Semeı polıgony qalaı jabyldy?

Semeı polıgonynda alǵashqy atom bombasy 1949 jyly 29 tamyzda jaryldy. Synaq alańy 18 mln ga jerdi alyp jatty. Aımaqta barlyǵy 456 jarylys jasaldy, onyń 116-sy jer ústinde jáne aýada ótti. Bul 1949-1962 jyldary bolǵan jarylystar edi. Aýa men topyraq lastandy. Ekinshi kezeńde – 1963-1989 jyldary jarylystar jer astyna aýysty. Semeı polıgonynda áýede jáne jer betinde synaqtan ótkizilgen ıadrolyq zarıadtardyń jalpy qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynyń qýatynan 2,5 myń ese kóp. Atom bombalarynyń jarylystary sumdyq aýyr boldy. Semeı ma­ńyn­daǵy radıasııalyq áser aımaǵynda tura­tyn 500 myńdaı adam osy synaqtan azap shekti.

Sońǵy ýaqytta Semeı polıgonynyń qalaı jabylǵany týraly aqparattyń aýqymy keńeıip, polıgondy «japqan» adamdar sany kóbeıip keledi. Biraq baspasóz betterinde polıgondy jabý máselesin alǵash kótergen adam – sol kezdegi Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Keshirim Boztaev delingen. О́ıtkeni ol 1989 jyldyń 20 aqpanynda KOKP Ortalyq komıtetiniń bas hatshysy M.Gorbachevke qupııa hat joldap, «ıadrolyq synaqtar týraly jurtshylyqqa túrli pikir taralyp, turǵyndar arasynda moraldyq-psıhologııalyq kúızelis baıqalady. Olardyń osynyń bári synaq týdyrǵan kesel, derttermen baılanysty deýi de negizsiz emes» deı otyryp, jarylystardy toqtatýdy nemese onyń qýatyn kemitip, jarylys aralyqtaryn sıretýdi, odan ári jarylystardy basqa bir qolaıly jaqtarda ótkizýdi tıisti mınıstrlikter men mekemelerge tapsyrýyn ótinedi. Alaıda bul hat týraly arhıvte eshqandaı málimet saqtalmaǵan.

Semeı polıgonynyń jabylý tarıhyn zertteý kezinde Prezıdent arhıvi, Ortalyq arhıv jáne Astanadaǵy memlekettik arhıvke birneshe ret hat joldaǵan edik. Atalǵan mekemeniń barlyǵy 1991 jyly 29 tamyz kúni Joǵarǵy keńes sessııasynda Semeı polıgonyn jabý máselesi qaralmaǵanyn jáne basqa qu­jattardyń joq ekenin habarlady. Tek Abaı oblystyq memlekettik arhı­viniń bul suraýdyń tóńireginde usynǵan ári qoldarynda bar qujaty – Semeı oblystyq halyq depýtattary keńesiniń tóraǵasy, obkomnyń birinshi hatshysy KSRO prezıdenti M.Gorbachevqa 1990 jyl­dyń 29 naýryzynda jazǵan haty. Hat ıesi polıgonnyń halyqqa zııanyn aıta kele, ıadrolyq synaqtardy toqtatý týraly sheshimniń shyqpaı jatqanyn eske salyp, qorǵanysqa zııany bola qoımaıtyn jarylystardy toqtatýdy suraıdy. Alaıda bul hatta polıgondy jabý týraly sóz joq.

Máskeýge KSRO basshysyna hat jazyp, polıgondy japqan adam – Muhamedǵalı Sýjıkov. 1958 jyly Semeı oblysynyń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyndalǵan Muhamedǵalı Sýjıkov jarylystardy óz kózimen kórip, onyń zardabyn Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń arnaıy jasaqtaǵan ekspedısııa basshysy S.Balmuhanovtan estip-biledi. Keıinnen ol KOKP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy N.Hrýshev pen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń bi­rinshi hatshysy N.Belıaevke «O tıajelyh posledstvııah ıspytanıı atomnogo ı termoıadernogo orýjııa na Semıpalatınskom polıgone» degen qupııa hat joldaıdy.

Bul hatty keıingi izdenýshiler arhıvterden tappaǵan, biraq onyń bar bol­ǵany akademık S.Balmuhanov pen M.Sýjıkovtyń «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde 1991 jyldyń 20 shildesinde ja­rııa­lanǵan «Bomba dlıa treteı mırovoı voıny», «Ana tili» tili gazetinde 2001 jyldyń 23 tamyzyndaǵy «Pochemý ıa napısal Hrýshevý» degen suhbatynda rastalady.

