Elimizdegi óndiris deńgeıi sharyqtap ketpese de, azyq-túlik taýarlaryn óndirý isi birshama ilgeriledi. Eksporttyq áleýet te sońǵy jyldary arta bastady. Árıne, túıtkilder de joq emes. Otandyq óndirýshilerdiń saýda jelilerine ónimimizdi ornalastyra almaımyz degen janaıqaıyn talaı estidik. Taıaýda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıevpen suhbattasýdyń sáti túsip, saýda salasynyń san qatparyna qatysty saýaldarymyzdy qoıdyq.
– Alǵashqy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizdiń ózge eldermen saýda qatynasynda nendeı ózgerister boldy?
– Eń birinshi kezekte birinshi jartyjyldyqta otandyq óndirýshilerdiń daıyn óniminiń taýar aınalymy 38,6 mlrd dollardy quraǵanyn aıtyp ótý kerek. Iаǵnı elimiz daıyn ónim men qyzmetter eksportyn ulǵaıtty. Syrtqy saýda aıtarlyqtaı jaqsardy. Eksport 2,1%-ǵa, shıkizattyq emes taýarlar eksporty 0,8%-ǵa artty. Import kólemi tómendep keledi.
Qyzmetterdiń eksporty birinshi jartyjyldyqta 5,3 mlrd dollar bolyp, ótken jyldyń 6 aıyndaǵy kórsetkishterden 10,2%-ǵa asyp tústi (4,8 mlrd dollar). Taýarlar tobyna toqtalsaq, biz ımportty almastyrý baǵytynda júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde otandyq ónim óndirisiniń ulǵaıýyn baıqap otyrmyz. Atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksporty aıtarlyqtaı ósti. Olar – maı, shaı, balmuzdaq, et jáne et ónimderi. Osy taýarlardyń ımporty da azaıdy. Tyńaıtqysh eksporty da ósti. Jeńil ónerkásip pen turmystyq hımııa eksporty úsh ese ósti, al ımport 2 ese tómendedi.
Sheteldik tutynýshylar bıdaı unyn, kúnbaǵys maıyn, sýsyndardy belsendi satyp alyp jatyr. Bıyl qańtar-maýsymda 242,9 myń tonna kúnbaǵys maıy eksporttaldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 35,8%-ǵa artyq.
– «Qazir jahandyq báseke kúsheıip tur, taýar naryǵynda ózgeris bar. Mundaı jaǵdaıda ónim ótkizý saıasatyna erekshe mán berýimiz kerek. Jyldar boıy qalyptasqan ishki jáne syrtqy naryqtaǵy ornymyzdy saqtap qalý aıryqsha mańyzdy. Úkimettiń aldynda syrtqa shyǵarylatyn ónim naryǵynyń aýqymyn josparly túrde keńeıtý mindeti tur. Qazaqstannyń taýarlaryn shetelge tanytý jáne shyǵarý úshin tıisti sharalar qabyldaǵan jón», degen edi Prezıdent. Osy sóz aıtylǵaly beri otandyq ónimniń syrttaǵy naryqtaǵy orny qanshalyqty keńidi? Ásirese, shıkizattyq emes taýarlar eksportynyń geografııasy qanshalyqty ulǵaıdy?
– Mınıstrlik eksporttaýshylardy qoldaýdyń qoldanystaǵy sharalaryn kúsheıtý boıynsha jumystar júrgizip jatyr. Bul rette eksportty ilgeriletý ekojúıesiniń ınstıtýsıonaldyq negizin qalyptastyrý boıynsha jumys aıaqtalǵanyn atap ótý mańyzdy. 2024 jylǵy 23 qańtarda Memleket basshysy aıtarlyqtaı qarjy resýrstaryn shoǵyrlandyra otyryp, memlekettik qoldaý sharalarynyń keń spektrin iske asyratyn eksporttyq-kredıttik agenttikti qalyptastyrý týraly Zańǵa qol qoıdy. Agenttik sýbsıdııalaý jáne kepildik berý, saýdany qarjylandyrý sııaqty qoldaý sharalarynyń jańa túrlerin júzege asyratyn bolady.
