Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatrynda jazýshy Tólen Ábdiktiń «Parasat maıdany» jáne «Oń qol» shyǵarmalarynyń jelisimen qoıylǵan rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Gúlsına Mırǵalıevanyń psıhologııalyq dramasynyń premerasy ótti. Táýelsizdik kúni qarsańynda tusaýy kesilgen týyndy kórermen úshin tamasha tartý boldy.
Jalpy, adam boıyndaǵy qostulǵalyq máselesi – osy kúnge deıin ádebıette jan-jaqty qyrynan qalam jetken taqyryptardyń biri. Ulttyq dramatýrgııada da utymdy tájirıbe úlgileri bar. Sonyń biri de biregeıi – jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Teketires» dramasy. Ondaǵy Aqtan men Qaratan tartysy da osy jaqsylyq pen jamandyq, izgilik pen zulymdyq arasyndaǵy arpalys pen aıqastyń, sol arqyly adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń, túrli minez qaıshylyǵy men qaqtyǵysyn minsiz músindeıdi. Tólen Ábdik te «Parasat maıdany» povesi arqyly paryqty oılar aıtady. Muhtar Maǵaýınniń «Jarmaǵyn» kezinde jata-jastana oqymaǵan oqyrman sırek. Al álem ádebıetinde mundaı mysal kóp. Sebebi sýretkelik ónerdegi aıtýly formanyń qaı janr, qaı úlgide de utymdy tusy mol.
Osy erekshelikti eskersek, qaı kezde de jańashyldyqqa jany qushtar, oıly da tereń taqyryptarǵa batyl baratyn rejısser Gúlsına Mırǵalıeva «Parasat maıdanyn» sahna tiline kóshirýdi kózdepti. Árıne, bul jańalyǵyn alǵash estigende biz ǵana emes, tipti avtordyń ózi tańyrqaǵanyn jasyrmady. Ony premera kúni sahnaǵa kóterilgen qalamger de rııasyz kóńilimen rızashylyǵyn jetkizip turyp jaıyp saldy:
«Qoıylymdaǵy rejısserdiń jańashyl izdenisterin, sahna arqyly obrazǵa toly astarly, beıneli oı aıta bilgenin kórip, shyn máninde, tánti bolyp otyrdym. Akterlerdiń oıynynda da jasandylyq joq, bári janyn salyp shynaıy ról týdyryp júr. Osy úshin de teatr ujymyna, premeraǵa jınalǵan barshańyzǵa aıtar alǵysym sheksiz. О́zderińiz de kýá bolǵandaı, sahnada sanaǵa, oıǵa salmaq túsiretin kúrdeli kórinister kóp. Keıde tipti qarapaıym kórermenge túsiniksizdeý de bolýy múmkin. Sondyqtan meniń bir ǵana aıtarym, bul qoıylymǵa kórermen «Parasat maıdanyn» oqyp, aldyn ala daıyndalyp kelse áser budan da kúshtirek bolary sózsiz», dedi Tólen Ábdik.
Iá, shynymen de, adam mineziniń túrli qaltarysyn tereńnen hám jiti zerdelegen psıhologııalyq týyndy kórýshisinen de qyraǵylyq pen sergektikti talap eteri haq. О́ıtkeni «Parasat maıdany» — adamnyń rýhanı bıigine jetý jolyndaǵy kúresin beıneleıtin, kórermendi oılandyratyn, ómirdiń shynaıy mánin izdeýge jeteleıtin týyndy. Ásirese sahna kórgen týyndynyń tabıǵatyn tereń tanyp, qundylyǵyn uǵyp, qaımaǵyn qalqý úshin de parasattylyq aýadaı qajet. Spektakldiń negizgi ózegi — adamnyń óz-ózimen kúresi, qoǵamdaǵy moraldyq qundylyqtardyń joǵalýy hám aqıqat tereńine úńilý. Al basty keıipker — jalǵyzdyq pen ishki qaıshylyqtyń qurbanyna aınalǵan jan. Ol adamdar arasyndaǵy ádiletsizdikke qarsy ún qatyp, qoǵamnyń qatal júıesine qarsy turýǵa tyrysady. Sol arqyly kórermenin rýhanı qundylyqtar men materıaldyq álemniń qaıshylyqtary, adam bolmysynyń kúrdeliligi, jaqsylyq pen jamandyqtyń arajigin ajyratý máseleleri týrasynda oılandyrady.
«Jazýshy aǵamyz Tólen Ábdiktiń shyǵarmashylyǵy qaı kezde de meni qyzyqtyratyn. «Parasat maıdanyn» qoıýǵa kirisýim sol qurmetti odan saıyn arttyra tústi. Men bul spektakl arqyly psıhıkalyq aýytqýy bar adamdardyń ómirin emes, búgingi bizdiń qoǵamnyń túrli jaǵdaıyna da ózimniń azamattyq kózqarasymdy bildirgim keldi. Sebebi adam tabıǵaty qyzyq qoı. О́zin saýmyn dep sanaıtyn adamnyń ishinde de túrli tolqynys pen bir-birine qarama-qaıshy san alýan minez ómir súredi, ıaǵnı adam bolmysynyń ózi – túpsiz tereń tuńǵıyq. Qalaı desek te, psıhologııalyq spektakl qoıýdyń óz qıyndyǵy bar. Biraq shyǵarmashylyq quram meniń oıymdy tolyq túsindi. Sonyń arqasynda az ǵana ýaqyt ishinde osy qoıylymdy ómirge ákeldik», dep aǵynan aqtaryldy qoıýshy rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Gúlsına Mırǵalıeva.
Rejısser pikirimen biz de tolyqtaı kelisemiz. Bir-birin tereńnen uǵysyp, jiti túsinisken ujym úzdik ansambldik birlikte jymdasa júrip jaqsy qoıylymdy jaratyp shyǵypty. Ásirese basty róldi somdaǵan akter Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken О́teýilov pen rejısser Gúlsına Mırǵalıevanyń tamasha tandemi spektakldiń negizgi júgin kóterip, «Parasat maıdanynyń» kórkemdik bıikte bederlenýine jol ashqan. Buǵan deıin de Abaı, Gamlet, Iаgo syndy túrli tereń keıipkerlerdi kemeline keltire keıiptep júrgen akter osy joly ózin naǵyz psıhologııalyq róldiń has sheberi ekenin kórsete bildi. Beıne tabıǵatynyń tolyq ashylýyna, sondaı-aq jarmaq Beıtanystyń jartysyn somdaǵan jas akter Marǵulan Namenov sheberligi men sahnadaǵy plastıkalyq erkindigi kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Ár róline qashanda úlken jaýapkershilikpen keletin akter Nurken bul joly da sol bıiginen túsken joq. Bul – sózsiz qoıylymnyń jeńisi.
