Klımattyń ózgerýi – eń úlken qaýiptiń biri, al kómirtegi shyǵaryndylary bul úderiste sheshýshi ról atqarady. 2015 jyly Parıj kelisimine qol qoıylǵannan bastap halyqaralyq qaýymdastyq parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý joldaryn belsendi túrde izdestirip jatyr. Búginde bizdiń eldi qosa alǵanda 194 memleket kómirtegi izin azaıtý maqsatynda mindettemeler qabyldaǵan. Osy turǵydan alǵanda atom energetıkasynyń mańyzy zor.
Kómirtegi kózderi
Taıaýda «Ranking» portaly AES-tiń tıimdiligi men yqtımal zııandy tusyn tarazylap, halyqaralyq tájirıbeden súbeli mysaldar keltirip, málimet jarııa etti. Oǵan súıensek, energetıka sektorynyń kómirqyshqyl gazy (CO₂) shyǵaryndylary barlyq jahandyq shyǵaryndynyń 40%-dan astamyn quraıdy. Bul ony klımattyń ózgerýimen kúrestegi eń ózekti máselelerdiń birine aınaldyrady. Kómirtegi shyǵaryndylarynyń negizgi kózderine mynalar jatady:
Kómir. Kómirtekti kóp qajet etetin energııa kózderiniń biri, kılovatt-saǵatyna (g/kVt·saǵat) 800-1 000 gramm CO₂ shyǵaryndylaryn týdyrady. Kómir elektr energııasynyń mańyzdy kózi bolyp qala bergenimen, onyń qorshaǵan ortaǵa keri áseri balama izdeý qajettiligin týdyrady. Tabıǵı gaz. Onyń kómirtegi izi 400-500 g/kVt saǵat bolsa da, óndirý men tasymaldaý kezinde metannyń aǵýy klımattyń jalpy teris áserin arttyrady. Jańartylatyn energııa kózderi. Kún, jel energııasy aıtarlyqtaı az kómirtekti qajet etedi, olardaǵy shyǵaryndylar sáıkesinshe 20-50 jáne 11-12 g/kVt·saǵatty quraıdy. Degenmen aýa raıyna táýeldilik pen rezervtik qýattardy qurý qajettiligi kómirtegi izin arttyrýy múmkin. Atom energetıkasy. Atom elektr stansalarynyń CO₂ shyǵaryndylary nebári 5,1-6,4 g/kVt·saǵ quraıdy, bul atom energetıkasyn elektr energııasyn óndirýdiń ekologııalyq taza ádisteriniń birine aınaldyrady.Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, atom energetıkasy joǵary damyǵan elderde kómirtegi shyǵaryndylarynyń kólemi aıtarlyqtaı tómen. Elektr energııasynyń shamamen 65%-y atom elektr stansalarynda óndiriletin Fransııa tańǵalarlyq nátıjege jetken. Munda CO₂ shyǵaryndylary tómen – nebári 56 g/kVt saǵat. 2023 jyly ótken «COP-28» konferensııasynda 20 el, sonyń ishinde AQSh pen Fransııa 2050 jylǵa qaraı ıadrolyq qýatty úsh ese ulǵaıtý týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Sondaı-aq Eýroparlament ıadrolyq energetıkany jasyl energııa taksonomııasyna qosýǵa daýys berdi. Bul Eýropada, tipti álemde atom energetıkasyn damytýdyń jańa perspektıvalaryn ashady. Al bizdiń elde ýrannyń úlken qory bar. Sol sebepti kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtýdyń negizgi quraly retinde atom energııasyn paıdalanýǵa áleýeti jetedi.
Álem tájirıbesi jáne elimizdiń múmkindigi
Fransııa. Kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý maqsatyndaǵy atom energııasyn tabysty paıdalanýdyń jetekshi mysaly. Derekterge sáıkes Fransııa ishki jalpy ónimi 1970 jyldary orta eseppen jylyna 5%-ǵa ósti, bul jańa tehnologııalar men energetıkalyq sheshimderdi engizýge qaramastan kúshti ekonomıkalyq ósýdi kórsetedi. Sonymen qatar 1970 jyldan beri atom energııasyna kóshý men energııa tıimdiligin arttyrý nátıjesinde jan basyna shaqqandaǵy CO₂ shyǵaryndylary 40%-ǵa derlik tómendedi.
AQSh. «COP-28»-de qol qoıylǵan deklarasııaǵa sáıkes, bul el energetıkalyq táýelsizdikke qol jetkizý, kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý maqsatynda sala mańyzyn túsinip, atom energetıkasyn damytýǵa taǵy da nazar aýdaryp otyr. Keıingi onjyldyqta amerıkalyq atom energetıkasy ártúrli qıyndyqqa tap boldy, sonyń ishinde qoldanystaǵy reaktorlardyń eskirýi men qoǵamdyq teris pikir bar. Degenmen turaqty energetıkalyq bolashaqtyń qajettiligin seziný, dekarbonızasııaǵa umtylý eldegi atom energetıkasynyń jańa kókjıekterin ashady.
