Atom energııasynyń qaýipsizdigine kúmánmen qaraýshylar barshylyq. Trı-Maıl-Aılend atom stansasyndaǵy (AQSh) apat kezinde reaktordyń belsendi aımaǵy qatty zaqymdanyp, ıadrolyq otynnyń bir bóligi erigen. Dese de ol reaktor korpýsyn tesip ótpeı, radıoaktıvti zattardyń ishinde qalǵan. Sonyń saldarynan aýaǵa radıoaktıvti gazdar shyǵarylyp, stansa aýmaǵy da birinshi kontýrdan shyqqan radıoaktıvti sýmen lastanǵan. Osyǵan qaramastan, AES mańynda turǵylyqty halyqty evakýasııalaý qajet etilmegen.
2011 jyly Japonııanyń «Fýkýsıma-1» AES-indegi apat sala damýyn sál baıaýlatyp qoıdy. Fýkýsımadaǵy apat kezinde sýnamı áserinen stansanyń tómengi qabattarynda ornalasqan basqarý qurylǵylary, rezervtik generatorlar men batareıalar bar jerler sý astyna ketip, stansa tolyqtaı jaryqsyz qalǵan. Ol apatty salqyndatý júıeleriniń isten shyǵýyna ári reaktorlardaǵy ıadrolyq otynnyń erýine ákep soqqan. Jer silkinisiniń alǵashqy dirilinen keıin AES reaktorlary avtomatty túrde óshirilip (kez kelgen zamanaýı reaktordyń konstrýksııasynda qarastyrylǵan), biraq apatty salqyndatý júıesi jumys isteı bergen. Degenmen keıingi sýnamı tolqyny apatty salqyndatý sorǵysynyń energııamen qamtamasyz etilý júıesin sý basyp, olar jer betinen tómen ornalasqandyqtan, Fýkýsıma AES-iniń jobasyndaǵy negizgi qatelikterge ákelgen.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Biraz elder osydan keıin jobalardy keıinge qaldyryp, jumys istep turǵan atom stansasyn toqtatý sheshimin de qabyldap jatty. Fýkýsımadaǵy jarylystan keıin on jyl aralyǵynda salany ári qaraı damytý qolǵa alynyp, tıisti qorytyndy jasaldy. Tehnologııada aıtarlyqtaı ilgerileýshilik baıqalyp, jańa býyn III+ energııa bloktary keńinen taraldy. Ol joǵary qaýipsizdikti qamtamasyz etýde otyn tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, jylý tıimdiligin jaqsartty. Qurastyrmaly zattar standarttalyp, paıdalaný shyǵyny azaıdy. Osy jetistik qazir atom energetıkasynyń birqatar artyqshylyqqa ıe ekenin dáleldep otyr.
Sońǵy elý jylda AES qorshaǵan ortaǵa 55 mlrd tonna kómirqyshqyl gazy taralýynyń aldyn alǵan. MAGATE boljamy boıynsha, 2050 jylǵa qaraı búkil álemde atom elektr stansasynyń belgilengen qýaty 873 GVt-ǵa deıin ósedi. Halyqaralyq energetıkalyq agenttik málimetterine qaraǵanda, 2030 jyldary dúnıe júzinde AES óndirisi 16-22%-ǵa, 2050 jyldary 38-65%-ǵa artady.
Sarapshylar qazirgi atom energetıkasynyń qaýipsizdigi men energııany tutynýdyń artýy arasyndaǵy qaıshylyq betburys kezeńinde turǵanyn aıtady.
Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń professor-zertteýshisi, qaýymdastyrylǵan professor Inesh Kenjınanyń aıtýynsha, atom energetıkasynyń ondaǵan jyldyq damýynda ınjenerlik-tehnıkalyq jáne ǵylymı zertteýlerdiń keń kólemi jınalyp, jobalaýshylarǵa jańa ıadrolyq reaktor túrlerin tabysty qurýǵa múmkindik berdi.
«Álemdegi alǵashqy AES ıadrolyq bóliný reaktorlarynyń erekshelikterin zertteýge, atom salasyna joǵary bilikti kadrlardy, ǵalymdar men tehnıkalyq personaldy daıarlaýǵa arnalǵan ózindik sheberhana boldy. Sondyqtan búgingi kúni AES-tiń qaýipsiz paıdalanylýyna degen senimdilik joǵary bilikti atom mamandarynyń mol tájirıbesine negizdelip otyr. Jalpy, AES-tegi apattar reaktordyń qurylymy men túrine, ınjenerlik júıelerdiń eskirgen jobalary men adamı faktorlarǵa baılanysty bolǵan. Bizdiń mamandar bolashaq AES-ke álemdegi keń taralǵan ıadrolyq reaktor túrin tańdaýdy josparlap otyr. Bul – qysym astyndaǵy sý-sýly jylý reaktory (PWR). PWR tıpti reaktorlar eki tizbekti. Onda barlyq radıoaktıvtilik birinshi germetıkalyq, ıaǵnı oqshaýlanǵan tizbekte, al syrtqy júıege baǵyttalǵan ekinshi tizbek radıoaktıvti emes. Bul jaǵdaıda birinshi tizbekti reaktor jabyq beton korpýsynda, óte berik konstrýksııasy bar jáne ushaqtyń tikeleı soqqysyna tótep bere alatyn konteınerde ornalasqan. Radıoaktıvtiliktiń shyǵarylýyna baılanysty reaktordyń barlyq yqtımal apattary konteıner ishinde lokalızasııalanady. Al ekinshi tizbektegi ınjenerlik júıelerdegi ózge oqıǵalar radıoaktıvti emes. Reaktordyń barlyq ishki ortasy tereń eshelondalǵan qorǵanysqa ıe, is júzinde fızıkalyq úderister ıadrolyq apatty boldyrmaıdy. Barlyq tótenshe jaǵdaı ıadrolyq otynnyń bóliný ónimi retinde radıoaktıvti zattardyń shyǵarylýymen ǵana baılanysty», deıdi Inesh Erǵazyqyzy.
