Qazaqstanda Elektromobıl dáýiri bastaldy. Avtokólik salasy sarapshylarynyń jarııalaǵan málimetine súıensek, qazirgi tańda Qazaqstanda 10 myńǵa jýyq «jasyl» avtokólik tirkelgen. Bul kórsetkish - elektrmen júretin avtokólikterge degen suranystyń artqanynyń dáleli. Suranystyń ósýi jyl saıyn anyq baıqalady. Elektromobıl satyp alatyn adamdarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzý úshin Májilis depýtattary 2024 jyldyń basynda qoldanystaǵy zańnamaǵa birqatar ózgerister engizetin zań jobasyna bastamashy bolǵanyn bilemiz. Al 18 shildede Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııalyq taza kólikti tanymal etý jáne elektromobılderge arnalǵan ınfraqurylymdy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy.
2023 jyldyń 25 qarashasynda Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Komıssııa keńesiniń otyrysynda Qazaqstannyń ótinishimen Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaq aýmaǵyna ákelinetin elektromobılderdi baj salyǵyn tólemeı ótkizý merzimi 2025 jylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin uzartyldy. Mundaı jaǵdaı jahandyq tehnologııalyq trendterdi tıimdi damytyp, qoldanysqa engizýge keńinen jol ashyp otyr. Jahandyq trendten qalys qalmaımyz. Qazir álemde elektromobılder satylymy geometrııalyq progressııamen ósip keledi.
Májilis depýtaty Samat Musabaevtyń aıtýynsha, elektromobıl shyǵarýdan kósh basynda turǵan Qytaı 2030 jylǵa qaraı janar-jaǵarmaımen júretin avtokólikterden tolyqtaı bas tartpaq.
«Elektromobılder satylymy jyl saıyn kóz ilespes jyldamdyqpen ósip kele jatqanyn mynadaı kórinisten kórip otyrmyz. Sońǵy úsh jyldyq dınamıkaǵa úńilsek, 2020 jyly kúlli álemde 3 mln 240 myń elektromobıl satylǵan. Bul 2019 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 43 paıyzǵa kóp. 2021 jyly 6,5 mln elektrli avtokólikter satyldy, bul 2020 jylmen salystyrǵanda 109 paıyzǵa artyq. 2022 jyly elektromobılder satylymy jańa rekord ornatty, álemde 7,8 mln dana kólik satyldy. Al 2023 jyly bul kórsetkish 17 mln-ǵa deıin ósti. Zertteýshi mamandar 2035 jylǵa qaraı dúnıe júzinde shamamen 130 mln. elektromobıl bolady degen boljam aıtýda. Máselen, Qytaı 2030 jylǵa qaraı janar-jaǵarmaımen júretin avtokólikterden tolyqtaı bas tartýdy josparlap otyr», deıdi ol.
2021 jyly Glazgoda ótken Dúnıejúzilik klımat sammıtinde álemdegi 33 memleket (olardyń qatarynda Ulybrıtanııa, Aýstrııa, Polsha, Túrkııa, Kanada jáne t. b. bar) jáne General Motors, Ford, Mersedes, Volvo, Jaguar/Land Rover, BYD sııaqty avtokólik shyǵaratyn 6 iri kompanııa 2040 jylǵa deıin álem boıynsha ishten janatyn qozǵaltqyshy bar avtokólikterden tolyq bas tartatynyn jarııa etti.
Elektromobılder sany elimizde de kóbeıip keledi. Mysalǵa, ótken jyly 1 qańtarda Qazaqstanda barlyǵy 812 «jasyl» avtokólik tirkelse, bıyl 1 qańtarda olardyń sany 7 793-ke ósken. Bul – 9,5 ese ósim. Elektromobılderdi eń kóp qoldanatyndar – Almaty qalasynyń turǵyndary. О́tken jyly megapolıs turǵyndary satyp alǵan 3600 kólik tirkelse, bıyl jyl basynda bul kórsetkish 4315 birlikke ulǵaıǵan. Odan keıingi orynda – Astana qalasy tur, jyl basyndaǵy kórsetkish boıynsha elordada 945 elektromobıl tirkelgen.
