Azamattyq erlik

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Keńes odaǵy ıadrolyq qa­rý jasaýǵa bilek sybanyp kiristi. Oǵan «tájirıbe» alańy retinde qazaq jerin tańdady. Dálirek aıtqanda, uly Abaı, zańǵar Muhtar týǵan qasıetti topyraq ıadrolyq polıgon aımaǵyna aınaldy. 1949 jyldyń 29 tamyzynda Semeı polıgonynda ıadrolyq qarýdyń eń alǵashqy synaǵy ótti. Sóıtip, munda polıgon jabylǵansha, barlyǵy 456 jarylys bolǵan. Onyń 116-sy jer ústinde ashyq jasalǵan. Qazaq dalasy osylaı qyryq jyl boıy adam shoshyrlyq qasiretti basynan ótkerdi.

Alǵashynda jergilikti halyq onyń zardaby aýyr ekenin bilmedi. Túsinbedi dese bolady. Barlyǵy qupııa boldy. Biraq zulmattyń zalalyn alǵash zerttep, ha­lyqqa jetkizgen ǵalym – Ba­hııa Atshabarov. Onyń je­tekshiligimen ǵylymı ekspedısııa 1957–1960 jyldary Semeı polıgony aımaǵynda radıologııalyq, klınıkalyq jáne veterınarlyq baǵyt boıynsha keń kólemdi zertteý júrgizdi. Bul zertteý jumystaryna Qazaq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaev tikeleı qoldaý kórsetti. Sóıtip, zertteýler nátıjesinde polıgonnyń jergilikti turǵyndarǵa zııa­ny jóninde asa qundy taldaýlar men derekter alyndy. Iаdrolyq polıgon mańyn­daǵy turǵyndardan adam or­ganızmindegi patologııalyq aýytqý qubylysyna baılanysty «sáýlelik aýrý» anyq­taldy. Ony «Qaınar sındromy» dep atady. Bul medısına ǵylymyna jańa termın bolyp endi. Ǵalym ekspedısııa­dan oralǵannan keıin atom bombasynyń azabyn tartyp otyrǵan halyqtyń shyndyǵyn respýblıka basshylyǵyna jetkizdi. Máskeýdegi joǵary bılik ókilderine de málim etildi.

Aıtýly akademık kózi ti­risinde belgili qalamger Qor­ǵanbek Amanjolǵa bergen suhbatynda («Egemen Qa­zaqstan» gazeti, 08.09.2008) bylaı deıdi: «Árıne, respýblıka basshylyǵy bizdiń ǵylymı málimetterimizge túsinistikpen qarady. Sóz etip otyrǵan eks­pedısııa nátıjeleri Qa­zaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetindegi arnaıy keńesterde áskerı-ónerkásip keshen ókilderiniń qatysýymen eki márte talqylandy.Biz­diń ótinishimizge qaraı Qazaq­stan basshylyǵy 1958 jyly odaqtyq úkimet aldyna Se­meı oblysynyń keıbir aýdan­­­daryna atom bombasy synaqtarynyń zardap shegýshiler retinde kómek kór­setý jóninde másele qoıdy. Kóp uzamaı Alekseı Kosygın qol qoıǵan zardap shegýshi aýdandarǵa materıaldyq je­ńildik týraly qaýly qabyl­dandy. Alaıda keıinnen áskerılerdiń qysymymen bul qujattyń kúshi joıyldy».

Shynynda, bul ǵylymı-zertteýler is júzinde áske­rılerdiń Semeı polı­go­nyndaǵy synaqtar zııansyz degen tujyrymyn joqqa shyǵardy. Buǵan olar qatty yzalandy. Túrli qar­sylyq kórsetti. Basqalar tara­py­nan: «B.Atshabarov ekspe­­dısııasynyń ǵy­lymı zertteýleriniń baǵdar­la­masyna qasaqana atom qarýy synaqtarynyń adamdar densaýlyǵyna zııandy áserin ashýdy maqsat etip qoıǵan. Al bul Keńes memleketiniń múddelerine qaıshy keledi. Álem jurtshylyǵy aldynda KSRO-nyń bedelin túsiredi» degen teris pikir týǵyzdy. Tipti Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaevtan talaı márte zertteýdiń toq­tatylýyn talap etti.

Bir jaǵynan, bul ǵylymı ekspedısııanyń zertteýler qorytyndysy respýblıka men KSRO basshylyǵyna jarııa bolǵandyqtan, áskerı-óner­kásip kesheni ókilderine qatty yqpaly tıdi. Endi olar aıaǵyn tartyp, abaılap áreket etti. 1961 jyldan bastap, óte qaýipti jer betindegi jarylys­ty toqtatty. 1962–1963 jyldary keńistiktegi synaqtarǵa kóshti. Sodan keıin tek jeras­ty synaǵy ótkiziletin boldy. Biraq B. Atshabarovtyń bul eńbegi elimiz táýelsizdik al­ǵannan keıin ǵana aıtyla bas­tady.

Bul – ǵalymnyń birinshi erligi. Endi ekinshisin aıtaıyq.

