Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada Aqtóbe oblysy «Yrǵyz – Shalqar» tasjoly boıynda ornalasqan «Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesi» atanǵan tarıhı orynǵa qatysty Aqtóbe oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń uıymdastyrýymen ǵylymı keńes ótti. 2000 jyldyń basynan Yrǵyz – Shalqar tasjoly boıyndaǵy Bókenbaı Qarabatyrulynyń qaraýyl tóbesi mańaıynda HVIII ǵasyrda tarıhı oqıǵalar ótken, saıahatshylar jazbalarynda qamtylǵan. Ǵylymı keńeste mamandar 1710 jyly Qaraqum quryltaıynda bas sardarlyqqa saılanyp, Ańyraqaı, Bulanty shaıqastarynda qazaq jasaqtaryn bastaǵanymen, áli kúnge deıin tarıhı baǵasyn almaǵan Bókenbaı Qarabatyrulyna qatysty zertteýlermen bólisti. Sondaı-aq Samara – Shymkent tasjoly boıyndaǵy shoqynyń ataýyna qatysty talas-tartys órship keledi. Ǵylymı keńeste zertteý jumysy aıaqtalǵansha shoqynyń basyna múddeli adamdardyń óz betinshe belgi qoıýyna tyıym salynsyn degen sheshim qabyldandy.
Bókenbaıtanýdaǵy aqtańdaqtar
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory Gúlbaný Izbasarovanyń habarlaýynsha, 1803 jyldyń 23 shildesinde Iа.Gaverdovskıı bastaǵan Orynbor shekaralyq komıssııasy músheleri Buharaǵa ekspedısııaǵa attanyp, jolda Yrǵyz boıyn, Araldyń syrtyn qonystanǵan qazaq rýbasylarymen, sonyń ishinde Syrym Datuly kóterilisine qatysqan Qarakóbek Qosybaıuly, Basyqara, Ketebaımen jolyǵady. Alaıda Buhara sapary Araldyń soltústiginen aspaıdy. О́ıtkeni kerýenge Qojabergen Shatqaluly, Ábilǵazy Qaıypuly toby shabýyldap, biraz adamdy tutqynǵa túsiredi. Gaverdovskıı janyndaǵylarmen sytylyp shyǵyp, qyrkúıekte Orynborǵa ázer jetken. Saıahatshy bir jyldan keıin qoljazbalarynda qum arasyndaǵy Bókenbaı taýy, Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesi týraly jazady. Qaraýyl tóbe – ushy súıirlene bitken bıik shoqy. Onyń tóbesinde tastar qalanǵan, topyraǵy áktas pen qumtas, betki qabaty qyzyl sazben jabylǵan dep sýretteıdi. Osy tóńirekte qalmaqtar tyqsyrǵan kezde starshına Bókenbaıdyń aýyly qonystanǵanyn aıtady. «Reseı otarshyldyǵy bastalmaı turǵanda tabyn rýlary Jaıyq, Edil, Qaldyǵaıty, Shyńǵyrlaý, Jem, Temir ózenderinen Ústirt, Sam-Mataı, Dońyztaý, Buhara, Horezm, Syrdarııaǵa deıingi aralyqta emin-erkin kóship júrgen. Tarıhshy I.Erofeeva 1725 jylǵa deıin jetirý taıpasy jazda shómekeı, tórtqara jáne shekti rýlarymen birge Yrǵyz-Torǵaı ózenderiniń arasyndaǵy zor aýmaqty jaılaǵanyn, olardyń únemi Edil qalmaqtarynyń shabýylyna ushyrap kelgendigin jazady», deıdi G.Izbasarova.
HVIII ǵasyrdaǵy qazaq ultynyń taǵdyry synǵa túsken kezdegi Qaraqum jáne Ordabasy quryltaıy ótken jerler, oǵan qatysqan tulǵalar tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzınniń «Bókenbaıtanýdaǵy tańdaqtar: tarıhnamalyq hám derektanýlyq taldaý» atty baıandamasynda qamtyldy. HVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhyna qatysty derekter Máskeýdegi Reseı memleketiniń kóne aktileri, Reseı ımperııasynyń syrtqy saıasaty, Reseı memleketiniń áskerı-tarıhı arhıvterinde, Orynbor oblystyq arhıvinde, Reseı Ǵylym akademııasy Sankt-Peterbýrg fılıalynyń tarıh ınstıtýtynda saqtalǵan. Eń qundy derek – saıahatshy Iаkov Gaverdovskııdiń úsh qoljazba jýrnaly.
