Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi qujat qabyldandy

Bitimgerler qansha ótemaqy alady?

Otyrysta aldymen «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine básekelestik máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynyń qorytyndy ázirleýi jóninde Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanovtyń baıandamasy tyńdaldy. Onyń aıtýynsha, qujat monopolııalyq naryqtaǵy baǵalarǵa jáne ekonomıkalyq shoǵyrlanýda baqylaýdy kúsheıtýdi, ta­ýar naryǵyn tergep-tekserý men taldaýdyń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıdi.

Keıin jalpy otyrysqa ózara uqsas «Birikken Ulttar Uıymynyń bólýdi baqylaý jónindegi kúshterine (UNDOF) resýrs usynatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Ulttar Uıymy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmdy ratıfıkasııalaý týraly» jáne «2024 jylǵy 14 aqpandaǵy Birikken Ulttar Uıymynyń bólýdi baqylaý jónindegi kúshterine (UNDOF) resýrs usynatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Birikken Ulttar Uıymy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa hattar almasý nysanyndaǵy kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy kelip tústi.

Eki qujat tóńireginde Qorǵanys mınıstriniń tárbıe jáne ıdeologııalyq jumystar jónindegi orynbasary Shaıh-Hasan Jazyqbaev baıandama jasa­dy. Halyqaralyq sharttar ótken jyldyń 19 qańtaryndaǵy «Birikken Ulttar Uıymynyń mıssııalaryna qatysý úshin Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteri bitimgershilik kontıngentin jiberý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysy týraly» Parlament qaýlysyn iske asyrý úshin qol qoıylǵan.

– Mıssııaǵa qatysý úshin qazaqstandyq personaldy jáne múlikti usynýdyń ákimshilik, logıstıkalyq jáne qar­jy­lyq sharttardy belgileıtin negizgi memo­randýmǵa 2024 jylǵy 14 aqpanda qol qoıyldy. Qujat bitimgershilik opera­sııalarǵa óz kúshterin beretin barlyq el úshin standartty. Byltyr naýryzdan beri 139 áskerı qyzmetshiler men 26 áskerı tehnıkadan turatyn ulttyq kontıngent Golan bıiktigindegi bitimgershilik mıssııaǵa qatysty. Golan bıiktigindegi mıssııanyń maqsaty – Izraıl men Sırııa arasyndaǵy tatýlyqty qoldaý, sondaı-aq Izraıl men Sırııa áskerleriniń bólinýin baqylaý men qadaǵalaý. BUU Qazaqstannyń atalǵan mıssııaǵa qatysqany úshin jylyna shamamen 5 mln dollar tólem jasaıdy. Onyń ishinde shamamen 2,4 mln dollary jeke quram tólemi, qalǵan 2,6 mln dollary tehnıka, qarý-jaraq pen múlikti jalǵa alýǵa baǵyttalǵan, – dedi Sh.Jazyqbaev.

Iаǵnı ár bitimger áskerı qyzmetshige aıyna 1 448 dollar bolatyn mólsherleme bekitilgen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń bitimgershilik qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes memlekettiń bitimgershilik operasııaǵa shyǵynyn óteý tártibinde BUU bólinetin qarajat respýblıkalyq bıýdjet kirisine túsedi. BUU-men qarjylyq máselelerdi retteý maqsatynda memorandýmǵa qosym­sha kelisim jasaldy. Jobany BUU hatshy­lyǵymen kelisý 9 aı ýaqytty alyp, ótken jyldyń sońynda ǵana qol qoıylǵan.

Sondaı-aq spıker BUU-dan túsetin tólemdi ekige bólinetinin jetkizdi. Bir bóligi áskerı qyzmetshige jalaqy retinde tólense, al múlik, tehnıkaǵa túsetin qarjy memlekettik bıýdjetke túsedi.

– Qaralyp jatqan halyqaralyq shart­tar halyqaralyq beıbitshilik pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynan ózgeshe qaǵıdalardy belgileıdi. Sondyqtan olar ratıfıkasııalanýǵa jatady. BUU-nyń bitimgershilik mıssııalaryna qatysý arqyly halyqaralyq jáne óńirlik qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa elimizdiń qosatyn úlesi memleketimizdiń bedelin arttyrady, – dedi mınıstrdiń orynbasary.