Búginde álemde jumys istep turǵan reaktorlardyń 95%-dan astamy osy tıptegilerdi paıdalanady. Mańyzdylyǵy da sol, eń joǵary dárejede jetilgen konstrýksııalardyń biri. Onda barlyq zamanaýı tehnıkalyq sheshimder men jańa materıaldar qoldanylyp, kez kelgen reaktor túriniń konstrýksııasynda tereńdetilgen qorǵaý qaǵıdaty qarastyrylǵan. Bul reaktorlardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý júıelerine qoıylatyn talaptar Halyqaralyq atom energetıkasy jónindegi agenttiktiń Fýkýsıma apatynan keıin tujyrymdalǵan.
Reaktorlar birneshe býynǵa bólinip, olardyń alǵashqylary 1940 jyldan beri jumys isteı bastaǵan «Shippingport», «Magnox/UNG», «AMB», «fermi 1» jáne «Dresden 1» sııaqty modelder bolatyn. Olar 1960 jylǵa deıin jumys istep, eń sońǵysy Ýılfa AES-inde 2015 jyly paıdalanýdan alyndy. Olardyń ornyna kelgen reaktorlardyń III býyny alǵash ret Japonııada qoldanyldy. III býyn reaktorlarynyń jetildirilgen túri – III + býyndy reaktorlar. Búginde álemdik ıadrolyq energetıka salasy osy reaktorlardy paıdalanady. IV býyn reaktorlary zertteý kezeńinde, munda salqyndatqysh retinde sýdy, gelııdi, suıyq metaldy (qorǵasyndy), balqytylǵan tuzdy qoldaný josparlanǵan. Al V býyndy reaktorlar ázirshe ǵalymdardyń tek teorııa júzindegi zerttemesinde tur.
Elimizdegi atom elektr stansasy qurylysynda MAGATE-niń qatań standarttaryna saı, III jáne III+ býyndy reaktorlaryn paıdalaný josparlanǵan. Atalǵan reaktorlardy tańdaý barysynda aldymen ekonomıkalyq mańyzdylyǵyna, qaýipsizdigine, tehnologııalyq erekshelikterine aıryqsha kóńil bólinip, onyń qorshaǵan ortaǵa áseri, atom elektr stansasyn salý men paıdalaný barysyndaǵy ekologııalyq saldary baǵalanady.
Bizdegi atom stansasyna Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı men Fransııa elderiniń synaqtan ótken reaktorlarynyń biri tańdalýy múmkin. Qytaıdyń HPR-1000 reaktory arzan ári aýqymdy. Baǵasy men qurylys ýaqyty kóńilge qonymdy. Únemi jetildirý turǵysynan belsendi damyp kele jatqan tehnologııa. Shetelde shekteýli paıdalaný tájirıbesi men jańa tehnologııalyq sheshimderge baılanysty keıbir qaýipsizdik máseleleri de joq emes.
Ońtústik Koreıanyń APR-1400 reaktory – qaýipsizdik jaǵynan joǵary deńgeıdegi dáleldengen tehnologııa. Bul eldiń atom elektr stansasynda jumysy sátti júrgizilip keledi. Qurylys kezindegi tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi jeńildetetin modýldik dızaıny da qarastyrylǵan. Biraq HPR-1000 baǵasy qymbatyraq.
Reseıdiń VVER-1200 reaktorynyń damyǵan óndiristik bazasy, qosalqy bólshekteri men servısi bar. О́zin dáleldegen tehnologııa deýge bolady. Dese de, eskirgen tehnologııalyq sheshimdermen baılanysty keıbir qaýipsizdik tusy bolyp tur.
Fransýzdyń EPR -1200 reaktory syrtqy qýat kózin qajet etpeıtin passıvti qaýipsizdik júıelerinen qurylǵan.
AES qurylysyn júrgizýde ıadrolyq qaýipsizdigi jaǵynan reaktorlyq qondyrǵylardyń jetildirilgen konstrýksııasy, belsendi aımaqtyń negizgi komponenti bolyp sanalatyn ıadrolyq otynnyń sapasy, senimdiligi, úzdiksiz damýy, personaldyń joǵary biliktiligi ári baqylaý organdarynyń qatań qadaǵalaýy asa qajet. Al durys tańdaý jasaý elimizdegi naqty jaǵdaılar men basymdyqtarǵa baılanysty bolmaq.