Qazaqtyń qaı salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn, jón-joralǵysyn alyp qarasańyz da tánti bolmasqa lajyńyz joq. Ultymyzdyń osynaý ulaǵatty qundylyqtarynda tereń maǵyna, tárbıelik mán-mánis, ómir qaǵıdalaryna temirqazyq bolarlyq qasıet tunyp tur ǵoı, tunyp tur. Átteń-aı, átteń, osy baılyǵymyzdyń meıilinshe murtyn buzbaı tutynar el qaıda? Munyń basym bóligi myna ózgermeli, júıtkigen álemniń jasyq ta jyltyraq, jarnamasy janalqymnan alǵan dúnıesymaqtarynyń tasasynda elenbeı qalyp bara jatqandaı.
Sol salt-dástúrlerimizdiń arasynda qazany estirtý ǵurpy da jyl ótken saıyn óziniń qanyq boıaýynan ajyrap bara jatqan syqyldy.
Jańylmasam, 1982 jylǵy qańtardyń basy. Men qysqy demalystamyn. Keńshardyń otaryn baǵyp Jıektiń boıyndaǵy qystaýymyz – Úsh qudyqta otyrǵanbyz. Qas qaraıyp qalǵan shaq. Apam ekeýmiz esik aldynda júrgenbiz. Sol sátte ústi kisige toly, úsh aıaqty tórt motosıkl birinen soń biri tizbektele kelip úı aldyna toqtady. Bir motosıkl bizdiki. Rólinde kókem. Kelgen adamdardyń barlyǵy tanys. Kórshiles qystaýlardaǵy qoıshylar áıelderimen kelipti. Men úıge qonaq kelgenine qýanyp qaldym. Apam álgiler kólikterinen túsip jatqanda tezdete úıge kirip ketti. Bárimiz úıge endik. Apam úı ishin zamatta rettestirip, kórpesheler tósep qoıypty. Dastarhan jaıyp úlgermegen. Shaǵyn bólmeniń ishin maı sham kádimgideı jaryq qylyp tur.
Kelgen qonaqtar qaz-qatar tizilip otyrdy. Tórge jaıǵasqan Ábdil qarııa apama qarap qysqasha áldene dedi. Men uqpaı qaldym. Sol sátte sheshem daýys sala jylap kelip bersin. Men ań-tań otyrmyn. Áıelder jaǵy apamdy qushaqtap, basý aıtyp, jubatyp jatyr. «Qudaı aldynan jarylqasyn», «Jany jannatta bolsyn», «Imany serik bolsyn», «Jasy kelgen kisi ǵoı», «Bekem bol» degen mazmundaǵy sózder jıi qaıtalandy. Sonda baryp naǵashy ájemniń ómirden ozǵanyn túsine qoıdym. Kisiler dastarhan jaıdyrmady. Birshama ýaqyt apamnyń kóńilin aýlap otyrdy. Sheshem jylaýyn azdap saıabyrsytty.
Bul apam úshin aýyr qaıǵy edi. Mine, osy aýyrlyqty aýyl aralas, qoı qoralas otyrǵan aǵaıyn arnaıy kelip apama estirtip, qazany alǵash estigen sáttegi salmaqty birge kóterdi, sabyrǵa shaqyrdy. Osylaısha apam alǵashqy qaraly soqqyny aǵaıynmen birge qabyldady. Jurt ketken soń kókem men apam tez jınalyp «Oral» motosıkilmen jolǵa shyǵyp ketti.
Taǵy bir kórinis. 1986 jylǵy 27 tamyz. Aýylymyz – Shaǵada turamyz. Túske taman kókem mashınasyn jyldam júrgizip aýlaǵa kelip kirdi de apama qalaǵa kıetin kıimderin shyǵaryp qoıýdy tapsyrdy. Júrisi asyǵys. Kókem úı kıimin kıip mashınasyn tekserýge tysqa shyǵyp ketti. Áldenege seziktengen sheshem kókemniń kóıleginiń tós qaltasyna qolyn salyp tildeı qaǵaz alyp shyǵyp: «Má, mynany oqy, ne jazylypty?» dedi. Hat tanyp, ájetke jaraǵanyma qýanyp sary qaǵazdaǵyny taqyldap oqyp shyqtym. Telegramma eken. Mátin oryssha óte qysqa jazylǵan. Maǵan túsiniktisi «Orazbaı Sarsenbaevıch» degeni ǵana boldy. Bul kópten beri naýqastanyp júrgen naǵashy kókem, ıaǵnı sheshemniń aǵasy. Men oqyp bolar bolmas apam ańyrap daýys sala jylasyn. Sasqalaqtap syrtqa atyp shyqtym. Mundaıdy kim kútken? Esik aldyna shyǵa bergenimde apamnyń jylaǵan daýysyn estigen kókem telegramdaǵyny oqyp bergenimdi seze qoıǵandyqtan maǵan alara bir qarady da aýlanyń esigine qaraı júrdi. Sol kezde aýlaǵa molda kóke bastaǵan aýyldyń úlkenderi, olardyń sońyn ala bir top áıel, sheshemniń abysyn-ajyndary kórindi. Kókem bularǵa aldyn ala eskertip, apama aǵasynyń qaıtys bolǵanyn estirtýdi uıymdastyryp kelgen eken ǵoı. Men ony qaıdan bileıin. Olardan buryn qazany «estirtip» qoıyp púshaıman jep qaldym. Bári ishke kirdi. Qazany estip qoıǵan anam ańyrap jylap otyr. Kelgen áıelder basý aıtyp, sabyrǵa shaqyryp jatyr. Bir kezde bári tynyshtala qaldy. О́ıtkeni molda Pirmahan jákem tamaǵyn kenep sóıleıtinin ısharattaǵan edi. Sodan jákem qazaǵa, ólimge qatysty az-kem ýaǵyz aıtyp, ólimniń qaq ekenin, basqada sabyrǵa shaqyrar sózderin aıtty. Osydan keıin baryp sheshem birshama basylyp, kelgen qaıǵyǵa kóndikkendeı boldy.