AQSh Energetıka mınıstrligi (DOE) shaǵyn modýldik reaktorlar (SMR) sııaqty jańa tehnologııalardy damytýǵa belsendi túrde qoldaý kórsetedi. Bul reaktorlar qaýipsizdikti, modýldilikti, aımaqtyń qajettilikterine baılanysty ıkemdi túrde ornalastyrý múmkindigin qosa alǵanda, birqatar artyqshylyqty usynady. DOE óz strategııalarynyń bóligi retinde SMR senimdi ári taza energııamen qamtamasyz etýdiń negizgi elementteri bola alatynyn atap kórsetedi, bul ásirese klımat pen turaqtylyq maqsattaryna qol jetkizýde mańyzdy.
AQSh tek ıadrolyq generasııalaý áleýetin arttyrýǵa ǵana emes, sonymen birge jahandyq ıadrolyq energetıkadaǵy kóshbasshylyqty qalpyna keltirýge, sol arqyly energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, halyqaralyq klımattyq mindettemelerdi qoldaýǵa umtylady.
Germanııa. Bul eldiń ıadrolyq energetıkadan tolyq bas tartýǵa umtylýyna qaramastan, osy sheshimdi kóptegen sarapshy asyǵys, sonymen qatar strategııalyq turǵydan tıimsiz dep qabyldady. 2011 jyly Fýkýsıma apatynan keıin 2022 jylǵa qaraı atom elektr stansalaryn jabý týraly sheshim qabyldady. Onyń ornyna jel men kún sııaqty jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy belsendi túrde damyta bastady. Degenmen energetıkalyq strategııanyń kúrt ózgerýi birqatar másele týdyrdy. Birinshiden, energııamen qamtamasyz etýdiń turaqtylyǵy turǵysynan jańartylatyn kózderge kóshý qıynǵa soqty. Jańartylatyn energııa kózderinen elektr energııasyn óndirýdegi ýaqytsha olqylyqtar Germanııany kómir men tabıǵı gazǵa kóbirek táýeldi etýge májbúr etti, bul óz kezeginde CO₂ shyǵaryndylaryn arttyrdy. О́tpeli kezeńniń tıisti josparynsyz ıadrolyq energetıkany kezeń-kezeńimen toqtatýǵa asyǵý eldi klımattyń ózgerýimen kúresetin qýatty quralsyz qaldyrdy. Atom energııasy tómen kómirtekti ári turaqty bola otyryp, turaqty energetıka júıesine kóshýde sheshýshi ról atqara alady, biraq odan bas tartý Germanııanyń kómirtegi izin arttyrdy.
Ońtústik Afrıka (4,4%), Úndistan (3,1%) sııaqty ıadrolyq energııanyń úlesi az elderde CO₂ shyǵaryndylary tipten kóp: tıisinshe 707 jáne 713 g/kVt/saǵ. Shyǵaryndylardy aıtarlyqtaı azaıtar aldynda barlyq energetıkalyq sektordy dekarbonızasııalaý qajet. Degenmen qazirgi ýaqytta kóptegen sebepke baılanysty elektr energetıkasyna úlken nazar aýdarylady:
Birinshiden, elektr energetıkasy – kómirteksizdendirýdiń eń ońaı sektorlarynyń biri, óıtkeni atom energııasy sııaqty tómen kómirtekti nusqalar bar. Ekinshiden, elektr energııasy sońǵy paıdalaný satysynda taza bolady, onyń eki negizgi artyqshylyǵy bar – qalalyq jerlerde aýanyń sapasyn jaqsartý, shyǵaryndylardy ortalyqtandyrý, olardy retteýdi jeńildetý. Úshinshiden, elektr energııasyn óndirý CO₂ shyǵaryndylarynyń qarqyndy kózi bolady. Túpkilikti energııa tutynýdyń shamamen 20%-y ǵana elektr energııasy esebinen bolsa, onyń óndirisi energııaǵa baılanysty barlyq shyǵaryndynyń 40%-dan astamyna jaýap beredi.Tómen kómirtekti energııa kózderine kóshý – eń ózekti másele. О́ıtkeni elimizdegi parnıktik gaz shyǵaryndylaryn taratý deńgeıi óte joǵary – álemde 2-oryndamyz. 2023 jyldyń qorytyndysynda bizde CO₂ shyǵaryndylarynyń kólemi 821 g/kVt saǵat boldy. Sebebi eldegi elektr energııasynyń 77%-dan astamy kómir jaǵatyn jylý elektr stansalarynda (JES) óndiriledi.
Parnıktik gaz shyǵaryndylarynyń bul kólemin tómen kómirtekti energııa kózderin paıdalaný arqyly ǵana azaıtýǵa múmkindik bar. Bizdiń jaǵdaıda bul – atom elektr stansasyn iske qosý.