Buhara sapary sátsizdikke ushyrap, Orynborǵa keri qaıtqan soń, 1804 jyly birinshi qoljazba jýrnalyn aıaqtaıdy. Onyń qoljazbalary Máskeýdegi Reseı memleketiniń áskerı-tarıhı arhıvi men Reseı Ǵylym akademııasy Sankt-Peterbýrg fılıalynyń tarıh ınstıtýtynda saqtalǵan. Ekinshisi – 1806 jyly shyqqan «Obozrenıe kırgız-kaısaskoı stepı» qoljazbasy. Alǵashqy eki jýrnalda talasqa túsken Bókenbaı shoqysy, úshinshisinde jońǵar basqynshylaryna qarsy uıymdasqan Qaraqum jıyny týraly jazylǵan. Birer jyldan soń Iаkov Gaverdovskıı Borodıno shaıqasynda qaza tapty. A. Levshın 1865 jyly shyqqan «Kırgızskaıa step v Orenbýrgskıh vedomstvah» jınaǵynda Iа.Gaverdovskıı derekterine súıene otyryp, «1723 jyly aqboz atty qurbandyqqa shalyp, Ábilqaıyrdyń han saılanǵanyn» jazǵanymen, Bókenbaı batyr, Qaraqum jıyny, Ordabasy týraly esh málimet joq. Muhamedjan Tynyshbaev 1927 jyly shyqqan «Aqtaban shubyryndy» maqalasynda bul Ordabasyda ótken jıyn dep baǵa beredi.
Elshi Tevkelevtiń jýrnalynda Bókenbaı Qarabatyrulymen 86 ret, arǵyn shaqshaq Bógenbaımen 8 ret kezdeskeni tirkelgen. О́kinishke qaraı, ımperator elshisiniń qanjyǵaly Bógenbaı sardarmen kezdeskeni jóninde jazba joq. Reseı ımperııasy syrtqy saıasat arhıviniń 122-orynda Tevkelevtiń 1732 jyly 21 mamyrda arǵyn shaqshaq Bógenbaımen kezdeskeni jazylǵan. Keıin birqatar zertteýshiler Tevkelevtiń 1731 jyly tabyn Bókenbaımen kezdesýin shaqshaq Bógenbaıǵa telip jibergen.
1723 jyldyń maýsym aıynda Aral boıyndaǵy Qaraqumda ekinshi jıyn ótedi. Alaıda osy quryltaı tarıhta eskerýsiz qaldy. Bul jerde de shatasýlar bastaldy. Zertteýshi Á.Dıvaev 1905 jyly jarııalanǵan «Kók kesene» maqalasynda Gaverdovskııdiń Qaraqum quryltaıyna qatysty jazbasyn tolyqtyryp, 1723 jyly ótken II Qaraqum quryltaıy (qarakesek jıynyna) álim, adaı, berish rýlarynyń belgili adamdary, Taılaq batyr men oshaqty rýynan Saýryq batyr qatysty dep jazǵan. Qarakesek quryltaıy nemese Qaraqum jıynynan soń qazaq jasaqtary Ýsa Seren qalmaqtarymen 1726 jylǵa deıin shaıqasty.
Ańyraqaı shaıqasy kezeńi sıpattalǵan M.Tynyshbaev maqalasynda Ábilqaıyrdyń han saılanýyn, aqboz atty qurbandyqqa shalý oqıǵasyn jaza otyryp, bul jıyn Ordabasy taýynda ótti deı kele, Túrkistan ólkesinde osy jıynǵa qatysty ańyzdyń saqtalmaǵanyn eskertedi. 1884 jylǵy Túrkistan ólkesi kartasynda Ortabashy degen jer ataýy keskindelgen. Ortabasy HIII ǵasyrdan kele jatqan ataý, onyń quryltaıǵa esh qatysy joq. Osylaısha, Ordabasyna qatysty otandyq tarıhnamada ketken qatelik Tynyshbaevtan bastaldy. Keńes tarıhshysy M. Vıatkın redaksııasymen shyqqan Qazaq KSR tarıhy II tomynyń alǵysózinde jetirý birlestigin eń yqpaldy Eset batyr basqarǵanyn, shaqshaq Jánibek batyrdyń osy kezde aty shyǵyp kele jatqanyn aıtady. M.Vıatkın Bókenbaıdy 1720 jyldardyń batyry dep sıpattap, onyń shaıqasqa eń birinshi bolyp kiretinin, tórt aǵasynyń soǵysta qaza bolǵanyn jazdy. 1973 jyly shyqqan Qazaq sovet ensıklopedııasynda Bókenbaı batyrdyń erligin qanjyǵaly Bógenbaıǵa telip jibergen.