2024 jylǵy 20 mamyrda «KazakhExport» ESK» AQ-ny «Qazaqstannyń eksporttyq-kredıttik agenttigi» AQ-ǵa memlekettik qaıta tirkeý júzege asyryldy. «Qazaqstannyń Damý Banki» AQ jáne «Qazaqstannyń eksporttyq-kredıttik agenttigi» AQ jelisi boıynsha eksporttyq áleýetti damytý sheńberinde 2024 jyldyń I toqsanynyń qorytyndysy boıynsha QDB jelisi boıynsha eksporttyq qoldaý 124,6 mlrd teńgeni, EKA jelisi boıynsha 86,1 mlrd teńgeni qurady.
Elimizdiń negizgi ótkizý naryqtary Qytaı, Reseı jáne Ortalyq Azııa elderi bolyp qala beredi. Sonymen qatar eksport geografııasyn keńeıtý jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa men Taıaý Shyǵys elderine jetkizilimderdi ulǵaıtý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Taýarlar men qyzmetterdi syrtqy naryqtarǵa jyljytý boıynsha úılestirilgen jumystyń qaǵıdattary men tásilderi ázirlendi.
О́zara saýda kólemin 40 mlrd dollarǵa deıin jetkizý jónindegi aǵymdaǵy maqsatty eskere otyryp, Qytaı baǵytyna erekshe nazar aýdarylady. Qazir Hýbeı, Sychýan, ShUAA provınsııalarymen maı ónerkásibi, astyq óńdeý salasyndaǵy eksportqa baǵdarlanǵan jobalar belsendi pysyqtalyp jatyr. Taýarlar eksportyn údemeli ilgeriletý otandyq kompanııalardyń Qytaı kórmelerine, saýda mıssııalaryna qatysýyn uıymdastyrý arqyly qamtamasyz etiletin bolady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip QHR naryǵyna eksporttyq nomenklatýrany (ósimdik, mal sharýashylyǵy ónimderi jáne t.b.) keńeıtý boıynsha jumys atqarylady.
Búgingi tańda BAÁ, QHR elderinde 5 saýda-ekonomıkalyq mıssııa uıymdastyryldy. TEM qorytyndysy boıynsha shamamen 147,9 mln dollar somasyna eksporttyq kelisimsharttarǵa qol qoıyldy. Atalǵan is-sharalarǵa 135 otandyq eksporttaýshy kompanııa jáne 700-ge jýyq áleýetti sheteldik kompanııa qatysty.
– Bólshek saýdadaǵy naqty kólem ındeksiniń qandaı deńgeıine qol jetkizildi jáne onyń kólemi qandaı boldy? О́sim baıqalsa eń kóp ósimdi qaı aımaqtar berdi?
– Saýdanyń naqty kólem ındeksi 2024 jyldyń 7 aıynda 4,9% deńgeıinde, ıaǵnı 33,1 trln teńge nomınalynda qalyptasty. 4,7% josparmen biz 0,2 paıyzdyq kórsetkishpen alda kele jatyrmyz. Kóterme saýdanyń naqty kólem ındeksi 104,4% nemese 22,3 trln teńgeni qurady. Bólshek saýdadaǵy naqty kólem ındeksi – 105,9% nemese 10,7 trln teńge. Jalpy, ótken jyldyń shilde aıymen salystyrǵanda ósim 9,7% deńgeıinde. Kóterme saýda 11%-ǵa, bólshek saýda 7,1%-ǵa ósti. О́ńirler boıynsha aıtatyn bolsaq, Almaty, Astana jáne Qaraǵandy oblysynda saýda edáýir joǵarlady.
Almaty boıynsha aıtatyn bolsaq avtomobılder, parfıýmerlik jáne kosmetıkalyq quraldar, sýsyndar, telekommýnıkasııalyq jabdyqtar esebinen saýda artty. Al Qaraǵandy oblysy farmasevtıkalyq, kosmetıkalyq, dızeldik, shoıyn, bolat, AО́K ónimderin satatyn kompanııalar esebinen jaqsy kórsetkishterge qol jetkizdi.
– Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń (ÁMAT) retteý baǵytynda qandaı jumystar qolǵa alyndy?
– Inflıasııanyń qazirgi dınamıkasynan jaǵymdy tendensııany baıqap otyrmyz. Jyldyq mándegi ınflıasııa 8,6% bolyp tur. О́tken jyldyń sáıkes kezeńinde eldegi ınflıasııa 14,0% edi, al 2022 jyly bul kórsetkish tipti 15,0%-ǵa bardy. Osy oraıda aıta ketý kerek, azyq-túlik ınflıasııasynyń ishinde ÁMAT 11,7% úlesti alyp tur (aqyly qyzmetter – 28,2%, azyq-túlik emes taýarlar – 29,8%, azyq-túlik taýarlary – 29,8%). ÁMAT – baǵa óskende tutyný da ósetin, baǵa arzandaǵanda tutyný da tómendeıtin taýar túrleri. Osy toptaǵy taýar túrleriniń baǵasyn negizsiz ósirip jibermeý jáne tapshylyq bolmaý úshin keshendi sharalar qolǵa alyndy. Atap aıtsaq:
Qarjylandyrý kezinde basymdyq aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge beriledi. Bul otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaýǵa jáne ekonomıkanyń osy sektoryn damytýǵa, naryqtaǵy baǵany turaqtandyrýǵa múmkindik beredi. Maýsymaralyq kezeńde baǵany turaqtandyrý úshin taýarlyq ıntervensııalar júzege asyrylady. Iаǵnı tapshylyq sezilgen ónim túrleriniń baǵasy sharyqtap ketpeý jáne el arasynda ajıotaj týmaý úshin turaqtandyrý qorlary arqyly taýarlardy jappaı satylymǵa shyǵaramyz. Qajet bolǵan jaǵdaıda tarıftik jáne tarıftik emes retteý sharalary qabyldanady. Un men áleýmettik nan baǵasynyń ósýin jedeldetpeý úshin «Azyq-túlik korporasııasynyń» rezervinen óńirlerge arzandatylǵan bıdaı jetkiziledi. Bıznespen ózara tıimdi ári tyǵyz qarym-qatynas ornady. Eki ortada túrli memorandýmdar men kelisimder jasalady. 29 aqpanda jumyrtqanyń shekti satý baǵasyn 51,5 teńgeden satýdy belgileý týraly «Jumyrtqa óndirýshiler qaýymdastyǵy jáne qus ósirýshiler odaǵymen memorandým jasaldy.Sondaı-aq joǵaryda aıtyp ótkenimdeı Saýda komıteti men «Qazaqstan Respýblıkasy saýda jelileriniń odaǵy» qaýymdastyǵymen memorandým jasady. Onda saýda jelileri otandyq ónimderdi ilgeriletýge kelisti. Otandyq taýar óndirýshilerden qosymsha aqy talap etpeý jáne olar úshin jıyntyq syıaqy mólsherin saqtaý týraly ýaǵdalastyq boldy. Baǵalardyń maýsymdyq aýytqýyn tejeý úshin qalyptastyrylǵan ÁMAT-ty qadaǵalaýdyń pılottyq jobasy iske asyrylyp jatyr.
Sondaı-aq jyl basynan beri óńirlik saýda jáne tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý departamentteri Saýda zańnamasyn buzǵany úshin 3 095 ákimshilik qaýly qabyldaǵan. Onyń 520-sy – 21,5 mln teńgege jetetin aıyppul. Qalǵan 2 575-i – zań buzýshylyqty alǵash ret istegeni úshin beriletin eskertý.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – áleýmettik azyq-túlik taýarlary týraly uzaq áńgimeleýge, talqylaýǵa da bolady. Alaıda osy qabyldanǵan keshendi sheshimderdiń arqasynda sońǵy 8 jyl kóleminde biz ÁMAT baǵasynyń deflıasııasyna qol jetkizdik. Jyl basynan beri ÁMAT baǵasynyń ortasha ındeksi 99,9%-dy qurady.
