23-24 qazan kúnderi Qazan qalasynda BRIKS sammıti ótedi. Bul is-shara barysynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «aýtrıch» formatyndaǵy keńeıtilgen quramda ótetin jıynynda sóz sóıleıdi dep kútilip otyr. Bul týraly QR Prezıdentiniń keńesshisi – baspasóz hatshysy Berik Ýálı Tengrinews.kz saıtyna bergen suhbatynda aıtty, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Atalmysh suhbat barysynda Berik Ýálı Qazaqstan qazirgi ýaqytta jáne jaqyn bolashaqta BRIKS-ke múshe bolýǵa ótinish berýden qalys qalatynyn aıtty.
«Qazaqstan BRIKS-tiń damý evolıýsııasyn qyzyǵýshylyqpen muqııat baqylap otyr. Bizdiń elimiz osy qurylymnyń negizin qalaǵan memleketter basshylarynyń qandaı da bir alpaýyt derjavanyń gegemonııasynan azat, ádiletti ári demokratııalyq álemdik tártip qurý týraly bastamasyn qoldaıdy. Prezıdentke Qazaqstannyń BRIKS qurylymyna kirý múmkindigin qarastyrý týraly usynystar tústi. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń jaýapty jáne bedeldi múshesi retinde bizdiń elimizge mundaı usynystyń túsýi qalypty dúnıe. Bul usynysty Memleket basshysynyń ózi muqııat qarastyryp otyr jáne onyń tapsyrmasy boıynsha tıisti vedomstvolar Qazaqstannyń ulttyq múddeleri turǵysynan taldaý júrgizip jatyr. Elimiz qurylymǵa múshe bolýǵa jáne osy birlestiktiń damý perspektıvalaryna qatysty basqa da máselelerdi qaraýdyń kóp satyly prosesin eskere otyryp, qazir jáne jaqyn bolashaqta BRIKS-ke múshe bolýǵa ótinish berýden qalys qalady», dedi Berik Ýálı.
Baqylaýshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan Prezıdentiniń baspasóz hatshysy Berik Ýálıdiń osyndaı málimdemesi seriktes elderde kútpegen, tipti erekshe reaksııalarǵa sebep boldy.
«Nege múshe bolmaıdy degen suraqqa keler bolsaq, meniń oıymsha, munda birneshe mańyzdy tustar bar. Birinshiden, Prezıdent aıtqandaı, máseleni Qazaqstannyń ulttyq múddesi turǵysynan qaraý qajet. Osy jaǵynan alǵanda, BRIKS uıymyna múshe bolý biz úshin qazirgi tańda tıimdi emes jáne qajet emes dep esepteımin. Nege deseńiz, BRIKS uıymyn halyqaralyq uıym retinde qarastyrýǵa bolmaıdy, óıtkeni ol resmı túrde tirkelmegen. Qazaqstannyń quryltaı memleketi bolmaýy, sondaı-aq uıymnyń erejelerinde kirý men shyǵý máseleleriniń naqty kórsetilmegeni bul jaǵdaıdy qıyndatady. Sonymen qatar qazirgi geopolıtıkalyq ahýal da kúrdeli: Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, Izraıl men Palestına arasyndaǵy jaǵdaı — osynyń bári bizdiń Prezıdentimizdiń BUU-nyń baǵytynda jumys isteý qajettigi týraly aıtqan sózderin rastaıdy», deıdi saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamed.
BRIKS uıymy 2006 jyly qurylǵan. Qazirgi ýaqytta oǵan on el kiredi: Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtústik Afrıka (olardyń aǵylshynsha ataýlarynyń alǵashqy áripterinen atalýy qalyptasqan), Egıpet, Iran, BAÁ, Saýd Arabııasy jáne Efıopııa.
Saıasattanýshy Edýard Poletaevtyń paıymdaýynsha, atalmysh jobanyń naqty qurylymdyq uıymy nemese turaqty jumys organdary joq.