Sol hattyń arqasynda KSRO úkimeti Semeı halqyna azdaǵan kómek jasaıdy, biraq hat jazǵan oblys basshysy Máskeýdiń qaharyna iligip, ony jumystan shyǵarý máselesi qarastyryla bastaıdy. Tipti buryn qyzmet atqarǵan Aqtóbe men Qyzylorda oblystarynda onyń ju­mysy «súzgiden ótedi». Alaıda esh ilik taba almaǵan bılik aqyry eki jyl tekse­rý júrgizip, mal basynyń qysta kemigenin je­leý etip, «Pravda» gazetinde «Slova ne sootvetstvýıýt delam» atty maqala shy­­ǵyp, ornynan alynady.

Polıgonnyń jabylýyna zor úles qosqan «Nevada-Semeı» halyqaralyq qozǵalysy qoǵamdyq-saıası uıymy. Bul qozǵalys 1989 jyly 26 aqpanda qurylyp, qazan aıyn­da resmı tirkeldi. Respýblıka halqynan keńinen qoldaý tapqan uıym ıadrolyq jarylystarǵa qarsylyq bildirip, álemdegi ıadrolyq qaýipti joıýdy maqsat etti jáne Semeı polıgonynda ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa qol jetkizdi.

Júrgizilgen jumys óz nátıjesin ber­di. Qazaqstan men búkil álemdegi so­ǵys­qa qarsy qoǵamdastyqtyń alǵashqy jeńis­teriniń biri – 1989 jyly Semeı polıgonynda josparlanǵan 18 ıadrolyq jarylystyń 11-iniń toqtatylýy. Tek jeteýin oryndaý múmkin boldy, sońǵysy sol jyldyń 19 qazan kúni iske qosyldy. Bul jetistik – Qazaqstan halqynyń erik-jigeriniń nátıjesi. 1989 jyly 20 qarashada elimizdiń Joǵarǵy keńesi qaýly qabyldap, Semeı jáne Jańa jer polıgondaryndaǵy ıadrolyq jarylys toqtatyldy. 1989 jyldyń 19 qazanynan bastap keńes odaǵy atom qarýyn synaýdy toqtatty.

Biz polıgonnyń jabylýyna sebepker bolǵan Semeı oblysynyń eki basshysy týraly aıtyp otyrmyz. Olardyń hat jazýlarynyń aıyrmashylyǵy bar edi. M.Sýjıkov Máskeýge jazǵan hatyn Qazaqstan basshylyǵyna aıtpaǵan, al K.Boztaev respýblıka basshysy V.Kolbın bolǵandyqtan óz qadamyn Mınıstrler keńesi tóraǵasymen kelisken. Dara shapqan M.Sýjıkov qýdalanyp, jala jabylyp, qyzmetinen alynǵan. Al K.Boztaev bolsa qýdalaýǵa ushyramaǵan, onyń, árı­ne, qosymsha sebepteri de boldy. Bul KSRO bıligi álsireı bastaǵan kez edi. Al shyn­dyǵyna kelsek, polıgonnyń jabylýy­na tanymal qoǵam qaıratkeri Oljas Sú­­leı­menov bastaǵan «Nevada-Semeı» an­tııadrolyq qozǵalysy zor úles qosty.

Bul jerde Qazaqstan úkimeti de batyl­dyq tanytty. 1991 jyldyń 6 mamyrynda Prezıdent apparaty KSRO prezıdentiniń Semeı polıgonynda jarylystardy tolyq toqtatý týraly jáne polıgondy ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldyrý, sonymen qatar jergilikti halyqqa ótemaqy tóleý úshin 1,2 mlrd rýbl kóleminde qar­jyny 1991-1995 jyldar boıy bólý, osy jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekono­mıka­lyq ósý, turmys deńgeıin kóterý men me­dısınalyq qyzmetti jaqsartýǵa mem­le­kettik baǵdarlama qabyldaý jóninde Jar­lyq jobasy daıyndaldy. О́kinishke qaraı, alty aı boıy Máskeýden esh habar bolmady.