– Qazir saýda jelilerindegi sórelerde otandyq ónimderdi qoıý máselesi ótkir tur. Otandyq azyq-túlik óndirýshileri «naryqta ımporttyq ónimder qaptap ketti, bizdiń ónimderimizdi saýda jelileriniń basshylary eskermeıdi. Tym qymbat aqy suraıdy» dep dabyl qaǵyp jatyr. Jáne bul negizsiz de emes. Prezıdenttiń ózi Joldaýda «Memleket otandyq ónim óndirýshilerdi qorǵaýǵa mindetti. Bul – bizdiń ekonomıkamyz ózgeler úshin jabyq degen sóz emes. Ekonomıkamyz basqa elderge árdaıym ashyq bolýǵa tıis. Biraq ulttyq bıznestiń múddesin qorǵaý kerek» dedi. Osy sózge toqtaıtyn sát kelgen syńaıly. Otandyq ónimderdi ımporttyq ónimderge jyǵyp berý qashan toqtaıdy?
– Negizi saýda jelilerinde otandyq óndirýshilerdiń ónimderi jetkilikti kólemde usynylǵan. Alaıda bizge kelip túsken shaǵymdarda dúken sórelerine óz taýaryn qoıatyn kezde qıyndyqtar bar ekeni, jekelegen taýarlyq pozısııalar boıynsha shekaralyq aýdandarda qıyndyq bary kóp aıtylady. Ár jaǵdaıdy tolyq tekserip, olarǵa jaǵdaı jasalady.
Ishki naryqty qorǵaý jáne otandyq bıznesti qoldaý baǵytynda josparly jumys júrgizilip jatqanyn atap ótkim keledi. О́tken jyly otandyq ónimdi qoldaý mindettemeleri arqyly kózge túsetin sórelermen qamtamasyz etýdiń balamaly tetigin iske qostyq. Saýda obektileri memlekettik qoldaý alǵan jaǵdaıda, azyq-túlik taýarlaryn 50%-ǵa deıin jáne azyq-túlik emes taýarlardy keminde 20%-ǵa deıin kózge túsetin sórelerde ornalastyrýy tıis.
Osy jyldan bastap saýdany damytý úshin saýda sýbektilerin memleket tarapynan qoldaıtyn erejeni qabyldadyq. Ol jerde otandyq taýarlar úshin sóreler berý boıynsha mindettemeler bekitildi.
Birinshiden, men «otandyq ónimderdi ımporttyq ónimderge jyǵyp berý» degen tirkes negizsiz ári qate aıtylǵan dep esepteımin. Bul – tym taptaýryn túsinik. Ekinshiden, biz Eýropalyq erkin saýda qaýymdastyǵyna múshe elmiz. Qaýymdastyq talaptary boıynsha osy uıymǵa múshe elderdiń taýarlary ózara erkin saýda-sattyqta bolýy kerek. Import – ol tek qana taýar emes. Bul – ózara mádenıet almasý, tıimdi yntymaqtastyq ornatý. Al bul tustaǵy eń mańyzdy másele – eldegi ımporttyń dempıngine jol bermeý, ıaǵnı ımporttyq taýardyń naryqta ústem bolmaýyn baqylaý. Bizdiń mınıstrliktiń eń mańyzdy mıssııalarynyń biri de osy – ishki naryqty otandyq ónimmen qamtý, toltyrý jáne ishki naryqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
Biz osy baǵytta birneshe aýqymdy isterdi atqardyq. Máselen, maýsym aıynda Soltústik Qazaqstan oblysyna jumys saparymen bardym. Bul óńir shekaralas aımaqta ornalasqan aımaq bolǵandyqtan bıznes ókilderimen, azyq-túlik taýar óndirýshilermen kezdesip, ashyq dıalog qurdyq. Tamyzda shekera mańynda ornalasqan batys óńirindegi taýar óndirýshilermen, saýda jelileriniń ókilderimen onlaın jıyn ótkizdik. Onda otandyq ónim óndirýshilermen olardyń taýar sórelerine shyǵý jolyndaǵy kedergileri týraly sóılestik. Barlyq tarapqa da tıimdi bolatyn tásilderdi meılinshe qoldanýǵa, iske asyrýǵa tyrysyp jatyrmyz.