«BRIKS – bul saıası odaq emes (mysaly, Eýropalyq odaq nemese ASEAN sııaqty resmı saýda assosıasııasy). Degenmen, onyń G7 memleketteri tárizdi kúshti ekonomıkalyq blok qurý áleýeti bar. Qazaqstan BRIKS-tiń múmkindikteri men perspektıvalaryna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, el bul bastamanyń iske asyrylý múmkindigin zerttep jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev uıymnyń Qazan qalasynda ótetin sammıtine qatysady. BRIKS jobasynyń negizgi maqsaty – qatysýshy elder arasynda tıimdi yntymaqtastyq jaǵdaılaryn qalyptastyrý, olardyń ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq áleýetin edáýir arttyrý, sondaı-aq bir-birimen belsendi yntymaqtastyq arqyly álemdegi pozısııalaryn nyǵaıtý. Degenmen, jobanyń naqty qurylymdyq uıymy nemese turaqty jumys organdary joq. Mundaı keń aýqymdy belgisizdik jaǵdaıynda ne isteý kerek? Qazaqstan BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesin reformalaýdy qoldaıdy», deıdi saıasattanýshy Edýard Poletaev.
О́z kezeginde, ázerbaıjandyq saıasattanýshy Nadır Shafıev BRIKS-ke Qazaqstannyń shaqyrylýynyń birneshe mańyzdy sebepterin túsindirdi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń strategııalyq geografııalyq ornalasýy, ekonomıkalyq áleýeti jáne halyqaralyq arenadaǵy turaqty saıasaty BRIKS-tiń negizgi maqsattaryna sáıkes keledi. Sonymen qatar mamannyń pikirinshe, Qazaqstannyń shaqyrylýy tek eldiń ishki saıasatyna ǵana emes, sonymen qatar búkil óńirdiń ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyǵyna da oń áser etýi múmkin.
«BRIKS óz quramyn nyǵaıta alatyn elder esebinen keńeıýge nıetti. Osy turǵyda Qazaqstan Prezıdentine jáne Qazaqstannyń ózine erekshe nazar aýdarylyp otyr. Qazaqstan búgingi tańda ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan kúshti el bolyp tabylady. Onyń ústine, Qazaqstannyń geostrategııalyq jáne geosaıası jaǵdaıy óte qolaıly. Osy oraıda, Qazaqstannyń BRIKS-ke qosylý týraly usynys, el bedeliniń artyp, kóptegen adamnyń eskeretin memleketke aınalyp kele jatqanyn kórsetedi», dedi saıasattanýshy.
Sońǵy jyldary álemdegi saıası jáne ekonomıkalyq ahýaldyń kúrdelenýi Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna erekshe nazar aýdarýdy talap etip otyr. Bul turǵyda eldiń ulttyq múddelerin qorǵaý jáne halyqaralyq deńgeıde óz ornyn nyǵaıtý maqsatynda qabyldanǵan sharalar mańyzdy ról atqarady. Saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamed Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń damý baǵyttary men onyń álemdik qaýymdastyqtaǵy yqpaly týraly óz pikirlerin bildirdi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstannyń bul qadamdary tek elimizdiń ǵana emes, basqa memleketterdiń de úlgi alýyna yqpal etýi múmkin.
«Meniń oıymsha, Qazaqstannyń syrtqy saıasaty durys baǵytta damyp otyr. Sebebi ol bizdiń ulttyq múddelerimizdi bildiredi. Ekinshiden, Qazaqstannyń bul qadamy basqa memleketter úshin úlgi bolaryna úmittimin. Keıbir elder mundaı qadamdarǵa barý úshin syrtqy qoldaýǵa júginedi, al bizdiń Qazaqstannyń málimdemesi olarǵa kómek retinde qabyldanýy múmkin. О́zderi sheshim qabyldaǵanda, bizdiń tájirıbemiz mańyzdy ról atqarady. Saıasattanýshy retinde men Qazaqstannyń syrtqy saıasatyn durys dep esepteımin, sebebi mundaı baǵytta jumys isteý qajet. Biraq bul sharalardyń qandaı nátıje beretini ýaqyt kórsetedi. Halyqaralyq deńgeıde osyndaı pikirler men pozısııalar kóbirek aıtylǵan saıyn, álemdegi alpaýyt memleketterdiń kózqarastarynyń ózgerýi múmkin ekenine senemin», deıdi saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamed.