Otyrysta depýtattardy Taıaý Shyǵys­­­taǵy sońǵy oqıǵalar men Golan bıigindegi jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstan bitimgerleriniń qaýipsizdigi alańdat­­ty. Sonymen qatar elimizdiń áskerı­leri jara­­lanǵan jaǵdaıda ótemaqy berý múm­kin­­digi týraly surady. Sh.Jazyqbaev ót­ken jyldyń aıaǵynda bolǵan shıelenis kezin­­de Qazaqstannyń bitimgerlik rotasy qaqtyǵysty toqtatýǵa qatysty is-shara­larǵa jumyldyrylmaǵanyn aıtty.

– Memorandým aıasynda tek bitimgerlik mıssııa boıynsha azamattyq personaldy Damask qalasyna evakýsııamen aınalysty. Sondaı-aq basqa elderdiń bitimgerlerin bazaǵa kóshirýge qatysty. О́temaqyǵa toqtal­saq, elimizdiń zańdarymen bekitilgen talap boıynsha árbir top múgedektigine 6-dan 30 aılyq tólemaqyǵa deıin belgilengen. Qaza tapqan jaǵdaıda 60 aılyq mólsherde tólenedi. Al BUU jaǵynan 77 myń dollarǵa deıin tólemaqy bekitilgen, – dedi ol.

Talqylaý aıaqtalǵan soń, qatysýshylar zań jobalaryna daýys berip, nátıjesinde úsh qujat qabyldandy.

TMD jemqorlyqqa qarsy birlesip kúresedi

Májilis Táýelsiz Memleketter Dostas­tyǵyna qatysýshy memleketterdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl­daǵy yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalady. Kelisimge 2022 jyly 14 qazanda Qazaqstan, Armenııa, Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı Federasııasy, Tájikstan men О́zbekstan elderi Astanada qol qoıǵan edi. Maqsat – sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy ulttyq kúsh-jiger men yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrý.

– Qujatta sybaılas jemqorlyq qyl­mystary men quqyqbuzýshylyqtar sanynyń odan ári ósý qaterin eńserý úshin kúsh-jigerdi biriktirý, aqparat almasýdy qamtamasyz etý jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy aǵartý salasyndaǵy ózara is-qımyldy damytý kózdelgen. Keli­sim­de sybaılas jemqorlyqtan túsken kiris­­terdi izdestirý men qaıtarý, sybaılas jem­­qor­lyq qylmysyn jasaǵan adamdardy izdes­tirý, ustaý jáne ustap berý boıyn­sha negiz­gi baǵyttar men nysandar aıqyndal­ǵan. Buǵan qosa arnaýly operasııa­­lar júr­gizý, jedel-profılaktıkalyq is-shara­lar qarastyrylady, – dedi Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Ulan Sarqulov.

Zań jobasy aıasynda qosymsha baıan­­da­ma jasaǵan Halyqaralyq ister, qorǵa­nys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshe­si Erbolat Saýryqov kelisimde ózge de yntymaq­tas­tyq sharalary eskeril­genin aıtty. Son­daı-aq ol qujat jumys toby­nyń otyrys­taryn­da jan-jaqty qara­lyp, Májilistiń bar­lyq turaqty komıtetteri oń qorytyndylaryn ber­genin jetkizdi. Nátıjesinde, qatysyp otyr­ǵan 96 depýtattyń 95-i qoldap, qujat Parlament Senatyna joldanatyn boldy.

Memleket qarajatyn tıimdi paıdalaný kerek

Kún tártibindegi máseleler retimen qaralǵan soń Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov kezekti depýtattyq saýaldarǵa jaýap berdi. Alǵash bolyp sóz alǵan «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Erlan Saırov memlekettik qarajatty tapsyrys alýshylardyń qajettilikterine berýdi qysqartýdy usyndy.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke bıýdjet qarajatyn únemdep, tek eń mańyzdy jáne ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttaýdy qatań tapsyrǵan edi. Alaıda keıingi jyldary ınfraqurylymdyq jobalar qunynyń negizsiz ósýi aıtarlyqtaı jıilep ketti. Bul úrdis úkimettiń de, óńirlik bılik organdarynyń da júzege asyryp jatqan jobalarynda anyq baıqalady. Jol qurylysy salasynda jobalyq-smeta­lyq qujattama (PSD) qunynyń artyq kór­setilýi saldarynan shamamen 10 mlrd teńge kóleminde zań buzýshylyqtar anyqtal­ǵanyn Antıkor habarlady. Mundaı jaǵdaı­larda merdigerler baǵany kóterýdi kelisim­sharttyń «ózindik mindetti bóligi» retinde qabyldaıdy, al jańa qarjylyq qujattama qaıta qaralyp, quny negiz­siz ulǵaıady, – deı kele ol mysal retinde Almaty metrosynyń qurylysy barysynda mer­diger «Bazıs-A» kompanııa­sy­na ár joly qosymsha mıllıardtaǵan teńge bólingeni­men, jumys kólemi azaıyp jatqanyn aıtty.