Tarıhshy Irına Erofeevanyń 1999 jyly shyqqan Ábilqaıyr han týraly monografııasynda tuńǵysh ret Bókenbaı Qarabatyrulynyń esimi atalyp, 1710 jyly Qaraqum quryltaıynda onyń bas sardarlyqqa saılanǵanyn jazady. 2017 jyly Irına Erofeevanyń Bókenbaı batyrǵa arnalǵan monografııasy jaryq kórdi. Ol eńbekte Bókenbaıdyń 1742-niń kókteminde ómirden ozǵany aıtylady. Tarıhı oqıǵalardy arhıv qujattarymen zerdeleı kele, Jánibek Ismýrzın qatelikterdiń túp negizi – HVIII ǵasyr oqıǵalarynyń tereń zerttelmeýi, batyrlardyń ómir súrý hronologııasynyń anyqtalmaýynan dep túsindirdi. Saldarynan Aqtaban shubyryndy jyldarynda qol bastap, jaýdyń eń aldyńǵy shebinde shaıqasqan batyrlar keıinge yǵystyryldy. Otandyq tarıhnamada qaıtalanyp jatqan qatelik – folklorlyq shyǵarmalar men áýesqoı zertteýshiler jazbalarynyń akademııalyq eńbekterge enip ketýi deıdi jas ǵalym.
Iа.Gaverdovskıı eńbeginde 1710 jyly Ábilqaıyrdy han saılandy dep keltirgen. Sondaı-aq 1711 jyly aqpanda quba qalmaq bıleýshisi Dondýk taıshy voevoda Chırıkovqa jazǵan hatynda qaraqalpaq arasynan oralǵan elshisiniń bashqurt pen qara qazaqtar Ábilqaıyr sultannyń basshylyǵymen patshaǵa qarsy soǵys ashýǵa daıarlanyp jatqanyn jazady. Taǵy bir arhıv qujatynda 1710 jyly kishi júzdegi qazaq ordasyna 24 orystyń tutqynǵa túskenin, olardyń «bizdiń ıemiz Áblqaıyr han» dep jazǵany saqtalǵan. Taǵy bir derek kózinde 1720 jyly Qazaq ordasy shyǵystaǵy jońǵar qońtaıshysyna jasaǵan shabýylynda 3 myń adamdy tutqynǵa alǵany kórsetilgen.
Qaraqum jıyny qaı jerde ótti?
Qazaq tarıhynyń taǵdyryn sheshken Qaraqum jıyny eki ret bolǵan. Biri – 1710 ne 1711 jyldyń qysynda, ekinshisi 1723 jyldyń jaz aıynda ótti. Qatelik Iа. Gaverdovskııden bastalǵan. Polıak saıahatshysy eki oqıǵany bir jyldyń oqıǵasy dep jazǵan. 1723 jyly qazaq rýlary Aqtaban shubyryndyda jeńilgennen keıin soltústik Aral mańy, Aqtóbeniń ońtústik jaǵyn qonys etkeni jyrlarda aıtylady. Máselen, Murat Móńkeuly «Esbolaı Borsyq qystap aman qalǵan» deıdi. Qazaq rýlary 1722–1725 jyldary Borsyqta úsh jyl qystaıdy. О́ıtkeni 1724 jyly Ábilqaıyr sońyndaǵy elimen Torǵaı, Yrǵyz, Qaraqumǵa qashyp keldi. 1725 jyly Eset pen Bókenbaı batyr jońǵarǵa amanatqa alynǵan. Dorjynyń Eset, Bókenbaı, Jánibek týraly jazǵan haty da arhıvte tur. О́kinishke qaraı, polıak Iаkov Gaverdovskııdiń 1804–1806 jylǵy topografııalyq kartasyn tarıhshylarymyz jóndi paıdalanbaı keledi. Osy kartada qazaq qonystary, zırattary, jer ataýlary túgel eski ataýlarymen tur. