Sheteldik mýzeı qorlarynda halqymyzdyń tarıhy men tulǵalarymyzdyń ómir tynysyna qatysty qundy jádigerler az emes. Respýblıka kúni qarsańynda QR Memlekettik Ortalyq mýzeıinde «Ulttyq quryltaı mindetteri: Qaıta oralǵan qundylyqtar» atty aıryqsha kórme ashyldy. Taǵylym ordasyna bas suǵyp, shetelden ákelingen mańyzdy maǵlumattar men qundy qujattar, mýzeıdiń bul baǵyttaǵy tabystary jaıly Memlekettik Ortalyq mýzeı dırektory Rashıda Harıpovamen áńgimelesken edik.
– Rashıda Erimqyzy, tarıhymyzdy túgendeý, shet el arhıvteri men mýzeı qorlaryndaǵy ótkenimizge qatysty qundy jádigerlerdi elge qaıtarý isi mádenı qaýymdastyqqa úlken jaýapkershilik júktep otyrǵany málim. Mereke qarsańynda kórermen nazaryna usynylyp otyrǵan kórmeniń mán-mańyzy, maqsat-mindeti týraly aıtyp ótseńiz?
– Eń aldymen eldigimizdiń eńseli merekesi qutty bolsyn! Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda: «Tarıhı jádigerlerimizdi shetel murajaılarynan Qazaqstanǵa qaıtarý jumystaryn jandandyrý mańyzdy. Ondaı múmkindik bolmasa, elimizdegi murajaılarǵa qoıý úshin jádigerlerimizdiń dálme-dál kóshirmesin jasaý kerek» – degen bolatyn. Osyǵan oraı Prezıdentiń shetel qorlaryndaǵy tarıhı jádigerler men arhıv qujattaryn elimizge qaıtarý jumystaryn jandandyrý jáne olardyń dálme-dál kóshirmelerin alý tapsyrmasy negizinde Ortalyq mýzeı qyzmetkerleri Reseıdiń Astrahan, Omby jáne Orynbor qalalarynyń arhıvteri men mýzeılerine issaparmen baryp, qazaq tarıhyna qatysty qundy qujattar men jádigerlerdiń tizimin jasap qaıtty. Búgingi kórmede sol sapar barysynda qolǵa túsken mańyzdy materıaldardy kópshilik nazaryna usynyp otyrmyz.
–Astrahan qalasyna arheografııalyq issaparǵa kimder bardy jáne qandaı mańyzdy materıaldar elge ákelindi. Osyǵan toqtalyp ótseńiz?
– Ortalyq mýzeıdiń Mýzeılik derektaný jáne qoljazba bóliminiń jetekshisi Jasulan Beltenov jáne Etnografııa bóliminiń jetekshisi Araı Balaeva 23 qyrkúıek pen 1 qazan aralyǵynda Astrahan qalasynda arheografııalyq issaparda bolyp, «HVIII-HH ǵasyrlardaǵy Qazaqstannyń tarıhy men mádenıeti» taqyryby aıasynda ǵylymı materıaldardy izdestirý, jınaqtaý jumystaryn júrgizdi. Astrahan Memlekettik birlesken tarıhı-arhıtektýralyq mýzeıiniń qordy esepke alý bóliminen qazaq halqynyń HIH – HH ǵǵ. kezeńderine qatysty etnografııalyq materıaldardan 309 eksponattyń tizimi ǵylymı atrıbýsııasymen qosa alyndy. Onyń ishinde syrǵa, shashbaý, shekelik sııaqty san alýan zergerlik buıymdar, beshpent, shapan, sáýkele, qalpaq, kımeshek sııaqty kóptegen kıim túrleri, kilem, alasha, tekemet, syrmaq sııaqty tósenish buıymdarynan turatyn zattyq mádenıetimizdiń úlgileri bar. Sonymen qatar, qazaqtyń HIH – HH ǵasyrdyń basyndaǵy ómir tirshiliginen habar beretin fotosýretter tiziminiń mańyzy da erekshe. Astrahan oblysynyń Memlekettik arhıvinen barlyǵy 15 is qaralyp, 923 betten turatyn materıaldyń elektrondy nusqasy ákelindi. Arhıv qorlaryn izdestirý, jınaqtaý nátıjesinde tabylǵan qundy qujattardyń biri – Reseı Imperııasynyń ımperatory I Aleksandrdyń 1823 jyldyń 20 qarashasyndaǵy jarlyǵymen shyqqan Bókeı hannyń uly Jáńgir sultanǵa han shenin berý týraly is kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrary anyq.