Eń birinshi túıtkil – ınfraqurylym. Tabıǵatqa eshqandaı zııanyn tıgizbeıtin elektromobılderge degen suranystyń artýy qajetti ınfraqurylymdy damytýdy talap etetini sózsiz. Májilis depýtattary «QR-nyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııalyq taza kólikti tanymal etý jáne elektromobılderge arnalǵan ınfraqurylymdy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobasyn ázirlegende arnaıy ınfraqurylymnyń joqtyǵyna aıryqsha nazar aýdardy. Sonyń nátıjesinde «QR-daǵy sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly», «Avtokólik joldary týraly», «Avtomobıl kóligi týraly», «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly», «Jol júrisi týraly» zańdarǵa túzetýler engizildi. Osy zań aıasynda «elektromobıl», «elektr qýattaıtyn stansııa» degen uǵymdar engizildi. Zańdaǵy eń úlken jeńildik – kommýnaldyq aqyly avtoturaqtarda elektromobıl qojaıyndary úshin tegin turaq oryndary bolatyny naqtylandy. Budan bylaı árbir eldi mekende elektromobılderdi qýattaıtyn stansııalar salynýy kerek.
Taǵy bir jańalyq – elimizdegi elektromobıl qojaıyndaryan ártúrli salyq jeńildikteri de qarastyrylǵan. Memleket basshysy joǵaryda atalǵan zańmen qatar, sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-quqyq buzýshylyq týroaly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa da qol qoıdy. Bul zań elektromobılderdi qýattaıtyn stansııamen jabdyqtalǵan jerlerde kólik quraldaryn toqtatý men qoıý erejelerin buzǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik engizedi. Mysaly, ishten janatyn qozǵaltqyshy bar avtokólik ıesi elektromobılderge arnalǵan avtoturaqqa kiretin bolsa, 5 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde, ıaǵnı, 18 500 teńge aıyppul tóleıdi. Sondaı-aq zańda turǵyn aımaqtardaǵy elektr qýattaıtyn stansııalardy jobalaý, ornatý jáne tehnıkalyq paıdalaný erejelerin ázirleý men bekitý boıynsha memlekettik organdardyń ókilettiligi anyqtaý naqtylanǵan. Jergilikti atqarýshy organdarǵa elektrmen qýattaıtyn stansııalar salýǵa sheshim qabyldaý: taksı turaqtaryn, áýejaılarda, vokzaldarda, 1 jáne 2 sanatty stasıonarlyq saýda jáne mádenı-oıyn saýyq nysandaryn, demalys parkteri men alańdardy, dańǵyldardy, kóshelerdi, oramdardy elektrmen qýattaıtyn stansııalarmen jabdyqtaý mindettelgen. Memleket pen bıznes tarapynan elektromobıl naryǵyn damytý jáne qoldaý maqsatynda utqyr usynystar aıtylyp, tetikter ázirlendi. Solardyń biri – áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar arqyly kásipkerlerge elektrmen qýattaıtyn stansııalar salatyn jer ýchaskelerin aýksıonsyz berý. Bul másele qazir jan-jaqty pysyqtalyp, quzyrly memlekettik organdardyń kelisimin alý, tetiktiń tıimdiligin boljaý sııaqty jumystar júrgizilip jatyr.
Elektromobıldiń artyqshylyǵy men kemshiligi qandaı?
Jasyratyny joq, qazirgi tańda el aýmaǵynda zarıadtaý stansııalary jetkiliksiz. Sarapshy-mamandar 10 myńǵa jýyq elektromobılge 180 qýattaıtyn stansııa qyzmet kórsetetinin aıtyp, bul túıtkildi oń sheshýge naqty qadamdar jasalyp jatqanyn aıtady. Keıbir áleýmettik jelilerde osyndaı stansııalardyń tizimi kórsetilgen paraqshalar bar. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, jańa zańda respýblıka aýmaǵynda salynatyn qalaaralyq joldarǵa, aınalma joldarǵa qatysty norma bar. Aldaǵy ýaqytta jańadan salynatyn tas joldarda elektromobılderge arnalǵan stansııalardy ornatýǵa oryn qaldyrylady jáne elektr qýatymen qamtamasyz etiledi.
Elektromobılderdiń artyqshylyǵy kóp. Ony satyp alatyn adamdardyń sanynyń kóbeıýi osydan bolyp otyr. Qazaqstan azamattaryna kóliktiń ekologııalyq taza túrine kóshýi úshin memleket beretin kvotanyń baryn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Elektromobıldiń qorshaǵan ortaǵa eshqandaı zııany joq. Sondyqtan memleket ony satyp alǵanda keden jáne salyq tólemderinen bosatatyn kvota berip otyr. Osyndaı jeńildikterden bólek, qarapaıym azamattar elektromobıldi basqa sebeptermen de tańdaıdy. Olardyń ishinde óndirgishtik, dınamıkalyq sıpattamalar bar. Sondaı-aq elektromobıldi qarapaıym elektr jelisinen zarıadtaýǵa bolady, bul janarmaı shyǵyndaryn aıtarlyqtaı únemdeýge múmkindik beredi. Sonymen qatar mundaı kólikterde bólshekter az, sol sebepten sırek buzylady.