Túrki elderiniń taýar aınalymy ulǵaıady

Ekonomıkalyq ıntegrasııa nyǵaıady

«Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketterdiń úkimetteri arasyndaǵy ońaılatylǵan keden dálizin qurý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań kedendik operasııalar úderisin jedeldetýge jáne tıisti rásimder qujattarynyń sanyn qysqartýǵa arnalǵan. Sondaı-aq qujat saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýǵa jáne Túrki memleketteri uıy­myna múshe elder arasyndaǵy ózara ekonomıkalyq ıntegrasııany nyǵaıtýǵa yqpal etpek.

«Memleket basshysy bıylǵy Joldaýyn­da elimizdiń tranzıttik áleýetin art­tyrý másel­esine erekshe toqtalyp, naqty tapsyr­malar bergen edi. Bul – táýelsiz mem­leketimizdiń aldynda turǵan strategııalyq mańyzy bar mindetterdiń biri. Búgin qaralǵan zań osy maqsatqa qol jetkizýdi kózdeıdi. Kelisim Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketter arasynda jeńildetilgen kedendik baqylaý ornatý úshin quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Maquldanǵan zań júkterdi tasymaldaý kólemin arttyryp, taraptar arasynda saýda-ekonomıkalyq belsendiliktiń ósýine oń áserin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Demografııalyq damý baǵdarlamasy qajet

Palata otyrysynda senatorlar de­pýtat­tyq saýalyn joldady. Máse­len, Nurtóre Júsip elimizde demogra­fııa­­lyq saıasat salasyndaǵy ýákiletti memleket­tik organnyń bolmaýyna alańdaýshy­lyq bildirdi. Senatordyń aıtýynsha, osyǵan baılanysty halyqtyń qartaıýy, baqylanbaıtyn ýrbanızasııa jáne kóshi-qon sııaqty demografııalyq syn-qaterlerdi eńserý jolyndaǵy jumystar ýaqtyly júrgizilmeı keledi.

Depýtat ótken sessııada senatorlardyń demo­grafııa taqyrybyna arnalǵan Úki­met saǵatynyń qorytyndysy boıynsha ázirlenip, Úkimetke joldaǵan usynys­tardy eske saldy. Senattyń forsaıt-sessııa­lar ótkizý jáne ulttyq baıandama daıyn­daý týraly usynystaryna Úkimet naq­ty sharalar belgilemesten salalyq mı­nıstr­likterdiń jumysyn úılestirý týra­ly jalpy aqparatty ǵana usynyp otyr.

Uzaqmerzimdi demografııalyq damý baǵdarlamasyn ázirleý, jerdi jalǵa berý, salyq jeńildikteri, soltústik óńirlerge arnalǵan qurylys nesıeleri men klımattyq jeńildikter sııaqty usynystar da qabyldanbady.

«Demografııalyq syn-qaterler, halyqtyń qartaıýy, baqylanbaıtyn ýrbanı­zasııa jáne kóshi-qon, halyqtyń shama­dan tys ólimi júıeli jáne shuǵyl sheshimderdi qajet etedi. Demo­grafııa­lyq úderister úshin Úkimet tarapynan naqty jaýapkershiliktiń bolmaýy, monıtorıngtiń joqtyǵy júrgizilip jatqan ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardyń tıimdiliginiń tómendeýine ákeledi. Keıingi jyldary soltústik-shyǵys óńirlerde halyqtyń azaıý úrdisi qatty baıqalyp jatyr. SQO, Qostanaı jáne Pavlodar oblystarynda týǵan adam sany jyldan jylǵa azaıyp keledi. Sondyqtan Senat usynymdaryn qaıta qaraýdy, soltústik óńirlerde áleýmettik jáne ekonomıkalyq damý baǵdarlamalaryn dereý qolǵa alý, aımaqtarǵa jastardy tartý, ınfraqurylymdy damytý, mıgrasııany basqarý, zeınetaqy jáne áleýmettik qyzmetterdi jaqsartý boıynsha máselelerdi jedel pysyqtap, naqty sheshimder qabyldaý qajet dep esepteımin», dedi N.Júsip.

Áskerılerge arnalǵan jeńildikter qaıtaryla ma?

Senator Andreı Lýkın Úkimetti áske­rı qyzmetshilerge arnalǵan áleýmet­tik jeńildikterdi qaıtarýǵa jáne olar­dyń mártebesin kóterýge shaqyrdy. Ol úshin «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmet­shilerdiń mártebesi týraly» zańǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usyndy.

Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde Qarýly kúshter sheshýshi ról atqarady. Alaıda bul saladaǵy kúr­deli problemalar shuǵyl sheshýdi talap etip otyr. A.Lýkın Premer-mınıstr Oljas Bektenovke osyndaı depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýynsha, qazirgi jaǵ­daıǵa taldaý jasaǵanda buryn áskerı qyz­met­kerlerge berilgen kóptegen áleý­met­tik jeńildik joıylǵany nemese jaqsy jaq­qa ózgermegeni anyqtalǵan. Ásirese ol dene kúshi men ar-namysqa tike­leı qatysy bar erek­she qyzmet jaǵ­daıy aıasynda asa mańyzdy.

«Qazirgi kezdegi qaýip-qaterdi, sondaı-aq álemde bolyp jatqan áleýmettik-saıası úde­risterdi eskere otyryp, Úkimet áskerı qyz­metshilerdi áleýmettik qamsyzdan­dyrýdy jaqsartý jóninde kezeń-kezeńimen sharalar qabyldaý máse­lesin pysyqtaýy qajet. Áskerı qyz­met­shiler men olardyń otbasy múshe­­leri­niń temirjol kóligimen jylyna bir ret demalysqa barý jáne keri qaıtý­­da tegin jol júrý, qoǵamdyq kólik­pen, qalalyq, qala mańyndaǵy jáne jer­gilikti qatynaspen jol júrýde, dala­daǵy jattyǵý tólemderin berý, kommý­nal­dyq qyzmetterdi 50%-ǵa óteý sııaqty ás­kerı qyzmetshilerdiń áleýmettik jeńil­dikterine basymdyq berý qajet bolyp otyr», dedi A.Lýkın.

Osy máselelerdi sheshý úshin «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet. Senator atalǵan jeńildikterdi qabyldaý áskerı qyzmettiń tartymdylyǵyn arttyrady jáne Qarýly kúshterdiń, basqa áskerler men áskerı quralymdardyń ımıdjin aıtarlyqtaı arttyrady dep sanaıdy.

Maman tapshy, júkteme kóp

Depýtat Nurlan Beknazarov sot sarap­shylarynyń áleýmettik mártebesin kóterý týraly usynys jasap, osy sala­daǵy kadr­lar tapshylyǵyna qatysty pro­blema­lar­ǵa toqtaldy. Sondaı-aq ol sot sarapta­m­asy or­ta­lyqtarynyń mate­rıal­dyq-teh­nı­­ka­lyq bazasyn jaqsartý qajet ekenin atap ótti.

Kadr tapshylyǵy – ótkir máseleniń biri. Senator qazirgi kezde 140 jumys orny bos ekeni jáne jyl saıyn taǵy ondaǵan sa­rapshy jumystan shyǵarylady degen derek­ti keltirdi. Onyń sebebi – jalaqynyń tó­men­digi, jumys kestesiniń shamadan tys kóp­tigi, áleýmettik kepil­diktiń bolmaýy jáne me­dı­sınalyq sarapshylar oqýynyń uzaqtyǵy.

«Sarapshylardyń jetkiliksizdigi júk­temeniń 3-4 esege artýyna, saraptama júrgizý merzimderiniń shamadan tys sozylýyna ákelip soǵady. О́z kezeginde bul úderistik merzimderdiń saqtalýyna, azamattar men zańdy tulǵalar quqyqtarynyń sot arqyly ádil, tıimdi qorǵalýyna teris áserin tıgizedi. Osy jyldyń 7 aıynda ǵana 62 sot sarapshysy óz erkimen qyz­metterinen bosaǵan», dedi senator.

Taǵy bir másele – ortalyq fılıaldaryn ǵımarattarmen jáne úı-jaımen jabdyqtaý isi. Qyzmetkerler beıimdelgen bólmelerde jumys isteýge tıis. Sondaı-aq kásibı deńgeıin ustap turý úshin sot sarapshylary bes jylda bir ret biliktiligin arttyrýy kerek. Alaıda Qazaqstanda biliktilikti arttyrý boıynsha ǵylymı-ádistemelik baza joq. Al sot sarapshylaryn shetelde oqytýdy kózdeıtin bıýdjettik baǵdarlama múlde qaralmaǵan. N.Bek­nazarov osyǵan baılanysty Úkimetten eldegi sot saraptamalarynyń sapasy men tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar sharany qabyldaýdy surady.

