Keıingi jyldary jastar ǵylymǵa kóptep kele bastady. О́ıtkeni jas ǵalymdarǵa memleket tarapynan úlken qoldaý kórsetilip otyr. Grant sany artty. Aıtalyq, «Jas ǵalym» ulttyq jobasy aıasynda 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrý konkýrsyna 86 mıllıard teńge bólindi. Osyndaı qoldaýǵa ıe bolǵan jas ǵalymnyń biri – PhD, qaýymdastyrylǵan professor Regına Andekına.
Ol 2009 jyly «Bolashaq» baǵdarlamasymen «memlekettik basqarý» mamandyǵy boıynsha AQSh-taǵy Montana State University támamdaǵan. Osyndaǵy belgili professorlardan bilim aldy. Oqytý ádisiniń qyr-syryn úırendi. Keıipkerimiz elge oralǵannan keıin otandyq joǵary oqý oryndarynda dáris oqyp, bolashaq ǵalymdarǵa jol silteýdi óziniń boryshy sanady. Tynbaı izdenip, jas býyndy tárbıeleýde aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Onyń shákirtteri stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumystarynyń respýblıkalyq baıqaýynda sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń II dárejeli dıplomymen marapattaldy. Sondaı-aq aǵylshyn tilin jetik meńgergen stýdentterdi halyqaralyq jarystarǵa da daıyndap, «CFA Institute Research Challenge»-de úzdik stýdenttik ınvestısııalyq joba atalymyn jeńip aldy.
Keıipkerimiz 2016–2018 jyldary Eýropalyq odaq (Erasmus+) qarjylandyratyn «CACTLE» (Central Asian Centre for Teaching, Learning, and Entrepreneurship) jobasyna qatysyp, jetekshi eýropalyq joǵary oqý oryndarynyń oqytý ádistemeleriniń úzdik tájirıbelerin taratý maqsatynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan oqytýshylaryna trenıngter júrgizdi. Eýropalyq áriptesterimen «Teaching and Learning at Universities» monografııasyn jaryqqa shyǵardy.
Sonymen birge ǵalym elimizdiń joǵary bilim salasyndaǵy kezekti reformalaryn zertteı otyryp, 2020–2022 jyldary JTN AR08052656 «Qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń «Úshtik spıral» turǵysynda transformasııaǵa daıyndyǵyn baǵalaý» taqyrybyndaǵy jobamen jas ǵalymdarǵa arnalǵan grant ıegeri atandy. Osy jobany júzege asyrý barysynda ýnıversıtet, memleket jáne bıznestiń ózara baılanysyn egjeı-tegjeı taldap, júıelep, álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń tájirıbesine súıene otyryp, otandyq joǵary oqý oryndaryna usynys daıarlaýǵa atsalysty. Joba nátıjesinde stýdentterge arnalǵan oqý quraly, «Qazaqstanda kásipkerlik ýnıversıtetterdiń damýynyń alǵysharttary men qazirgi jaǵdaıy» atty monografııasy jınaq bolyp shyqty. Sondaı-aq osy eki ǵylymı týyndysynyń avtorlyq quqyǵyn aldy. Búginde oqytý salasynyń mamany Regına Andekınanyń 50-den astam maqalasy, onyń ishinde 10 maqalasy «Scopus» jáne «Web of Science» derekkóz bazalaryna enetin jýrnaldarda jarııalandy. Bul da ǵalymnyń óz salasyndaǵy tabystarynyń bir bıigi.
Qazir Regına Andekına Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda qyzmet etedi. Shyndyǵynda, onyń tańdaǵan mamandyǵy men jumysyna degen súıispenshiligi ǵalymdy únemi bıikke jetelep keledi. Memlekettik qyzmetkerlerdi oqytatyn akademııada keıipkerimiz zamanaýı oqytý ádisterin paıdalana otyryp, ekologııalyq, áleýmettik jáne korporatıvti basqarý (ESG), Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ulttyq basymdyq dep tanyǵan ornyqty damý maqsattary (SDG) boıynsha sheteldik tájirıbeni keńinen paıdalanýǵa bilek sybana kirisken. Sebebi ornyqty damý maqsattarynyń el saıasatyna ıntegrasııasy – neǵurlym ádil, únemdi jáne ekologııalyq taza qoǵam qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
«Álemdik tájirıbede «Triple helix» dep atalyn kásiporyn, ýnıversıtet jáne memlekettiń ózara árekettesýin qamtıtyn úshtik spıral modeliniń elimizde engizilýin zerttedim. Kózdegen maqsatqa qol jetkizip, joba sátti aıaqtaldy. Alaıda jobany oryndaý barysynda birneshe qıyndyq ta kezdesti. Birinshiden, pandemııanyń saldary áser etti. Ekinshiden, jobany qarjylandyrý uzaqqa sozyldy. Qarjy kesh tústi. Iаǵnı konkýrs jyl sońyna taman jarııalanyp, túrli tekseris, saraptamadan ótti, maquldanyp, jobany oryndaýǵa bólingen qarjy túskenge deıin 4-5 aı ýaqyt ótti. Osylaısha, jalaqy bolsyn, zertteý júrgizýge josparlanǵan qarajat bolsyn, keshiktirilip berildi. Bul óz kezeginde joba maqsattarynyń ýaqtyly jáne sapaly oryndalýyna keri áserin tıgizedi. Osyndaı táýekelderdi eskere otyryp, konkýrs úderisin jarty jyl buryn erte bastaǵan durys degen oıdamyn», dedi ǵalym.
