Kesirli ákeniń balasy kesapat bola bermeıdi. Bul – Mandelanyń tujyrymy. Osy oıdy ornyqtyra túsetin oqıǵalar da orasan. Olar meken men mezgil matrısasynda mataspasa da, qandaǵy izgilik tizbeginde toǵysady.
1941 jyl. Rýdolf Gess konslagerde aıaýsyz kisi óltirip, gaz kameralary men krematorıılerdi keremet dep tanyp júrdi. Ol komendant bolǵan «Osvensım» nasıstik «Holokost» saıasatynyń eń úlken ortalyǵyna aınalyp, shamamen 1,1 mıllıon adam jan tásilim etti.
1947 jyl. Soǵystan keıin Gess tutqynǵa alynyp, Nıýrnberg prosesinde áskerı qylmystary men adamzatqa qarsy qatygezdigi úshin aıyptalyp, ólim jazasyna kesildi.
2014 jyl. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy eń aýyr tragedııanyń birin basynan ótkergen Eva Mozes tynysh ómirin súrip jatty. «Osvensım» konslagerinde azaptalǵan ol ózegin órteıtin qasiretti esine de alǵysy kelmeıtin. Kenet kıeli tynyshtyq tars buzyldy. Evanyń aldyna joǵaryda jazylǵan Gesstiń nemeresi keldi. О́zine adam shoshyrlyq qatygezdik kórsetken adamnyń urpaǵy ekenin bilgende, kóz aldyna barlyq qasireti elestedi. Jek kórdi, kek alǵysy keldi. Biraq bári áp-sátte sap tyıyldy. Sebebi komendanttyń nemeresi atasynyń áreketine keshirim surap kelgen eken. Reıner atasynyń jasaǵan sumdyqtaryn bilgende, Holokostyń qurbandarynyń bárinen derlik keshirim surap shyqqan. Biraq Oljas Súleımenovtiń jyryndaǵydaı, kóbiniń jaýaby «biz eshqashan umyta almaımyz, myńjyldyq ókpe-renishti» bolǵan. Al Evanyń áreketi bárin tańǵaldyrdy. Ol keshirimge jaýap retinde Reınerdi rýhanı túrde «otbasyna qabyldap», tatýlasý arqyly baıyrǵy zulymdyqty jeńýge bolatynyn dáleldedi.
Lırıkalyq sheginis. Osy tusta Qasym Qaısenovtiń áreketi esimizge tústi. Berlınge barǵanda, ataqty partızan sóz sóılegen. Trıbýnada «men eń aldymen nemis halqynan keshirim suraǵym keledi» dep ıilgen. Zalda otyrǵan nemister tańyrqap, keńes delegasııasynyń esi shyqqanda, Qasym atamyz «Múmkin men óltirgen jaýlarymnyń arasynda sizderdiń balalaryńyz, ákelerińiz bolǵan shyǵar, sondyqtan meni keshirińizder!» degen eken. Al qııan-keski shaıqasta jaýdyń barlyq soldatyn jaıratyp salyp, endi kete bergeninde, okoptan kishkentaı «jaý balasyn» taýyp alǵandaǵy isi – júrek eljiretedi. Osy erligi týraly: «О́ltireıin dep edim, qolym barmady. Beıkúná baldyrǵannyń qandaı jazyǵy bar? Sóıtip, ózimmen birge ormanǵa alyp kettim. Jaýdyń balasy bolǵanyna qaramastan, aǵalyq qamqorlyq kórsetip, bir aıdaı baǵyp-qaqtym. Barlaýǵa ketkenimde partızan joldastarym baldyrǵandy baıqamasyn dep jasyryp ketetinmin. Sodan bylaı jalǵasa berse, balanyń ómirine qaýip tónetinin bilip, Ýkraınaǵa aparyp tastadym. Sol jaqta oǵan azamattyq alyp berip, tegin ózgertip, balalar úıine ótkizdim. Keıin de nemis balasynyń qal-jaǵdaıyn bilip turdym. Ol bala surapyl soǵys aıaqtalǵannan keıin de hat-habar jazyp turdy», degen eken.
Shirkin-aı dersiń! «Soqyr kóretin, kereń estıtin til – meıirim» degen – osy shyǵar. О́z-ózimizdi ógeısinip, óz ishimizde ózimiz ólermen bolyp júrgende, ata jaýlarynan ózin aıamaǵandardy kórgende, qandaı sezim kesherińdi bilmeı de qalady ekensiń...