1991 jyldyń 29 tamyzy. Prezıdent apparatynyń qyzmetkerleri kúndelik­ti jumysyna keldi. Ol kez kóshe demokra­tııasynyń sharyqtap turǵan kezi, talaptaryn transparatqa jazyp alǵan adamdar Pre­zıdent rezıdensııasynyń aldynda turatyn. О́nerkásip oryndarynda bas­shy saılaýy da daý, sheshim shyǵarý da tar­tys bolyp turǵan ýaqyt. Ol kezde qazirgideı ınternet joq, aqparatty kúndiz ár ka­bınette saırap turatyn radıodan estı­miz. Sol kúni «Nevada-Semeı» qozǵa­ly­synyń uıymdastyrýy­men keshki saǵat 5-6 shamasynda Ulttyq ǵy­lym aka­demııasy ǵımaratynyń aldynda sherý uıym­dastyrǵaly jatqanyn estidik. Halyq narazylyǵy shekten shyǵyp ketken jaǵdaıda taıaqtyń bir ushy bılikke tıetini belgili. Al sherýdiń eki jyldan beri eldi uly dúbirge eleńdetip, tipti talaptaryn ózge ıadrolyq elderge de jetkizip jatty. Onyń ústine kóptiń ashýyn basatyn, úıdi-úılerine taratatyn bir qural kerek boldy. Ol úshin Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jónindegi Prezıdent Jarlyǵynyń jobasyn ázirleı bastady. Árıne, mundaı zań-jarǵylardyń bir kúnde daıyndalmaıtyny belgili. Kem degende bir aı ýaqyt qajet. Mınıstrlikter, ózge de tıisti organ­dardyń qoldary jınalyp, Premer-mınıstr, Apparat basshysynyń kelisimimen Jarlyq Prezıdentke beriledi. Bul Jarlyqty daıyndaý jalǵyz nardyń kóterer júgi emes edi. Sony bilsek te, eger jınalǵan toptyń ashýy shekten shyǵyp ket­ken jaǵdaıda, tym qurysa halyqtyń aldy­na shyǵyp: «Mine, Jarlyq daıynda­lyp jatyr. Joǵarydaǵylardyń bári tany­syp, qoldaryn qoıǵannan keıin, Más­keý­diń kelisimin alǵan soń polıgon da jaby­la­dy. Qarap otyrǵan joqpyz, jumys isteý­de­miz» dep aıtyp, úılerine taratatyn saıa­sı qural bolar degen nıetpen daıyndalyp edi.

Jarlyqtyń nusqasyna túsken qoldar kóbeıgen saıyn, bizdiń de tusaýy sheshilgen attaı adymymyz keńip, iske qyzyǵa kirise bastadyq. Biraq alda eń qıyn da, bitimi jeńil soqpaıtyn sharýa Jarlyqtyń nusqasyn Prezıdenttiń qolyna jetkizý mindeti qalǵan edi.

Surastyryp kórsek, Prezıdent óz kabınetinde emes, tústen keıin bastalǵan Joǵarǵy keńestegi jıynda otyr eken. Oraıyn taýyp, sessııada otyrǵan Prezı­dentke kómekshileri arqyly Jarlyq jobasyn tabystap kettik. Endi tek kúni boıǵy júgiristiń aqyryn kútý ǵana qalǵan edi.

Semeıdegi ıadrolyq áskerı polı­gonnyń jabylýy tarıhı oqıǵa edi, onyń oryndalýy «sáttilik» degen uǵymǵa saıady. Birinshiden, sol kezdegi odaqtaǵy saıası ahýal­dyń sebebi tıdi – Gorbachev pen El­sın­niń bılikke talasy bastalǵan edi. Tamyz aıyndaǵy saıası oqıǵalar kezinde joǵar­ǵy bılik eseńgirep qalǵan ýaqyt, áske­rıler men áskerı-óndiris kesheni toqy­raýda júrgen kez. Mine, dál osy sát jaqsy paıdalanyldy. Eger Ekologııa bólimi «joǵarydan tapsyrma túsken joq», «Jarlyq tıisti adamdarmen kelisilgen joq» dep jaltaqtap, sozbalap júrgende, bul Jarlyq shyqpas edi, al esin jıǵan Máskeý eshqashan ruqsat bermes edi. «Qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy» dóp kelip, ıneniń kózinen ótkendeı jumys boldy. Sol ótken kúnderge qarap otyryp, Prezıdent apparaty qyzmetkerleriniń tarıhı erlik jasaǵanyn túsinýge bolady. О́ıtkeni polıgonnyń jabylýy álem elderi aldynda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz memleket esebinde abyroıyn kóterdi. Elimizdi búkil álem tez tanydy.