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Rahym Beknazarovtyń aıtýynsha, Pavel Rychkovtyń «Istorııa Orenbýrgskogo kraıa» eńbeginde Yrǵyz, Qabanqulaq, Bókenbaı shoqysy keskindelgen. «Osy aýmaqta eki bıik tóbe bar. Bireýi kartada «Býkambaı kým» dep, ekinshisi «g. Býkanbaıa maıak» dep kórsetilgen. Qyzǵylt qumtasty Bókenbaı shoqysy ústinde zırat orny baıqalady. Ertede onyń betine jaqpar tastar qalanǵan tárizdi. Shoqydan birneshe shaqyrym jerde, kartada «Býkambaı qumy» dep kórsetilgen jerde ortaǵasyrlyq qorǵan jáne qazaq molalary bar. Qazir turǵylyqty jurt onyń ataýyn bilmeıdi. Sondyqtan kartografııalyq derektemelerge qol jetkizip, etnografııalyq, eskertkishtaný, arheologııalyq baǵyttar boıynsha zertteý jumystary júrgizilýi qajet. Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesindegi zırat HVIII ǵasyrdaǵy, ne Altyn Orda dáýirindegi, ne HIH ǵasyrdaǵy beıit bolýy múmkin. Orynbor, Sankt-Peterbýrg, Elısta qalalaryndaǵy muraǵat derekterin zertteý kerek. О́ıtkeni Astrahan qalasyndaǵy biraz qujat Elıstadaǵy arhıvke kóshirildi», dep qorytyndylady R. Beknazarov.
Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkit Aıaǵan Omby qalasynyń arhıvinde de kartografııalyq derekter kóp saqtalǵanyn atap ótti. О́ıtkeni 1913 jyly Ombynyń ofıserleri qazaq dalasyna shyǵyp, áskerı-topografııalyq karta jasap, oǵan dalamyzdyń saı-salasy men ózen-kólin, tóbeshigi, qystaýlary men zırattaryn túgel túsirgen.
«1983 jyly Yrǵyz aýdanynda mýzeı ashar kezde Ábish Kekilbaevqa bardym. Ol «Úrker» romanyn jazar aldynda osy jaqty aralaǵanyn, jergilikti aqsaqaldardyń Bókenbaıdyń qaraýyl tóbesine alyp barǵanyn aıtty. Ábish aǵa tama Eset batyrdyń jerlengen jeri anyqtalǵanyn, Ábilqaıyrdyń Han molasynda jatqanyn aıta otyryp, Bókenbaı batyrdyń qupııa jerlengeni týraly el arasynda saqtalǵan derekti keltirdi de, Bókenbaı týraly surastyryp júrińder dedi. Áskerı ınjener I.F.Blaramberg jasaǵan Yrǵyz ýeziniń kartasynda Bókenbaı shoqysynan 7 shaqyrym qashyqtyqta Býkambaı qumy degen jer bar. Al Bókenbaı shoqysynan árirek Temirastaý men Qabanqulaq tóbeleriniń basynda Bókenbaıdyń qaraýyldary turǵan degen ańyz bar», deıdi aqtóbelik ólketanýshy Bekarystan Myrzabaıuly. Onyń aıtýynsha, Jókeı Shańǵytbaevtyń «Bókenbaı batyr» dastanynda batyrlardyń esimderi, jasaǵynyń sany aıtylǵan. Keıin osy jyrdy Jákibaı jyraý jyrlaǵan. Onyń nusqasynda Tabyn Bókenbaı, tama Eset batyr, jaǵalbaılynyń batyrlary birneshe myń qolmen Yrǵyz ózeni boıynda otyrǵan qultas Nurseıittiń aýylyna túskeni týraly aıtylady. Jasaqtyń baǵyty – Qaraqum. Qalyń ásker keler aldynda Nurseıit balasy Jolǵuttyny jylqy izdeýge jiberedi. О́ıtkeni jasaq keler aldynda jaǵymsyz tús kóredi. Jolǵutty aýylyna ásker kelip jatqanyn eki kúndik jerden estip, soǵysqa bara jatqan sarbazdarǵa ilesip, 19 jasynda qaza tabady. Osy derek «Bókenbaı batyr» dastanynda jáne qultas shejiresinde bar. Nurseıit tamy áli de saqtalǵany týraly qundy derekterimen bólisken Bekarystan Myrzabaıuly osy jazda Álkeı Marǵulan zerttegen joldarmen Qaraqumdy aralap, Bulantyǵa