«Sot sarapshylarynyń eńbegine aqy tóleý júıesin jetildirý arqyly olardyń áleýmettik mártebesin arttyrý, akkredıtteýdiń halyqaralyq standarttaryn engizýdegi talaptardy eskere otyryp, qolda bar ǵylymı-tehnıkalyq jabdyqty jańǵyrtý jáne satyp alýdy qamtamasyz etýde júıeli sharalar qabyldaý qajet. Aýyldyq eldi mekenderge jumysqa kelgen mamandarǵa áleýmettik qoldaý sharalaryn kórsetýge qatysty zańǵa ózgerister engizý kerek. О́ńirlerde sot saraptamasy ınstıtýttary úshin biryńǵaı ǵımarattar salýǵa qarajat bólýdi qarastyrý kerek», dedi depýtat.

Sıfrlandyrý baǵdarlamalary nátıjesiz

Senator Súıindik Aldashev elimiz­de sıfrlandyrý jónindegi baǵdarlama­lardyń tıimsiz júzege asqany týraly depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýyn­sha, buǵan deıin elimizde «Aqparattyq Qazaqstan-2020», «Sıfrlyq Qazaqstan» jáne basqalary sııaqty túrli baǵdarla­ma­lar qabyldanǵan edi. Olar sıfrlyq tehno­logııany engizý jáne bolashaqtyń sıfr­­lyq ekonomıkasyn qurý arqyly halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyt­talǵan. Alaıda jaqsy maqsatty ındıkatorlar men aıtarlyqtaı qarjy­lyq ınves­tı­sııalarǵa qaramastan, bul baǵ­dar­­lamalar kútkendeı nátıje bermedi jáne eko­nomıkaǵa aıtarlyqtaı áser etpedi.

«Elimizde sıfrlyq tehnologııalardy engizý esebinen halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, sondaı-aq bolashaqtyń sıfrlyq ekonomıkasyn jasaýǵa baǵyttalǵan «Aqparattyq Qazaqstan-2020», «Sıfrlyq Qazaqstan» mem­lekettik baǵdarlamalary, «Sıfr­landyrý, ǵylym jáne ınnovasııalar esebinen tehnologııalyq serpilis» ulttyq jobasy sııaqty birqatar baǵdarlamalyq qujat qabyldandy. Qazirgi ýaqytta bul strategııalyq qujattardyń kúshi jo­ıyldy. Bul baǵdarlamalarda jaqsy nysanaly ındıkatorlar aıqyndaldy, alaıda, osyǵan qaramastan, olardy iske asyrý eleýli nátıje men el ekonomıkasynyń damýyna mýltıplıkatıvtik áser bermedi. Olardy iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. Joǵaryda atalǵan baǵdarlamalardy iske asyrý qorytyndylaryna egjeı-tegjeı taldaý jáne baǵalaý júrgizildi me? Olardy júzege asyrýdyń naqty nátıjeleri qandaı? Baǵdarlamalyq qujattardy iske asyrýdyń áserin qalaı baǵalaısyz?», dep surady S.Aldashev.

Sonymen qatar ol sıfrlandyrýdyń júıesiz jasalǵanyn jáne úılestirýdiń nasharlyǵynan memlekettik organdardyń aqparattyq júıesiniń ıntegrasııasy álsizdigin atap ótti. Kóptegen memlekettik organnyń óz derekqorlary bar jáne áralýan aqparattyq júıelerdiń ıntegrasııasy talap deńgeıinen óte tómen. Depýtat aýyldaǵy ınternetke qol jetkizý máselesin de atap ótti. Aýyldardyń shamamen 41%-y ǵana talshyqty-optıkalyq jelige qosylǵan, bul barlyq jerde sıfr­landyrý múmkindigin shekteıdi.

«Qazirgi ýaqytta 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan «Qoljetimdi ınternet» ulttyq jobasy iske asyp jatyr. Onyń maqsaty – halyq pen kásipkerlik sýbektilerin ınternet jelisine joǵary jyldamdyq­pen qol jetkizýdi qamtamasyz etý. Osy joba­ny iske asyrý kezinde aldyńǵy baǵ­dar­lamalardy oryndaý kezinde oryn alǵan barlyq olqylyqty eskerý qajet. Memleket basshysynyń Joldaýynda alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin bılik organdarynyń, bıznestiń, ǵylymı jáne bilim berý qoǵamdastyqtarynyń, sondaı-aq azamattardyń tıimdi birlesken kúsh-jigeri qajet», dedi S.Aldashev.

Buǵan qosa otyrysta senator Sergeı Karplıýk Aqmola oblysyndaǵy nátıjesiz bastamalardy nazarǵa alyp, elimizde týrıstik salanyń ınvestısııalyq tartym­dylyǵy tómen ekenin aıtty. Osyǵan baılanysty ol zańnamalyq ózgerister usynyp, máseleni sheshý joldaryn atap kórsetti.