń» degen habarlandyrýdy kórip, áleýmettik jelide kóbinese otyratyndar jas balalar osy habarlandyrýǵa aldanyp qalady.

Keıingi 6 aı ishinde oblysta esirtkini jasyrýshy 14 adam polısııaǵa ustalǵan eken. Onyń bireýi – 10-synyp oqýshysy, úsheýi – kolledjdiń 1-2 kýrs stýdenti. Olardan «Mefedron» sıntetıkalyq esirtki zaty bar 40 ZIP-paket tárkilengen. Aqyr sońynda 1 jasóspirim 7,5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna sottaldy, kolonııaǵa qamaldy.

Byltyr da óńirde kámeletke tol­maǵan 3 adam: 11-synyp oqýshysy men kolledjdiń 2 stýdenti 7,5 jylǵa sottalǵan bolatyn. «Bul balalar turmysy jaqsy otbasynda tárbıelengen, tipti 10-synyp oqýshysy esirtkige qarsy aksııalarǵa belsene qatysyp júrgen, tek onyń adasqany – ózdiginen aqsha tabamyn dep oılaǵan. Bul jerde ata-ananyń jáne mektep muǵalimderiniń kinási bar», deıdi Arman Orazalıev.

Polısııa departamentiniń basshysy keıingi kezde ózekti bolyp otyrǵan taǵy bir máselege nazar aýdardy. Ol – «Smesharık» nemese «Veselıashıı gaz» dep atalatyn psıhotroptyq preparattar.

Bul N2O – azot oksıdi, tússiz janbaıtyn gaz, tátti dámi, jaǵymdy ıisi bar, ony qoldanǵan adam ózimen-ózi kúle beredi, eıforııa, tilinde atrofııa bolady, este saqtaý qabiletin joǵaltady eken. Oral qalasyna bul zat kórshiles Reseı memleketinen medısınalyq, tamaq jáne ónerkásip salasynda satý úshin ákelinedi. Reseıdiń ózinde 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap muny medısınalyq maqsatta qoldaný úshin tyıym salyndy, elimizde de qoldanylmaıdy. Alaıda bul zattar Oral qalasynyń kóńil kóterý oryndarynda erkin satylymda eken, ony eshkim baqylamaıdy da.

«Sondyqtan sanıtarlyq-epıdemıo­­logııalyq stansa, farmasevtıkalyq baqylaý jáne basqa da qyzmetter shuǵyl túrde birlese dabyl qaǵyp, osy problemany sheshýimiz kerek. Eger bul gaz túri baqy­laýsyz qala berse, esirtkige táýeldi adam­dar sanynyń kóbeıýine ákelip soǵa­dy», deıdi Arman Orazalıev.

Reseı men Ulybrıtanııa elderinde bul úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan bolsa, Qazaqstanda ákimshilik jaýapkershilik qana kózdelgen. Qazirgi ýaqytta qyl­mystyq jaýapkershilikke tartý jónin­degi másele Parlament Májilisinde qaralyp jatyr. Aıtpaqshy, bıyl 20 maýsymda veıpti ótkizýge tyıym salý týraly zań kúshine engen bolatyn. Bul úshin 200 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul salý nemese 60 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdelgen. Osy zań qoldanysqa engeli beri, shilde aıynda Oral qalasynda 2 adam ustaldy. Onyń bireýi 14 jastaǵy jasóspirim «Telegram» mobıldi qosymshasy arqyly elektrondy temeki satyp alǵan, ekinshisi – satýshy, onyń úıin tekserý kezinde 90 shylym, ony paıdalanýǵa arnalǵan 137 qural tárkilengen.

Árıne, Polısııa departamenti basta­ǵan jańa baǵdarlamany jıynǵa qatys­qan quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdardyń ókilderi, eriktiler, depýtattar, sportshylar, psıhologter, narkolog-dárigerler bir aýyzdan qoldady.

– Buǵan deıin biz nashaqorlyqqa qarsy kúresý boıynsha qysqamerzimdi is-sharalar, aksııalar, reıdter ótkizdik. Nátıjesinde, belgili bir aqparat bo­ıynsha jumys istep, kúdiktilerdi us­tap quryqtadyq. Al endi jańa baǵ­dar­la­manyń ereksheligi qanatqaqty joba retinde – uzaqmerzimdi is-sharalar jyl sońyna deıin júrgiziledi. Bul baǵyttaǵy jumysqa barlyq múddeli qyzmetti, peda­gog­terdi, ata-analardy, jalpy qoǵam­dy jumyldyrý kózdelip otyr, sondyqtan barsha azamattardy beıjaı qaramaýǵa shaqyramyz.

Jyl sońynda baǵdarlamanyń árbir tarmaǵy boıynsha atqarǵan jumys­tar­ǵa taldaý jasap, tıimdiligi men kem­shilikterdi anyqtaımyz. Barlyq qu­qyq qorǵaý organymen, mem­leket­tik mekememen, qoǵamdyq birlestikpen birge 2025 jylǵa arnalǵan jospar quryp, taldaý nátıjesi boıynsha baǵdar­lamany jetildiretin bolamyz, – dedi Arman Orazalıev baǵdarlamany tanystyra kelip.

Jıynǵa qatysqan oblys prokýro­rynyń orynbasary Azamat Sátbaev, oblystyq qoǵamdyq damý basqarmasynyń basshysy Darhan Qadyralıev, oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy dı­rektorynyń orynbasary, dáriger-narkolog Erlan Shombalov, oblystyq arnaıy monıtorıngtik toptyń jetekshisi Muradym Qoshqarbaev jáne basqalar baǵdarlamany qoldap, usynys-pikirlerin ortaǵa saldy.

Árıne, bir kezdesýde esirtkige qatys­ty barlyq máseleni aıtyp taýysý múmkin emes. Sondyqtan esirtkimen búkil qoǵam bolyp kúresýge, birlese jumys isteýge shaqyrdy. О́ńirde quramyna qalanyń qurmetti azamattary, belsendi blogerler, jastar kiretin jumys toby qurylady. Olar jańa jobanyń nátıjelerin aı sa­ıyn taldap, talqylap otyrmaq.

Batys Qazaqstan oblysy