Sońǵy jyldary álemdik saıası sahnada kóptegen ózgerister baıqalady, bul elder arasyndaǵy qatynastardy jańa turǵydan qarastyrýdy talap etedi. Qazaqstannyń BRIKS-ke qosylýdan bas tartý týraly sheshimi de osy úrdistiń bir bólshegi bolyp sanalady. Bul týraly ázerbaıjandyq saıasattanýshy Nadır Shafıev aıtty.
«Qazaqstannyń BRIKS-ke qosylýdan bas tartýdy jaqyn arada josparlap otyrǵany týraly aıtqanda, bul máseleni birneshe aspektiden qarastyrý qajet. Búgingi tańda álemde kúsh ortalyqtarynyń arasyndaǵy bólinis júrip jatyr. Qazaqstan, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Grýzııa sııaqty elder belgili bir tarapty tańdaýyna týra keledi. Aımaqtyq deńgeıde bir nárseni sheshýge májbúrmiz, al jahandyq deńgeıde bir-birine qarsy turatyn iri oıynshylar bar, sondyqtan qalǵan elder qandaı odaqqa qosylý kerektigin nemese qosylmaý kerektigin tereń oılanyp sheshýleri kerek. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń kútpeli pozısııasy túsinikti. Ekinshi jaǵynan, Qazaqstan búgingi tańda BRIKS elderimen de, Batys elderimen de sátti yntymaqtastyq ornatyp otyr, bul fakti BRIKS-ke qarsy keledi. Bul tek málimdeme jasaǵandyqtan emes, Batys elderi BRIKS-tiń ekonomıkalyq áleýetin ózine qaýip retinde kóretinine baılanysty. Sondyqtan menińshe, Qazaqstannyń tańdaǵan kútpeli pozısııasy álemdegi bolyp jatqan prosesterde óz beıtaraptylyǵyn saqtaýǵa tyrysatyndyǵymen baılanysty», deıdi maman.
Mamandardyń aıtýynsha, sońǵy jyldary halyqaralyq qatynastarda kúrdeli ózgerister men shıelenister qaptap, memleketterdiń ózara baılanystarynda jańa syn-qaterler týyndap jatyr. Bul jaǵdaılarda orta deńgeıdegi memleketterdiń róli men múddeleriniń eskerilmeýi álemdegi turaqtylyqty álsiretip, konflıktilerdiń týyndaýyna sebep bolýy múmkin. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń saıasattaǵy jańa baǵyttary men strategııalyq sheshimderi osy kontekste erekshe nazar aýdarady. Onyń orta deńgeıdegi memleketterdiń múddelerin eskere otyryp, halyqaralyq arenadaǵy beıbitshilikti saqtaý men turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ustanymy qazirgi zamandaǵy mańyzdy máselelerdiń biri bolyp tabylady.
«Meniń oıymsha, Prezıdent osy qadamymen orta deńgeıdegi memleketterdiń múddelerin kórsetip, saıasatty osy prınsıpterge súıene otyryp júrgizip otyr. Prezıdenttiń aıtýynsha, BUU-nyń birneshe máselesin sheshý, onyń ishinde Qaýipsizdik Keńesin reformalaý úshin orta deńgeıdegi memleketterdiń múddesin nazarǵa alý qajet. Bul, menińshe, bolashaqta soǵysqa jol bermeı, beıbit sheshimderge alyp keletin qadamdar. Qazirgi jaǵdaıda alpaýyt derjavalar óz saıasattarynyń negizinde álemdi batys pen shyǵys, ońtústik pen soltústikke bólip, kóp konflıktilerge alyp kelýi múmkin. Osy prosesti toqtatý nemese ony basqa baǵytqa burý úshin Prezıdentimizdiń osyndaı málimdemeleri men pikirlerin halyqaralyq qaýymdastyqqa jetkizip otyrǵany óte mańyzdy», dep sanaıdy saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamed.
Gúlmıra SYZDYQQYZY