О́tken ǵasyrda qazaq jurty adam sengisiz túrli zardapty bastan keshti. Ásirese 20-30 jyldardaǵy baılardyń mal-múlkin tárkileý, ashtyq, qýǵyn-súrgin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys halyqty tym tura­latyp jiberdi. Turmys tó­mendedi. Sonyń saldarynan turǵyndardyń densaýlyǵy nasharlady. Oǵan qaraıtyn eshqandaı jaǵdaı bolmady. Tek alpysynshy jyldardan bastap qana, el jaǵdaıy ońala bastady. Medısınaǵa mán berildi. Bilimdi mamandar qalyptasty. Al den­saý­lyǵy nashar halyqtyń bolashaǵy bulyńǵyr. Muny dáriger-ǵalym jaqsy túsindi. Sondyqtan ol barlyq sanaly ǵumyryn medısına ǵylymyna arnady. Ult densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa kúsh saldy. Máselen, 50 jyldary týberkýlezben aýyryp, odan ólý kórsetkishi elimizde Batys Eýropa el­derimen salystyrǵanda 15 eseden asyp túsken. Jylyna osy dertpen 11-12 myń adam aýyrǵan. Sondaı-aq brýsellez aýrýy da burynǵy Odaq boıynsha 7-8 ese artyq bolǵan. Balalardyń da ólim-jitimi de kóp kezdesken. Qysqasy, osy jaǵdaılardyń bári ǵalymdy qatty alańdatqan. Onyń negizgi ǵylymı jumysy: eńbek gıgıe­nasy, kásibı aýrýlar, ásirese qorǵasynnan ýlaný kezinde zaqymdanǵan júıke júıesiniń patogenezi men klınıkasyna arnalǵan. Bul baǵytta biraz jobany iske asyrdy. Otyz jyldan asa ýaqyt elimizdegi aımaqtyq patologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýyn basqardy. Osy jyldary ǵalymnyń tikeleı bastamasymen le­tospırozdyń, brýsellezdiń epıdemıologııasy men klınıkasy, allergologııa men ımmýnologııa, óndiris pen aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek gıgıenasy men kásiptik patologııa, endemııalyq zob­tyń, shıpajaıtaný men ta­ǵam gıgıenasynyń, týberkýlez epıdemıologııasynyń, áleýmettik gıgıena sekildi medısınalyq baǵyttar qa­lyp­tasty. Keıin atalǵan baǵyt­tary jeke ǵylymı-zertteý ortalyqtaryna aınaldy.

Bul týraly memleket jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Tóregeldi Sharmanov kózi tirisinde ǵalym týraly jazǵan maqalasynda: «Bular­dyń kópshiligi – Bahııa At­shabarovtyń jeke yntasymen kóterilip, damyǵan salalar edi. Bir ǵana ǵyly­mı tujyrymdamasy – qorǵa­synnyń saldarynan ýyttanýdy joıý joldaryn qa­rastyrsaq, osy oraıdaǵy densaýlyq saqtaý tájirıbesine engizgen tıimdi is-sharalardyń halyq densaýlyǵyna tıgizgen áseri zor boldy. Bul kez kelgen ǵalym úshin maqtan bolary sózsiz. Onyń mundaı eń­bekteriniń sany mol edi», depti.

Anyǵyn aıtqanda, akademık Atshabarovtyń ult densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa baılanysty kótergen mańyzdy máseleleri áli de ózektiligin joıǵan joq.

Biraq elimiz úshin osyndaı qyrýar eńbek jasaǵan tulǵany qalaı dáriptep júr­miz? Bul jaǵynan kelgende kúmiljip qalamyz. Byltyr birtýar ǵalymnyń týǵanyna 105 jyl toldy. Alaıda aıtýly datanyń óz deńgeıinde atap ótilgenin estigen joqpyz. Bahııa Atshabarov – Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aýdanynda týǵan. Maıdanger. Soǵystaǵy erligi úshin birneshe orden-medalmen marapattalǵan. Bir sózben aıtqanda, bıik tulǵanyń barlyq sanaly ómiri tek ǵylymmen ǵana baı­­lanysty. Onyń kózi tiri­sinde 200 ǵylymı eńbegi ja­rııalanǵan. Sonyń ishinde 11 monografııa men 7 avtorlyq kýáliktiń ıegeri. Akademıktiń jetekshiligimen 15 doktorlyq, 35 kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵan. Al Bahııa atamyz ómirde óte qarapaıym bolǵan. Dúnıege, qyzmetke qyzyqpaǵan. Adal­dyqty ǵana murat tutqan. Ǵylymdy bá­rinen bıik qoıǵan.

Bul týraly ǵalymnyń jerlesi Rymbek Tórebekuly áńgi­meledi. Bul qarııa qazir elor­dada turady. Jasy 90-ǵa taqaǵan. Ken ınjeneri bolyp istegen.