Spektaklde parallel júrip otyratyn ekinshi jeli – avtordyń «Oń qol» shyǵarmasyndaǵy Alma men dárigerdiń oqıǵasy. Bir aýrýhananyń ishinde órbip jatqan qos oqıǵa hám onyń aınalasyndaǵy akterler parasat maıdanyna túsken adamnyń ishki jan dúnıe qatparlaryn tereńnen tolǵady. Shynymen de, uly Maǵjan aıtpaqshy, teńiz tereń emes, adamnyń jany tereń eken. Al mıdyń ıgerilmegen múmkindigi qanshama? Onyń túbine jetý áste múmkin emes. Sondyqtan bolsa kerek, ózge túgil adam óziniń jan áleminde bolyp jatqan túrli qubylystyń jumbaǵyn sheshýge áli de qaýqarsyz. Tula boıynda tirshilik kesher túrli minezdiń tabıǵatyn taný da keıde aqıqat aýylynan alys kórinetini bar. Biraq qalaı desek te, árqaısysymyzdyń boıymyzdaǵy bir-birimen tartysyp, teketireske túsip jatatyn «qostulǵalyq sındromy» búgin bolmasa da áıteýir birde oıanary anyq. Máselen, ishimiz jylap turyp, syrtymyz óp-ótirik kúlýi, bolmasa keıde bilip-bilmeı bir pendelik áreketke baryp, sońynda «meni shaıtan azǵyrdy» dep ózimizdi aqtaýǵa tyrysatyndyǵymyz da adam boıyndaǵy jumbaǵy sheshilmegen osyndaı tylsym jaǵdaılardyń saldary bolsa kerek. Mine, minezdegi osy tektes túrli qubylýdy sýretkerlik sana bıiginde saraptaýda rejısser tabysty sheshim taba bilgen. Arnaıy keńesshi retinde dáriger-rezıdent psıhıatr maman Kamıla Jırenbaevamen birlese jumys isteýi de qoıylymnyń shynaıylyǵyn, nanymdylyǵyn arttyrǵan. Ssenografııa, jaryq, mýzyka, plastıka men qostıýmder arqyly sheshilgen túrli forma da óziniń sımvol men metaforaǵa toly beıneli astarymen birden óz atmosferasyna elitip alyp ketedi. Jarmaq keıipkerdiń qostulǵalyq tabıǵatyn berýde tabylǵan maskalyq sheshimder, aına men jaryqtyń, dybystyń sátti oınatylýy da kórermen kóńilin qozǵamaı qoımaıdy.
Barlap qarasańyz, sahnada da anaý aıtty alyp jıhaz, aýrýhananyń zildeı temir tósekteri men basqa da esepsiz buıymdary joq. Biraq sharttylyqpen sheshilgen utqyr sheshimder, mınımalıstik bezendirilý – munyń barlyǵy da spektakldiń kórkemdik boıaýyn qalyńdatyp, atkerlerdiń ishteı tereń ashylýyna múmkindik bergen. Alma beınesinde qos quramda óner kórsetken Eńlik Aıymǵazy men Dınara Egýbaeva, dárigerler – Nursultan Esen men Zańǵar Ábenov, anasyn keıiptegen Memlekettik syılyqtyń laýreaty Altynaı Nógerbek pen Janar Qasymova, medbıkeler – Aıkórkem Turanova men Gaýhar Ismaıylqyzy izdenisterin de aıryqsha atap ótkimiz keledi. Ásirese plastıkalyq kórkem qımyly men psıhologııalyq ról somdaýdaǵy tereń tebirenisimen erekshe este qalǵan Alma beınesindegi Eńlik Aıymǵazynyń ról saraptaýdaǵy sezimtaldyǵy kórýshisin áserlendirmeı qoımaıdy. Sol sekildi ózin fılosof sanaıtyn naýqas – Gúlbarshyn Qylyshbaı, professor – Ashat Sultan, óziniń paıǵambar ekenine sengen keıipker – Dastan Álim, ótkendi izdeýshi – Nurbek Sezhan, Nurhan Qosanov, polısııa qyzmetkeri – Rýslan Álıshev beıneleri – kópshilik sahnada bolsa da qoıylymnyń kórkemdik sapasyna sátti qyzmet etken tabysty rólder. Osy qatarda ınssenırovka avtory Mıras Ábil, sahna jáne kostıým sýretshisi Shynar Elembeva, jaryq qoıý boıynsha sýretshi Azamat Bekbembetov, horeograf Karına Jırembaeva, dybys rejısseri Lázzat Qystyqbaeva eńbegi de qoshemetke laıyq.
Toqeterin túısek, eki kún qatarynan qos quram oıynyn salystyra tamashalaǵandaǵy baıqaǵanymyz – Ulttyq teatrdyń shyǵarmashylyq quramy shyn máninde babynda eken. Mazmuny tereń, qoıylýy qıyn shyǵarmalardyń ózine batyldyqpen baryp jáne sodan tabysty nátıje kórsete bilgen talantty trýppaǵa «Qoshemet!» deıik endeshe!