Onyń aıtýynsha, ol zerttep júrgen saladaǵy taǵy bir másele – «Scopus» jáne «Web of Scienc»e syndy derekqorlar bazalaryna enetin joǵary reıtıngti jýrnaldan maqala jarııalaýdy talap etý. Bul jaıt qazir elimizdiń ǵylym salasyndaǵy kóp qozǵalatyn túıtkildi máselege aınalyp otyr. Ǵylymmen aınalysyp júrgender men endi ǵylym tabaldyryǵyn attaǵan jas zertteýshiler osy týraly kóp «sher» tógedi, aıtyp ta, jazyp ta júr. «Sheteldik tájirıbede mundaı talap joq. Doktoranttar óz zertteý jumysymen aınalysyp, sabaq beredi. Biraq dıssertasııany qorǵaǵannan keıin, ony bedeldi baspadan monografııa retinde basyp shyǵarý múmkindigi bar. Eger qazir sońǵy 15 jylda PhD dıssertasııalaryn (jaratylystaný ǵylymdarynan bólek) qorǵaǵan ǵalymdardyń qorǵaýdan keıingi merzimde maqalalarynyń sanyn túgendesek, ókinishke qaraı, basym kópshiliginde ol san 0-5 shamasynda bolady. Iаǵnı mundaı qatań talaptar jastardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn joıýy múmkin», deıdi Regına.
Árıne, ǵylymy damyǵan el bolý úshin atalǵan sala mamandaryna kóńil bólý, olardy mazalaǵan máseleleri men qıyndyqtaryn der kezinde sheshý oń qadamǵa jeteleıtini sózsiz. Derekterge súıensek, shetelde ǵylymǵa degen qurmet pen basymdyqty qarjylandyrý kóleminen-aq baıqaýǵa bolady. Bizdiń keıipkerimizdiń aıtýynsha, ǵylymǵa eń kóp qarajat bóletin memleket – Izraıl (IJО́-niń 6%), AQSh jáne Batys Eýropa elderi 3-4% eken. Al bul kóshte Qazaqstan IJО́-niń 0,13%-y bólinedi, alaıda bul kórsetkishti 1%-ǵa jetkizý kózdelgen. Al iri kompanııalardyń ǵylymǵa ınvestısııalary kóleminen alǵashqy úshtikte AQSh, Qytaı jáne Germanııa elderi kiretinin de Regınadan estidik.
Qazir álemde ǵylym salasynda júrgen áıelderge degen kózqaras joǵary. Olarǵa qurmet pen marapat ta berilip jatqany shyndyq. Keshegi Marı Kıýrı hanymnan búgingi jas áıel ǵalymdardyń álemdi, adamzatty ózgertýge qosqan úlesi basym bolǵany anyq. Sóz arasynda keıipkerimizge ǵylymdaǵy áıelderdiń mártebesi men róli haqynda suraq qoıdyq. «О́zim ǵylymdaǵy áıel retinde damyǵan elderdegi ǵylymǵa degen kózqarasy týraly unatatyn taǵy bir jaıt – kúni keshe AQSh-tyń birinshi hanymy bolǵan Djıll Baıden ózin hanym emes, doktor dep ataýyn qalaǵany. Doktor dárejesin bilim berý salasynan qorǵaǵan ol Prezıdenttiń jary emes, ózin tolyqqandy ǵalym, doktor dep álemge tanytyp otyr. Baıqasańyz, olardyń attaryn ataǵanda Prezıdent Baıden jáne doktor Baıden dep aıtady. Mundaı ataýdy qoldanýdyń ózi de ǵylymdy nasıhattaýdyń joly bolyp tabylady. «Uldy oqytsań, tekti tárbıeleısiń, qyzdy oqytsań, ultty tárbıeleısiń» demekshi, doktor Djıll Baıdenge deıingi birinshi hanym Mıshel Obama da, Let girls learn (Qyzdar bilim alsyn!) baǵdarlamasymen úshinshi álem elderindegi qyzdarǵa bilim alý múmkinshiligin týǵyzdy», dedi ol.
Bir anyǵy, qazirgi jas ǵalymdardyń jetistikteri kimdi bolsa da qýantady. Tipti olardyń aıtary men bereri mol ekenine sát saıyn kóz jetkizip kelemiz. Elimizdiń kadrlyq áleýetin jaqsartýda bilim men ǵylymnyń orny erekshe ekenin qoǵamǵa túsindirý de kún tártibindegi máseleniń biri. Sondyqtan osy sala mamandarynyń mártebesin kóterý, eńbekaqy mólsherin kóbeıtý, úzdik tájirıbelerdi nasıhattaý arqyly jastardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý sııaqty máseleler óz sheshimin tabady degen senimimiz mol. Ǵylymǵa umtylǵan jastar kóbeıse, elimizdiń damýy budan da qarqyndy bola beretini anyq.