Sondaı-aq jaqynda otandyq azyq-túlik ónimderiniń ár óńirdegi saýda sórelerindegi úlesine monıtorıng júrgizdik. Elimizdegi saýda zańnamasyna saı barlyq saýda nysanynda otandyq azyq-túlik óniminiń úlesi 30%-dan kem bolmaýy kerek bolsa, bul zańnama talaptary tolyq saqtalyp, kórsetkish 30%-dan áldeqaıda joǵary ekenin senimmen aıta alamyn. Naqty mysaldarmen keltirer bolsam, Aqtóbe oblysynda otandyq súttiń úlesi – 83%, shujyq ónimderi – 78%, kúnbaǵys maıy – 43%, sary maı – 67%, taýyq eti 60%-dy qurap otyr. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy saýda sórelerindegi otandyq sút ónimi – 48%, shujyq ónimderi – 71%, kúnbaǵys maıy – 51%, sary maı – 71%, taýyq eti 90%-dy paıyzdy quraıdy.
Aqmola oblysynda saýdalanyp jatqan sút ónimderi men bıdaı unynyń 70%-y – otandyq ónim. Osy oblysta satylatyn qus ónimderi – 100% otandyq ónim. Osy óńirdegi kúnbaǵys maıynyń 50%-y, shujyq ónimderiniń 60%-y – a ózimizdiń kásipkerler óndirgen taýarlar. Qostanaı dúkenderindegi súttiń 91%-y ózimizde óndirilgen. Pavlodarda bul kórsetkish 63%-dy quraıdy. Eki óńirde otandyq qus etiniń úlesi – 80%. Iá, keıbir ónim óndirýshilerdiń ónimderi taýar sórelerine jete almaı jatatyn jaǵdaılar kezdesedi. Biz ondaı jaǵdaılardy túbegeıli joqqa shyǵara almaımyz. Degenmen osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan kásipkerlerge qoldaý bildirip, tipti keıde sotqa júginip, saýda jelilerimen ózara kelissóz jasap jatamyz.
Qazan aıynan bastap Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi kásipkerlerge memlekettik qoldaý kórsetýdi bastaıdy. Saýda bazarlaryn salatyn, saýda nysanyna jańartý jasaıtyn, úı janynan dúken ashatyn jáne osy saýda salasyna IT baǵdarlama jasaıtyn kásipkerlerge 2 tásil arqyly memlekettik qarjylaı qoldaý kórsetemiz. Birinshisi – nesıeniń paıyzdyq mólsherlemesin sýbsıdııalaımyz. Ekinshisi – nesıege kepil bolamyz. Oblys ortalyǵynan saýna nysanyn salamyn nemese modernızasııa jasaımyn degen kásipkerge maksımaldy 3,5 mlrd teńgege deıin, monoqala men aýyldyq eldi mekenderde osyndaı jumys júrgizemin degen kásipkerlerge maksımaldy soma 1,5 mlrd teńgege deıin beriledi.
– Memleket basshysy byltyrǵy Joldaýynda ishki naryqty qorǵaý deńgeıi tómen, nebári 128 tarıftik emes shara bar ekenin aıtyp, «sondyqtan saýda-sattyq saıasatynda jańa ári batyl qadam jasaýymyz kerek» degen bolatyn. Prezıdent aıtqan jańa ári batyl qadamnyń qandaı da bir konsepsııasy jasaldy ma? Saýda saıasatyn júrgizýde orta merzimdi perspektıvada qandaı ózgerister jasalýy múmkin? Shynyn aıtý kerek, biz batyl qadamdy áli kórmeı otyrmyz. Ne bolmasa soǵan oraı jasalǵan tujyrymdama nemese baǵdarlamany da kózimiz shalmady.