– Omby tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynan qazaq halqynyń etnografııasyna baılanysty buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan materıaldardyń kóshirmeleri mýzeı qoryna qosylypty. Onyń ishinde qandaı materıaldar bar?
– Iá, ózińiz aıtyp ótkendeı, Omby tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynan qazaq halqynyń etnografııasyna baılanysty buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan 11 fotosýrettiń elektrondy kóshirmesi jınaqtaldy. Ony XIX sońy – HH ǵasyrdyń basyndaǵy Semeı oblysy, Pavlodar ýezine qatysty: Terini suryptaý, Ańshylar shatyry, Mal terisin daıyndaý bazasynyń aýmaǵy, Terilerdi keptirý, Qazaq kıiz úıleri, Ańshy, Artel, Astyq qoımasy, Qazaqtyń kıiz úıi janyndaǵy qoı eti, Kıiz úıdiń janyndaǵy jumysshylar toby taqyrybyndaǵy sýretter quraıdy. Omby oblysynyń Memlekettik tarıhı arhıv qorynan 45 istiń kóshirmeleri jasaldy. Onyń ishinde, Sarjan Qasymov, Eset Kótibaruly týraly arhıvtik qujattardy erekshelep aıtýǵa bolady. Bul materıaldarǵa mýzeıdiń Qazaqstan tarıhyn zertteý bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Gúlsara Japaqova men qor saqtaýshy Qanaǵat Aıatovtyń Omby qalasyna jasaǵan «XVIII-XIX ǵasyr qazaqtarynyń tarıhy men mádenıeti» taqyrybyndaǵy arheografııalyq issapary barysynda qol jetkizilip otyr.
– El aýmaǵynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge ruqsat berý jáne qazaqtyń mal-múlkin tirkeýdiń alǵashqy qujattyq úlgilerin de kózimiz shalyp otyr. Bul da el tarıhyn túgendeý jolyndaǵy mańyzdy derekterdiń biri emes pe...
– Orynbor oblysynyń Birikken memlekettik arhıvinen «Orynbor ǵylymı arhıvi komıssııasynyń materıaldary» taqyryby boıynsha – 620 bettik materıaldardyń kóshirmesi alyndy. Onda Orynbordaǵy mýzeı qurylysy, mýzeıge kóne zattardy jınaý, arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge qatysty materıaldar bar. Jańa aıtqan, el aýmaǵynda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýge ruqsat berý týraly qujat pen qazaqtyń mal-múlkin tirkeýdiń alǵashqy úlgileri de mańyzdy materıaldar qatarynda. Mýzeılik qor saqtaý bóliminiń jetekshisi Marjan Júnisova men arheologııa bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri Olga Mıakıshevanyń Orynbor qalasyna arheografılyq sapary barysynda Orynbor gýbernatorynyń tarıhı-ólketaný mýzeıine «HIH-HH ǵasyr basyndaǵy qazaqtardyń tarıhı etnografııasy» taqyrybyna qatysty birqatar materıaldar anyqtalyp, olardy sýretke túsirý jáne skanerleý jumystary júrgizildi. Ol jerden kıim, zergerlik buıymdar, beldikter toptamalarynan 21 mýzeılik zat (57 sýret) anyqtaldy.
– Rasynda el tarıhyna qatysty mańyzdy materıaldarǵa qol jetkizilgen eken. Bul baǵyttaǵy jumystar ary qaraı da jalǵasa beretin bolar?
– Árıne, bul jumystar jalǵasa beredi. О́tkenge salaýat aıtpaı, keleshekke kerýen tartý múmkin emes. Bul jóninde Prezıdentimiz Ulttyq quryltaıda basa aıtqan bolatyn. Tarıhı erekshelikterimizdi pash etetin jádigerlerimizdiń negizgi tizimderi jasaqtalyp, olardy elge qaıtarý baǵytyndaǵy jumystar qarqyndy júrip jatyr. Mýzeıdiń aldaǵy jańa ekspozısııalarynda osy jádigerlerdi kórermen nazaryna usynýǵa asyqpyz. Mýzeı ǵalymdarynyń bul baǵyttaǵy izdenisi mýzeıdi tyń jádigerlermen tolyqtyryp, jańa ekspozısııalardyń kóbeıýine jol ashpaq. Taǵylym ordasynda ulttyq tarıhymyz ben mádenıetimizden syr shertetin mańyzdy kórmeler apta saıyn ótip turady. Mýzeı eksponattaryn qyzyqtaýǵa keletin kórermender sany da arta túsken. Reseı arhıvteri men mýzeı qorlarynan alynǵan tarıhı, mádenı derekter de kelýshilerdiń yntasyn oıatary anyq.
– Áńgimeńizge rahmet!