deıin júrip ótken. Jergilikti aqsaqaldar oǵan Qaraqum jıyny ótken «Quljumyr qasqa tóbe» degen jerdi kórsetken. Bul – aınalasyna qalyń sekseýil ósken úlken alqap. Ortasynda attyń qasqasy sııaqty kórinetin bıik shaǵyr tóbeden 25–30 shaqyrym tóńirek túgel kórinedi. «Bizdi ertip barǵan kisiler osy jerde 1726 jyly quryltaı ótti dep aıtty. Osy jerde qarakesek rýlary qalyń áskerdi tórt aı azyqtandyrǵan. Tarıhshy Jánibek Ismýrzın qazaq-jońǵar qatynastary shıelenisken kezde, 1710 jáne 1723 jyldary eki ret quryltaı ótkenin aıtyp otyr. 50 myńnyń shamasyndaǵy ásker qystaı daıyndalyp, Bulanty shaıqasyna kirdi. Jasaqta qanshama sarbaz sheıit ketti? Arhıvte qalǵany tek áskerbasylardyń esimderi ǵana. Sondyqtan kartografııalyq zertteýler kerek. Kezinde Ǵylym akademııasynyń sırek qoljazbalar qoryna qabyldanǵan Jókesh Shańǵytbaevtyń 1500 joldyq dastanynan 4-5 paraǵy ǵana qalǵan. Dastan joıylyp ketken. Onyń jazbasy qolymyzda bolǵanda, biraz derekten habar berer edi», deıdi aqtóbelik ólketanýshy.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Ájiǵalı osy jıynda ertedegi jer-sý ataýlary, qazaq eskertkishterine qatysty mańyzdy másele kóterilgenin aıtty. «Qazaq eskertkishteri men toponımıka jerimizdiń negizgi aıqyndaýshysy. Biz nege Iа.Gaverdovskıı men A.Levshın derekterine erekshe mańyz berip otyrmyz? О́ıtkeni olardyń zamanynda qazaqtyń arhaıkalyq toponımıkalyq júıesi saqtalǵan edi. Ol júıe HIH ǵasyrdyń ortasynda ózgerdi. Máselen, qazaq dalasyndaǵy Alshyn taýynyń qaı jerde ekenin qazir eshkim aıta almaıdy. Jer-sý ataýlary HIH ǵasyrda qazaqtar jartylaı otyryqshylyqqa kóshe bastaǵan kezde ózgerdi. Bul – bólek zertteıtin taqyryp. Búginde qanshama ǵylymı dıssertasııa qorǵalyp jatsa da, qazaqtyń arhaıkalyq júıesiniń qalaı ózgergeni zerttelip jatqan joq. Gaverdovskııdiń jazǵanynyń kóbi durys. Endi Bókenbaı shoqysyna keshendi ekspedısııa júrgizý kerek. Búginde Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda qazaq eskertkishtaný ortalyǵy jumys isteıdi. Bizde tájirıbeli mamandar jınalyp jatyr», deıdi arheolog-ǵalym.
HVIII ǵasyrdaǵy tarıhtaǵy attas tulǵalarǵa baılanysty úlken daý bir tulǵanyń deregin ekinshisine tańyp qoıýdan bastaldy. Bul – derektanýdaǵy júıesizdik. Osy jıynda kartografııa máselesi kóterildi. Qazaq dalasynyń túsirilgen kartalary Reseıdiń úsh muraǵatynda saqtalǵan. Ǵalymdar sheteldik muraǵattardan derek alý júıesin bir izge salyp, ortalyqtandyrý kerek deıdi. Aldaǵy ýaqytta otandyq árbir zertteýshi tapqan qujattaryn Ulttyq kitaphana ne memlekettik arhıvke ákelip ótkizý kerek. Áıtpese, bir qordy birneshe ǵalym qarap, birin biri qaıtalaıtyn derekter alyp keledi. Negizgi maqsat – shetel arhıvterinen ózimizde joq kartografııalyq derekterdi taýyp, bir júıege jınaqtaý.
Almaty