– Taǵy bir mysal – Ekibastuzdaǵy úshinshi energobloktyń qurylysy týraly áńgime 30 jyl boıy jalǵasyp keledi. 2012 jyly Ekibastuz GRES-2 jobasy aıasynda qazandy jáne týrboagregatty jasaýǵa 73,9 mlrd teńgeniń kelisimsharty jasalyp, 38 mlrd teńge aldyn ala tólengen edi. Biraq bul jumys áli kúnge deıin aıaqtalǵan joq. Joǵarǵy aýdıtorlyq palatanyń málimeti boıynsha, 2023 jyly gaz qubyry qurylysy jobalarynyń quny 10 mlrd teńgeden asa somada artyq kórsetilgen. Mundaı mysaldar júzdep sanalady jáne olardyń barlyǵy memlekettik qarajatty tıimdi paıdalaný máselesin kóterýge májbúr etip otyr, – dedi Erlan Saırov.

Sondaı-aq depýtat birqatar usynysyn ortaǵa saldy. Aıtýynsha, bıýdjet qarajatyn josparlaý jáne ony naqty maqsattarǵa jumsaý barysyn qatań baqylaýǵa alyp, halyq qarjysynyń tıimdi ári ádil jumsalýyn qamtamasyz etý qajet.

Al depýtat Irına Smırnova Úkimet basshysyna elimizdegi sheteldik agentter týraly zań qabyldaý usynysyn jetkizdi.

– О́tken plenarlyq otyrysta biz elimizdegi USAID qyzmetine qatysty depýtattyq saýal joldadyq. Jaqynda Ilon Mask «Azat Eýropa» jáne «Amerıka daýysy»» radıolaryn jabýdy usyndy. Ol atalǵan buqaralyq aqparat quraldary «eshkimge qyzyq emes» degen. Búginde elimizde 200-ge jýyq úkimettik emes uıymdy shetel qarjylandyrady. Naqtyraq aıtsaq, onyń 70%-yna qarjyny AQSh-tyń quıatyny anyqtalǵan. Bizdiń úkimettik emes uıymdarǵa qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq kómekti kórsetilgen tizimderge kirmeıtin basqa da sheteldik qurylymdar men elshilikter usynady. Qoldaý negizinen BAQ pen sóz bostandyǵy, maqsatty toptardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý, demokratııa men azamattyq qoǵamdy damytý, lıberaldy reformalar, toleranttylyq pen azamattyq belsendilikti arttyrý salasyndaǵy jobalarǵa beriledi, – dedi ol.

Depýtat osyndaı úkimettik emes uıymdardyń mártebesin qaıta qaraýdy jáne saıası múddeleri «medıany qoldaý», «adam quqyqtaryn qorǵaý» degen jeleýmen jumys isteıtin sheteldik donorlardyń jumysyna basa mán berýdi usyndy.

– Álemde mundaı máselege kezikken elderdiń sheteldik agentter týraly zańdardy qabyldaý arqyly qaýipten aınalyp ótkenine, qarsylyq tanytqanyna dálelder bar. Máselen, atalǵan zańdar Izraılde – 2016, Qytaıda – 2017, Aýstralııada – 2018, Ulybrıtanııada – 2023, Fransııada 2024 jyldan bastap jumys istep keledi. AQSh-ta «sheteldik agentterdi tirkeý týraly» zań 1938 jyly qabyldan­ǵan. Elimizge de osy tájirıbeni negizge alyp, aqparattyq aǵyndaǵy jańalyqtardy baǵalap, salystyra alýy úshin ulttyq zań­namany qurý qajet ekenine senimdimin. Bul rette gýmanıtarlyq jáne ǵylymı uıymdar úshin birqatar erekshelikti belgileý qajet. Bul tásil ulttyq múddeni qorǵaýǵa múmkindik beredi, – dedi depýtat.

Buǵan qosa Májilis depýtattary bilim salasyndaǵy qajetsiz qanatqaqty baǵdarlamalardyń kóp ekenin, «Aýyl amanaty» jobasyna qatysty túıtkilder baryn, aýyl sharýashylyǵy salasyn­daǵy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin sýbsıdııa­laý jáne memlekettik qoldaý máselelerine qatysty qıyndyqtardy, onlaın alaıaqtyq sekildi máselelerdi kóterip, jaýapty tulǵalarǵa saýal joldady.