– 128 sharanyń 97-si – sanıtarııalyq-fıtosanıtarııalyq sharalar. 29 shara – EAEO kedendik aýmaǵynda qoldanylatyn tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı sharalary. Dál osy sharalardy Qazaqstan 2015 jyldan bastap DSU-ǵa kirgen sátte notıfıkasııalady. Sonymen qatar ishki naryqty qorǵaý jáne otandyq óndirýshilerdi qoldaý maqsatynda ýákiletti memlekettik organdarmen ákelinetin taýarlarǵa júrgiziletin baqylaý sheńberinde 2016 jyldan bastap ishki naryqty qorǵaýdyń 300-den astam sharalaryn sanıtarııalyq, fıtosanıtarııalyq, veterınarııalyq sharalar boıynsha, tehnıkalyq talaptar boıynsha, ónerkásip taýarlaryna qatysty 35 dempıngke qarsy jáne 7 arnaıy qorǵaý sharalaryn engizdi.
Aıta ketý kerek, turaqsyz geosaıası jaǵdaıda, rýbl baǵamynyń álsireýi ishki naryqty qorǵaý maqsatynda kedendik-tarıftik, tarıftik emes retteý sharalaryn, sondaı-aq arnaıy qorǵaý, dempıngke qarsy jáne ótemaqy sharalaryn, sondaı-aq ulttyq qaýipsizdik múddelerin negizge ala otyryp sharalardy engizýge bolady. Qazirgi ýaqytta atalǵan sharalardy engizý tártibi ulttyq zańnamamen rettelgen, tıisinshe mundaı sharalardy qoldaný boıynsha qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý talap etilmeıdi.
Máselen, 2004 jylǵy 12 sáýirdegi № 544 zańǵa sáıkes «Saýda qyzmetin retteý týraly» tarıftik emes retteý sharalaryn (tyıym salýlar men sandyq shekteýlerdi (kvotalardy) ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ishki naryqta azyq-túlik nemese ózge de mańyzdy taýarlardyń jetispeýshiligin bolǵyzbaý nemese azaıtý, adam ómiri men densaýlyǵyn qorǵaý, qoǵamdyq moral men quqyqtyq tártipti qorǵaý, qorshaǵan ortany qorǵaý, janýarlar men ósimdikterdi qorǵaý, halyqaralyq mindettemelerdi oryndaý maqsatynda mınıstrliktiń kelisimi men quzyreti boıynsha ýákiletti memlekettik organdarmen engizedi. Máselen, ishki naryqta tapshylyqty boldyrmaý, qaıta óńdeý kólemin ulǵaıtý maqsatynda aǵash materıaldaryn, munaı ónimderin, qantty, qara jáne tústi metaldardyń synyqtary men qaldyqtaryn, iriqara men usaq maldyń analyq basyn áketýge tyıym salyndy, tyńaıtqyshtar men kómirdi áketýge aıryqsha quqyq engizildi.
Qazaqstan Respýblıkasyna kóktemgi-jazǵy kezeńde otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý jáne ishki naryqty qorǵaý maqsatynda qabyldanǵan jumyrtqa ákelýge ýaqytsha tyıym salý qoldanylady. Sondaı-aq otandyq aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qoldaý jáne sur shemalardy boldyrmaý maqsatynda bıdaı ımporty kezinde bıdaı ákelýge tyıym salyndy.
Osy sharalardy qoldaný jekelegen taýarlardyń tapshylyǵyna jol bermeýge, otandyq taýar óndirýshilerge ýaqtyly qoldaý kórsetýge, áleýmettik mańyzy bar jáne basqa da taýarlardyń baǵasyn tejeýge múmkindik beredi.
– Raqmet!
Áńgimelesken –
Abaı Aımaǵambet,
«Egemen Qazaqstan»