Bular meniń ózim kýá bolǵan estirtý ǵurpynyń shaǵyn kórinisteri edi.
Ilgeride bir aǵaıynymyzdyń basynan mynadaı bir jaıt ótken-di. Ol kisi alańsyz mal jaıyp júredi. Bir kezde aýylynyń eki aıaqty motosıklge mingesken eki jas balasy buǵan jolyǵyp jol suraıdydaǵy keterlerinde, «Aıtpaqshy, siz estimedińiz ba, anańyz qaıtys boldy ǵoı» deıdi de jónderimen ketedi. Anasynyń qazasyn aıdalada estigen aǵamyz atynyń ústinde eki búktelip qala beredi. Sol sátterde aýyldan atynyń qan sorpasyn shyǵara bir aǵaıyny qazany jasyryp, qaıǵyny elmen birge kóterýi úshin buǵan: «Shesheń qınalyp jatyr, tez jet» dep aıtýǵa kele jatqan-dy. Al bul álgilerden bárin estip qoıǵan. Qaıǵyly habardy aǵaıyn-týyspen emes jalǵyzdan jalǵyz estidi. Sodan beri ol kisi úıine qaraı kele jatqan qaraıǵan kórse boldy «bir etjaqynymnyń qazasyn estip qalmasam jarar edi dep» mazasy qashatyn bolypty.
Bir kelinshek úlken saýda ortalyǵy aldynda ebil-debili shyǵyp jylap otyr. О́ksigin basa alar emes. Janashyrlyq tanyta jylaýynyń jaı-japsaryn surasaq, týǵan ápkesiniń qazasyn estip otyr eken. Oǵan bireý túıeden túskendeı etip dúk etkize ápkesiniń bu dúnıeden qaıtqanyn telefon arqyly aıta salǵan ǵoı. Janynda jubatar, sabyrǵa shaqyrar eshkim joq baıǵus kelinshek eńiregende etegi jasqa tolyp ketken. Sálden keıin bir er kisi ertip ketti. Ol: «boldy endi, kóshede ańyramaı, jurttan uıat bolady», deıdi ákireńdeı sóılep. Uıalshaǵyn qara, óziniń.
Búginde qazany estirtý dástúrine kóbine mán bermeı, jeńil qaraıtyn bolyp bara jatqandaımyz. Qazany telefon, áleýmettik jeliler arqyly estirte salý amalyna kóshkendeımiz. Negizi, estirtý ǵurpy qımas, eń jaqyn, birge týǵan jandardyń qazasyna qatysty júzege asyrylatyn ǵuryp ekeni belgili ǵoı. Mundaıda qazaq «tas túsken jerine aýyr» deıdi. «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol...», deıdi Abaı. Sondyqtan, qaraly habardy jetkizý, estirtý dástúrine selqos qaramaý, ádepke júginý qajet-aq.
Kimniń bolsyn anasy, ákesi, atasy, ájesi, perzenti, birge týǵan baýyry qaıtys bolsa, ony janyndaı jaqynyna estirtýde ata-baba jolynan taımaýdyń, tıisti ǵuryptardy barynsha oryndaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túısinip júrgenimiz abzal. О́ıtkeni, eń jaqyn jannan aıyrylǵanda jetetin qaraly habardyń qaıǵyly alǵashqy soqqysy kimge bolsyn ońaı tımeıdi. Sol sátterde qaıǵyǵa batqan adamnyń qasynda janashyr jandar bolýynyń óte qajet ekenin basyna túsken ǵana biledi. Al kóregen babalarymyz estirtý ǵurpynyń jolyn teginnen-tegin kórsetip ketken joq.