– Bahııa aǵa ekeýmiz bir aýyldanbyz, – dep bastady sózin aqsaqal. – Qazaqsha aıt­qanda, jaqyn týyspyz. Onyń ústine aýylda anasymen kórshi turdyq. Anasy óte sabyrly, baıypty adam bolatyn. Sol qasıeti balasyna da daryǵan. Bahııa aǵa da eshqashan asyp-taspaıtyn, parasatty edi. Asa kórnekti ǵalym Qanysh Sátbaevtyń rýhtas inisi boldy. О́mirden kórgeni kóp. Ol kisiniń áńgimesin tyńdaǵanda ǵajap kúıge bólenetin edim. Menińshe, Abaı atamyzdyń «To­lyq adam», Shákárimniń «Kemel adam» degen uǵymyna onyń bolmysy tolyq saı keledi.

Ásirese Semeı ıadrolyq polıgonyn zerttegen ǵylymı-zertteý jumystarynyń qo­rytyndysynda áskerılerdiń «Atom bombasynyń adamdarǵa eshqandaı zııany joq» degen tujyrymdy joqqa shy­ǵarǵan erligin erekshe aıtamyn. Munyń dabyly Más­keýge jetti. Olar táýelsiz komıssııa jiberýge májbúr boldy. Táýelsiz komıssııa ǵalym jetekshilik jasaǵan ǵylymı ekspedısııanyń zert­teý nátıjesin durys dep baǵalady. Biraq osy úshin ol biraz qıyndyq kórdi. Túrli kedergige tap boldy. Jaqyn júrgen keıbir áriptesteri satyp ketti. Bahııa aǵanyń ózine túrli usynys aıtylady. Biraq ol onyń bárinen bas tartyp, óz ustanymynan qaıtpady. Mine, qandaı qaısar, tabandy azamat bolǵan», dedi qart kúrsinip.

Rymbek aqsaqaldyń jasy birazǵa kelse de akademıktiń esimi eskerýsiz qalmasyn dep júgirip júr. Biraq nátıje az. Biraz esikti de jaǵalap, tabanyn tozdyrǵan.

«Máselen, Semeıde ıadro­­­lyq ortalyq ashyldy. Menińshe, osyǵan Bahııa At­­­shabarovtyń esimi sura­nyp tur. Osy máseleni kó­terip, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine bardym. Bas shahardan akademık esimine kóshe berý týraly Astana ákimdigine de hat jazdym. Elorda ákimdigi qarastyramyz dep qýantyp qoıdy. Sondaı-aq Almaty qalasy men Qaraǵandy oblysy ákimdigine de hat joldadym. Olardan da jaqsy habar kútip otyrmyn. Biz Bahııa Atshabarovtyń erligin tolyq baǵalamaı júrmiz. So­ǵan ózegim órtenedi. Mundaı tulǵalar sırek deıdi», aqsaqal.

Biraq ǵalymnyń aty múl­de eleýsiz qaldy deı almaımyz. Ult qaıratkeriniń kózi tirisinde, ıaǵnı 2009 jyly Almatydaǵy S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq medısınalyq ýnıversıtetinde Bahııa Atshabarov atyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly medısına ǵylymı-zertteý ınstıtýty ashylǵan. Qazir de bul ınstıtýt jumys istep tur. Sonymen qatar Semeı medısına ýnıversıtetinde 2012 jyldan beri, B.Atshabarov atyndaǵy dástúrli ǵylymı-konferensııa ótkizilip keledi.

Alaıda akademıktiń balasy Aıdar Atshabarov ákesiniń dúnıeden ozǵanyna 15 jyl ótse de áli kúnge deıin Almaty qalasy men Qaraǵandy, Abaı oblysy ortalyǵynan kóshe aty berilmegenine kóńili qamy­ǵatynyn aıtady.

«Meniń ákem 2010 jyly dúnıe saldy. Sodan keıin ol kisiniń esimin este saqtaý týraly Almaty qalasy jáne Shyǵys Qazaqstan oblysy men Qaraǵandy oblysy ákimdigine hat jazdyq. Qarqaraly aýdany ákimdigine de hat jiberdik. Bul hatqa S.Zımanov, K.Sa­ǵadıev, Á.Nurshaıyqov sekildi tanymal tulǵalar qol qoıdy. Qazir osy hatqa qol qoıǵan qaı­ratkerlerdiń birazy ómir­de joq. Ákemniń kózin kórgen zamandastary da azaıdy. Keıin kóshe ataýlary­n berýge baılanysty bes jylǵa deıin moratorıı jarııalandy. Sodan keıin bári aıaqsyz qaldy. Eshteńe ózgermedi. Biraq áli kúnge deıin úmitimizdi úzgen joqpyz. Sondyqtan Astana, Almaty qalalary men Qaraǵandy jáne Abaı oblysy ortalyǵynan ákesiniń esimine kóshe aty berilse artyq emes edi», dedi ol.

Bir sózben aıtqanda, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Bahııa Atshabarovtyń el aldyndaǵy atqarǵan eńbegi óte zor. Keńes ımperııasynyń yzǵarynan qoryqpaı, ıadrolyq polıgonnyń zardabyn ashyq aıtty. Ult múddesin satpady. Muny azamattyq erlik deýge bolady. Osyndaı tulǵalardy umytýǵa bolmaıdy. Bul – eldigimizge syn.