«Qaıqy jelqalaq» – jel energetıkasynyń bolashaǵy

Máseleni sheshýdiń kózi retinde atalǵan maqalada, Balqash kóli mańynan atom elektr stansasyn salýdy mamandardyń pikirine súıenip dáleldepti. Áıtse de bizdiń halqymyz Semeı polıgonynyń zardaby men Chernobyl apatynan qorqyp qalǵany ras. AES salýǵa túsinistik bolǵanmen, eger sol AES-ti salý soltústiktegi kór­shimizge tapsyrylsa qalaı bolmaq? Qurylystyń 10 emes 15 jylǵa sozylary anyq, sonda orasan qarajat jumsalǵan AES-tiń rahatyn bizdiń el qashan kóredi? Jyl saıyn (3%) ósip kele jatqan energııa tapshylyǵyn AES-pen sheshemiz deý qalaı bolmaq?

Osy kezde qazir ústemelep óris alyp kele jatqan kún men jeldiń energııasyn paıdalanatyn, esh zııansyz, energetıkalyq resýrsy mol stansııalardy salý naqty qoldaý tappaı otyr. Kún jáne jel elektr stansııalary 1-1,2 jylda salynyp, birden qol­da­nysqa tapsyrylady. Ásirese kún jáne jel elektr stansalaryn salýǵa ońtústik aımaqtyń jeri qolaıly, onda basqa maq­sat­ta qol­da­nylmaǵan bos jer jet­kilikti.

Men 2005 jyldan bas­­tap tehnıkalyq zertteýler nátı­­jesinde jel generatory ro­to­rynyń jańa konstrýksııa­syn jasap shyǵardym. Oǵan Qazaq­stan­nyń 7 patenti, halyq­aralyq Eýropa patent uıymynyń 2 patenti jáne sonyń negizinde Eýropanyń birneshe eliniń, máselen, Germanııa, Danııa, Uly­brı­tanııa, Nıderland, Fran­sııa, Ispanııa, Túrkııa, Reseıdiń, odan bólek Japonııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Úndistan jáne AQSh elderiniń ulttyq patenti alyndy.

Generator rotorynyń ja­ńa úl­gisi, úzdik joba retinde EKSPO-2017 kórmesiniń «Úlgili prak­tıka» pavılonynda kór­se­til­di. Atalǵan úlgi 2018 jyldan bas­­tap, «Jer-Álem» pavılo­ny­nyń besinshi qabatyndaǵy jel energetıkasy bólimindegi kórmede tur.

Bul jel aǵynynyń kınetı­kalyq kúshin energııaǵa aınaldyrýshy qondyrǵylardyń ba­sym­dylyǵyn, jel qalaqta­rynyń konstrýksııalyq artyq­shy­ly­ǵyn anyqtaıdy. Jelqalaq negizi – shyǵyr. Qazirgi kezde jel doń­ǵa­laǵynyń konstrýksııasy óz tehnıkalyq múmkindik shegine jetti (jelqalaqtyń uzyndyǵy 80–112 metr, salmaǵy 7 tonna). Qoldanystaǵy rotorlardyń túzý jelqalaqtary generatordyń ne­gizgi biligin tikeleı aınaldyrady. Osy kezde jeldiń kınetıkalyq energııasy F jelqalaqtyń ju­myr urshyqbasqa bekitilgen bir tire­gi arqyly negizgi bilikpen generatorǵa beriledi.