...Saǵat keshki alty. Ǵylym akademııasy ǵımaraty aldyna jınalǵan halyq kóp. Júzderinde – ashý, nala. Báriniń tilegi bir – Semeı ajdahasynyń otyn óshirý. Kóp ishinen «Nevada-Semeı» qozǵalysy keńesiniń múshesi B.Ádilov, soǵys ardageri B.Aqylbekov sóz sóılep, polıgonnyń ha­lyqqa, jerge tıgizip otyrǵan zııanyn, zar­dabyn sóz qyldy. Professor I.Chas­nı­kov polıgonnyń radıasııalyq kartalaryn, ózge de jasyryn saqtalyp kel­gen qu­jattaryn kórsetýdi talap etip, qu­­pııa­lyqtan jarııalylyqqa kóshe­tin ýa­qyt jetkenin basa aıtty. Kóptiń ashýy sál saıabyrsyǵan tusta Prezıdent ákim­shili­giniń ókilderi Qazaq KSR Prezı­den­tiniń «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jónindegi» Jarlyǵyn jarııa etti. Janarlarynda yza oty oınaǵan qa­lyń nópir úshin bul qujat qara bult arasy­nan jarq ete túsken jaryq sáýledeı boldy.

Keıin bildik – Prezıdent qolyna Jar­lyq nusqasy tıgende, tipti qyzmet ornyna barmastan Joǵarǵy keńeste otyryp, telefon arqyly odaq basshysy Mıhaıl Gorbachevpen tikeleı sóılesip, kelisimin alady. Sol sátte-aq Jarlyqqa qol qoıyp, súıinshi habardy sherýge jınalǵan halyqqa jetkizýge tapsyrma beripti. Bylaıǵy kún­deri zańdyq qujattarǵa birneshe aı boıy qol qoıylyp, mór basylmaı turyp alatyn bolsa, Semeı polıgonyn jabýdyń qujat­tyq jumystary jarty-aq kúnde júzege asqan.

Bul – memleket tarıhynyń bir paraǵy, sol tarıhı oqıǵada óz qoltańbalaryn qal­dyrǵan, sol kezdegi Prezıdent apparatynyń jaýapty qyzmetkerleri Vasılıı Sýhov, Pangereı Ospanov, Qaıyrbek Súleımenov, Vıktor Shklıar jáne memlekettik keńesshi Iýrıı Hıtrınniń esimderin ataǵanymyz oryndy. Bul tarıhı jumystyń úlgi bolarlyq ekinshi jaǵy bar. Ol memlekettik qyzmetkerlerdiń, mınıstrlikter jáne oblys basshylarynyń bastamashyl bolýy, jaýapkershilikti moıyndaryna alyp, halyqqa qajetti sheshimderdi tez qabyldap otyrý qajettiligi edi.

Semeı polıgony jabylǵannan keıin «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 18 jeltoqsanda №1787-HII zań qabyldanyp, Úkimet qaýlysy daıyn­daldy. Sol kezde radıasııadan adam­­dardyń qalaı zardap shekkenderin anyq­­taýda biraz qıyndyq týyndaǵany da ras. О́ıtkeni oblysta turǵanmen de ıadro­­lyq jarylystan adam zardap shek­peýi múmkin, sondyqtan onyń ólshe­min BER (bıologııalyq ekvıvalentti doza) kóleminde alý kerek degen sheshim qabyl­dandy. Al eń tómen radıasııalyq qaýipti aımaq – sol jerlerdiń búkil synaq kezeńinde halyqqa 0,1-den 7 berge deıin áser etetin mólsheri bar radıasııalyq lastanýǵa ushyraǵan bóligi bolyp bekitildi. Eń joǵary radıasııalyq qaýipti aımaq – aýmaqtyń búkil synaq kezeńinde halyqqa 35-ten 100 berge deıin áser etetin mólsheri bar radıasııalyq lastanýǵa ushyraǵan bóligi jatqyzyldy. Eń joǵary radıasııalyq qaýipti aımaqqa Semeı oblysynyń Abaı, Besqaraǵaı jáne Jańasemeı aýdandarynyń, Semeı qala­sy Aqbulaq, Abyraly, Alǵabas, Aına­bulaq, Qaraóleń jáne Tańat aýyldyq ok­rýg­teriniń, Pavlodar oblysy Maı aýdanyna qarasty Aqjar jáne Maldar aýyldyq okrýgteriniń eldi mekenderi jatady.

Zańda halyqty áleýmettik jaǵy­nan qoldaý qarastyryldy. Atap aıt­qanda, áıelderge, balalarǵa jáne jas­óspirimder men olardyń ata-analaryna beriletin qosymsha jeńildikter men ótemder, áskerı qyzmetshilerge jáne arnaýly memlekettik organdardyń qyzmetkerlerine beriletin jeńildikter belgilendi.

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory