Urpaqqa izgilik pen rýhanı qundylyqty sińirý – tek ata-ananyń emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Áýezovtiń tilimen aıtqanda, eń áýeli – besikti túzep, sodan sońǵy jerde balabaqsha men mektepti jáne ýnıversıtetti baqylaýǵa alsaq, muratymyz oryndalatynǵa uqsaıdy. Ústirt qaraǵanda solaı. Al shyndap kelgende, ataýly másele anaǵurlym kúrdeli. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaı minberinde: «Ashyǵyn aıtsaq, qazir jas urpaq áleýmettik jeli arqyly tárbıe alyp jatyr. Balany durys baǵytqa buryp, jol kórsetip otyrmasaq, bul – óte qaýipti úrdis», degen edi. Sondyqtan qoǵam, ýaqyt ózgerdi degenmen, ulttyq tárbıeden ajyramaǵan jón.
Jastardyń kóp ýaqyty ǵalamtorda ótetinin eskersek, eldik tárbıeni sıfrlyq platformalar arqyly sińirý ulttyq sanany jańǵyrtýdyń eń bir tıimdi joly bolmaq. Máselen, «Qonzhyq» mobıldi qosymshasyn ázirlegen Áıgerim Isataeva men Álııa Sársenovany osy oraıda úlgi etsek bolady. Olar balalarǵa folklordy qyzyqty formatta nasıhattaıtyn jańashyl joba daıyndaǵan.
«Búkil álem sıfrlyq júıege kóshýde, biz de soǵan ilestik. 250-ge jýyq ertegi, 1 700 án-kúı jáne túrli besik jyryn qosymshamyzǵa engizdik. Oıyn formatyndaǵy oqý bólimi de bar. Jobamyzdyń ereksheligi – paıdalanýshyǵa yńǵaıly ári qoljetimdi. Ata-ana «Google» men «YouTube-ti» sharlap, qajet dúnıeni izdep otyrmaıdy. Bári bir júıede. Qazir qosymshanyń 150 myńnan asa qoldanýshysy bar. Demek balalar folklordy oqıdy, tek qyzyqtyra bilý kerek jáne jelide qazaqı kontentti barynsha kóbeıtýimiz kerek», dedi Áıgerim Isataeva.
Ulttyq sanany tek zamanaýı tehnologııalar arqyly ǵana emes, dástúrli ádistermen ushtastyrý mańyzdy. О́ıtkeni «Tárbıe – tal besikten». Osy jaǵynan kelgende, bar salmaq ata-anaǵa túsedi. Sebebi bala ónegeni eń áýeli otbasynda alady. Otbasynda ne kórdi, ne túıdi – sony boıyna sińiredi. Bala tárbıesiniń mamany Eljas Ertaıulynyń aıtýynsha, qazir H, Ú, Z sekildi «Urpaqtar teorııasy» degen túsinik kóptegen kózqarasty túbegeıli ózgertti. Degenmen bul bizdiń ulttyq tárbıemizdi tolyǵymen joqqa shyǵarmaıdy.
«Mysaly, pedagogıkada tikeleı tárbıe jáne janama tárbıe degen eki túrli uǵym bar. Birinshisi, balanyń aıybyn betine basa otyryp tárbıeleý degen sóz. Qazir ókinishke qaraı, bizdiń ata-analardyń kóbisi, osy ádisti qoldanady. Al negizinen pedagogıkada usynylatyn ádis ol – janama tárbıe. Munda bala óziniń tárbıelenip jatqanyn tipti sezbeýi kerek. Iаǵnı onyń eshqandaı jeke basyna shabýyl jasamaı, aıybyn betine baspaı, jaı ǵana bir áńgime aıta otyryp, túsindirý degen sóz. Endi qarap tursaq, bizdiń ertegilerimiz, maqal-mátelderimiz, qıssa-dastandarymyz, bári-bári – janama tárbıeniń ozyq úlgisi. Shyǵarmadaǵy keıipkerlerge qarap, bala boı túzeıdi, jamannan jırenip, jaqsydan úlgi alady. Sondyqtan osy sekildi bala tárbıesinde qunyn joǵaltpaıtyn ádisterdi qoldanǵan jón. Biraq dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar demekshi, keıbir túsinikter men tyıymdardy qazirgi tańda qaıta qarastyrý kerek. Sonyń biri – tuńǵysh balanyń ata-ájege berilýi. Burynǵy otbasy qurylymynda bir áýlet bir aýylda turatynyn eskersek, bala resmı túrde ata-ájeniń balasy dep atalǵanymen, ol óziniń áke-sheshesinen alshaqtap ketpeıtin edi. Al qazir jahandanǵan dáýirde ata-áje bir jaqta, áke-sheshe basqa jaqta ómir súrip jatyr. Aralarynda úlken araqashyqtyq bar. Bunyń bári anasynyń meıirimine qanbaı qalý, týǵan ákesiniń jylýyn kórmeı ósý degen sekildi máselelerdi týyndatady. Keıin ata-áje o dúnıelik bolǵanda bala eki ortada qalady. О́ıtkeni óziniń áke-sheshesimen emosıonaldy baılanys ornamaǵan. Bul – balaǵa psıhologııalyq soqqy. Odan bólek, qazaq qoǵamynda jıi baıqalatyn «Ul bala jylamaıdy» degen sekildi uǵymdardy tozyǵy jetken túsinikter qataryna jatqyzamyn», deıdi E.Ertaıuly.
Iá, bala otbasynda tárbıelenip, mektepte qalyptasady. Ol jaqtaǵy bilim júıesi, aralasatyn ortasy oqýshynyń negizin qalaıdy. Osy oraıda mektep tárbıesi ulttyq tárbıemen qalaı ushtasyp jatyr degen zańdy saýal týyndaıtyny ras. Biz buǵan jaýap tabý úshin Astana qalasyndaǵy S.Máýlenov atyndaǵy №37 mektep dırektory Gúljan Dáribaıqyzyn sózge tarttyq.
«Mektebimizdegi «Ulttyq qundylyqtar» alańy «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasynyń aıasynda júzege asyrylyp otyr. Iаǵnı oqýshylar úzilis kezinde toǵyzqumalaq, bes asyq sııaqty ulttyq oıyndardy oınap, dombyrada kúı shertip, ulttyq kıimdermen, taǵamdarmen tanysýǵa, qolmen ustap, kózben kórip, sanaǵa sińirýlerine jaǵdaı jasalǵan. Mektep dálizinde ornalasqan osy aımaqta balalar bir-birimen emen-jarqyn aralasyp, jaqyn tanysyp ketetinin baıqap júrmiz. «Paıdaly 10 mınýt» jobasynda qazaq ánderi nasıhattalyp, oqýshylar qazaq kúıshileriniń shyǵarmasymen tanysady», deıdi Gúljan Dáribaıqyzy.
Qazir «Ulttyq qundylyqty dáripteý kerek» dep urandatyp sóıleıtinder kóp. Biraq sóz ben isti bir arnaǵa toǵystyrǵandardyń qatary az. Solardyń biri – «Qara shańyraq» ulttyq tárbıe berý mektebiniń jetekshisi Turar Sáttarqyzy.