Sondaı-aq jańa jelqalaqtyń qol­danystaǵy túzý jel­­qalaqtan artyq­shy­lyǵy nemen ól­shenedi degende, «Qaı­qy jel­qalaq» kon­strýk­­sııasyn­da shy­­ǵyrdyń jańa qu­ry­­lymy qol­da­nyl­ǵan. Osy se­bepti jel aǵyny joǵarǵy tıimde paıdalanylady. Tize ıindi jelqalaqta negizgi kúsh F1 ólshemi, endi jelqalaqtyń qysqa bóliginde ózek biliginiń F2 qosylýyna baılanysty ulǵaıady. Jańa jelqalaqqa ózek biliginiń jalǵanýy, qosymsha kúshtiń (F = F1 + F2) negizin quraıdy. Qosymsha kúsh ózek biliginiń uzyndyǵyna tikeleı táýeldi, áıtse de ol 0,20-5 m aspaýy qajet. Al jańa jelqalaqtyń qoldanystaǵy tehnıkalyq je­tis­tigine kelsek, jel energııasyn paıdalaný koeffısıenti men generatordyń kúshi artady. Sonymen qatar jelqalaqtyń uzyndyǵyn qysqartý arqyly, gondolanyń jáne tuǵyrdyń salmaǵyn shaǵyndaýǵa baılanysty, jel qondyrǵylaryna qoldanylatyn materıaldardyń quny tómendeıdi. Sondaı-aq jel elektr stansalary óndiretin elektr energııasynyń ózindik quny tómendep, jylý jáne atom elektr stansalarynan shyǵatyn qaldyqtar azaıady. Jelqalaqty generatorlardyń elektr óndirý­degi tıimdiligine baılanysty basqa energııa óndirýshi salalarymen teńdesip, jel energe­tıkasynyń qoldanysy artady.

«Qaıqy jelqalaq» rotory Almaty oblysynyń Qapshaǵaı jáne Eńbekshiqazaq aýdany polıgondarynda 2017–2020 jyldary synalyp, ol túzý jelqalaqty generatordan 15–50 paıyz artyq toq óndiretini anyqtaldy. Jańa jelqalaq konstrýksııasynyń patenttik qujattary men polıgonda ótkizilgen synaq nátı­jeleri Germanııanyń Gambýrg qalasyndaǵy tehnıkalyq saraptama ınstıtýtynda baıandalyp, oń maquldaý tapty. Alaıda jel energetıkasyn paı­dalanýda óte ústemeli toq be­­retin «Qaıqy jelqalaq» rotoryn tájirıbede qoldaný úshin onyń óndiristik úlgisi jasalyp, ol qýatty (0,5-1,0 mVt) jel qondyrǵysyna jalǵanyp, dalada synaqtan ótkizilýi qajet. Al mundaı qarajat mende joq. Ondaı aýmaqty jumysty atqa­rýǵa, memlekettiń qarjylaı qol­daýy qajet. Sondyqtan osy baǵyt­ta jasaǵan áreketim ázirshe nátıjesiz qalyp otyr.

Sharasyz jaǵdaıǵa baılanysty shet elderdiń birinde patentterime halyqaralyq qu­qyqty lısenzııa berýine ótinish jasadym. Ondaı qujat alýǵa múmkindigim joǵary. Bul kezde lısenzııaly patentti satýǵa týra keledi. Mundaıda elimizge orasan zor abyroı, paıda ákeletin tehnıkalyq jańalyqtyń barlyq quqyǵy basqa elge kóshedi.

Taýsylmas, tegin energııa qory bar, tez arada iske qosylatyn kún men jel energııasyn paıdalaný stansalaryn salý qajet. 1200 mVt qýatty AES-ti, qarymy 5 mVt 240 jel qondyrǵysy, al eger qýaty 7,5 mVt qondyrǵy salynsa, nebári 160 jel generatorlary tolyq qamtamasyz ete alady. Osy kólemdegi jel stansasyn salýǵa Jońǵar jotasynyń kúngeı etegindegi Sheńgeldi aýylynan shyǵysqa qaraı az aımaq jetkilikti bolar edi. Qoldanysqa ene bastaǵan Qordaı, Shý-Ile asýlary, Talas, Qarataý jotalarynyń energetıkalyq resýrstary áli qajetti shamada arshylǵan joq.

Biz konstrýksııasyn jasaǵan, jańalyǵy patenttermen bekitil­gen, jel alańqaılarynda synal­ǵan «Qaıqy jelqalaq» rotory, genera­torlardyń belgilengen qýatyn turaqty 25–30 paıyz arttyrady. Ol jel qondyrǵylaryna ketetin materıaldardy, óndiretin elektr energııasynyń ózindik qunyn azaıtýǵa, paıdalanatyn jer kólemin únemdeýge úlken múmkindik týǵyzady.

Bul balamaly energııa kózde­rin órkendetken kezde, kómirtegini paıdalanatyn jylý elektr stansalary shaǵyndalyp, zııandy SO2 azaıady. Klımattyń jylynýy kemıdi, al jel energetıkasyn paıdalaný joǵarǵy deńgeıge kóteriledi.

Blok ShAIKENOV,

konstrýktor

Almaty