«Búginde úkimettik emes uıymdar jandanyp keledi. Sonyń ishinde qazaqtildi uıymdardyń kóbeıip kele jatqany qýantady. Tek esep úshin, kózboıaýshylyq úshin emes, naqty nátıjege jumys istese deımin. Kók týdy jelbiretip, chellendj jasap, sýretke túskennen, patrıotızm oıanbaıdy. Bizdiń maqsatymyz – ulttyq qundylyqtar dáripteletin is-sharalar arqyly ult rýhyn oıatyp, sóz ben isti bir arnaǵa toǵystyrý. Osy jyldy qorytyndylaıtyn bolsaq, elorda balabaqshalarynda «Balańdy qazaqsha oqyt» atty ata-analarmen rýhanı-tanymdyq kezdesýler, mektepterde «Ulaǵatty urpaq», Joǵary oqý oryndarynda «Qazaq alemi» atty júzdesýler uıymdastyrdyq. Jas otbasylar arasynda «Qazaǵymnyń dástúrleri-aı», stýdentter arasynda «Shashbaýlym» tanymdyq-etnografııalyq saıysyn ótkizdik. Sondaı-aq belgili etnodızaıner Tilek Sultannyń «Kıeli kımeshek» atty jeke kórmesin respýblıkalyq deńgeıde tuńǵysh ret Ulttyq mýzeıde ótkizip, qazaq qundylyǵyn ulyqtap, ult rýhyn asqaqtattyq. Mine, dál osyndaı taǵylymdy is-sharalar arqyly biz jas urpaqty ultymyzdyń asyl murasymen tanystyryp, olardyń boıyna ulttyq tálim-tárbıeniń dánin egemiz. Árbir otbasynda salt-dástúrimiz dáriptelse, bala ony kúnde kórip, óz bolmysyna sińirip ósedi», deıdi T.Sáttarqyzy.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raqymjan Turysbektiń aıtýynsha, tárbıe isi – eldik múddeniń qaınar kózi. Ult rýhanııatynyń maqtanysh-shamshyraqtary qaldyrǵan danalyq oılar men syrly sóz máıeginen de eldik múdde, dástúr men dúnıetanym, tálim-tárbıe arnalary aıqyn ańǵarylady.
«Alash ardaǵy J.Aımaýytuly «Ultty súıý» atty kósemsózinde: «...Ultyn shyn súıip, aıanbaı qyzmet qylǵan azamaty kóp jurt kúshti, ónerli, bilimdi jurt bolyp, kúreste teń túsip, basqalarǵa ózin eletip otyr. Ulty úshin qurmet qylmaı, bas qamyn oılap júrgen azamattardyń eli artta qalyp otyr... Qara halyqtyń mádenıetti bolýynan, mádenıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińirip, qazaq ómirine jaqyndatyp tárbıeleý kerek», dep ult pen urpaq mánin jiti aıqyndaıdy. Alaıda osy kúni aýyl ómiri men qala tirshiliginde – tarıhı sana men tálim-tárbıe baǵyttaryndaǵy jumystar júıesinde birizdilik baıqala bermeıdi. Ásirese jas urpaqtyń jaýapkershilik júgin jeńil qabyldaıtyny, jańashyl kózqaras, eńbekqorlyq pen patrıottyq sezimniń tómendigi jiti kórinis beredi. Smartfonǵa táýeldilik artty. Oqý úderisi tómendedi. Kitap, gazet-jýrnal oqylmaıdy. Qysqasy, adam faktoryna qajetti damý úrdisterine kóleńke túsirip keledi. «Ultty súıý» mıssııasy kóńilden shyǵa bermeıdi. Osy oraıda, ulttyq sana – ózekti arna, eldik tárbıe – qundylyqtar qaınary ekendigi oıǵa oralady. Aǵartýshylyq baǵyt pen passıonarlyq rýh – ult azattyǵy, erkin el damýynyń jarqyn joly. Jurt isi, urpaq bolashaǵy, mádenı-rýhanı arnalar – ulttyq sana men tárbıe ózegin quraıdy. Onyń mánisi: «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» (Ál-Farabı), «Adamzatqa qyzmet etpeıtin bilim – qaterli» (Sofokl), «О́mir uzaqtyǵymen ólshenbeıdi, mazmunymen ólshenedi» (Seneka) sekildi ómir-tájirıbeden alynǵan qaǵıdatty oılar men tolǵanystar jaýapkershilik júgin arttyrady. Endeshe, tarıhı sanasy ashyq, tárbıesi tolyq urpaq – el mereıi, ult jemisi», deıdi Raqymjan Turysbek.