Qashaǵanyn ónerdiń quryqtaǵan...

On tórtinshi perzent

Qart Torǵaı tósinde dúnıe esigin ashqan bolashaq keskindemeshi jasynan taǵdyrdyń túrli teperishin kórdi. Ol kópbalaly otbasynda on tórtinshi sábı bolyp, ómirge kelgen. Bul óte qıynshylyqqa toly jyldar edi. Keńes ókimeti el ishindegi baılardyń barlyq mal-múlkin tárkilep, túrmege qamady. Jer aýdardy. Buǵan deıin emin-erkin tirshilik keshken qaýymdy kúshtep ujymdastyrdy. Sonyń saldarynan el ashtyqqa uryndy. Ásirese osy zobalańǵa Arqa jurty qatty ushyrady. Qanshama áýlet ashtyqtan bas saýǵalap, jan-jaqqa údere bosty. Bul zulmat Kenbaevtar otbasyn da aınalyp ótpedi. Sýretshiniń uly Alpamystyń aıtýynsha, onyń tórt baýyry ashtyqtan kóz jumǵan. Sóıtip, ata-anasy qalǵan balalaryn ertip, Almatyǵa qonys aýdarady. Buǵan tikeleı Álibı Jangeldın yqpal jasaǵan. О́ıtkeni qylqalam ıesiniń ákesi Syzdyq Jangeldınmen aýyldas. Bir jaǵynan, jaqyn aǵaıyny. Álekeń bul áýletke kóp qamqorlyq kórsetken. Kórnekti qaıratker Almatynyń mańaıyndaǵy aýyl­dardyń birinen jan-jaqtan bosyp kelgen­derdiń basyn qosyp, sharýashylyq uıym­dastyrady. Oǵan Moldahmettiń ákesi Syz­dyq tóraǵalyqqa saılandy. Biraq bul qyz­metti uzaq atqara almaǵan. Onyń sebebi bar.

«Áńgime ústinde»

Belgili qalamger Sapabek Ásip Ken­baevtyń sýretkerlik álemi týraly jazǵan derekti hıkaıatynda keıipkerimizdiń ómi­rine baılanysty bir oqıǵany baıandaıdy. Birde áli mektep jasyna tolmaǵan Mol­dahmet ákesimen erip, qaladaǵy bazarǵa barady. Ákesi oǵan bir toqash pen bir tilim qarbyz satyp alyp berip, ózi bireýlermen áldeneni qyzý sóılesip, arbadan uzap ketedi. Osy kezde eki-úsh eresek jetkinshek munyń qasyna kelip, arly-berli sekirip, ony oıynǵa aınaldyrady. Sálden keıin ol solarǵa erip, kóshe jaǵalap ketedi. Sol ketkennen izim-qaıym joǵalady. Ákesi zar qaǵyp, balasyn izdeıdi. Esh jerden taba almaıdy. Osy oqıǵa ata-anasyn qatty kúıretip ketti. Ákesi ókinishten ishqusa bolyp, aýrýǵa shaldyqty. Adasqan bala qańǵybastar qataryna baryp qosylady. Olar muny usaq-túıek urlyqqa úıretedi. Sodan kún sýytyp, qar túskende bir saraıdyń buryshynda búrisip otyrǵan jerinen ony mılısıonerler ustap alyp, balalar úıine tapsyrǵan. Osy­laı Moldahmet Kenbaev balalar úıin­de tárbıelendi. On jyldan asa ýaqyt ótkennen keıin ǵana týǵandarymen qaıta qaýyshqan. Bul jaǵdaı sańlaq sýretshiniń balalyq shaǵyna tereń iz qaldyrdy. Jan-dúnıesin muńǵa batyrdy. Shıratty. О́mirge kózqarasyn ózgertti.

Keskindemeshiniń alǵashqy jumys­tarynyń biri 1940 jyly Almatyda ja­ryq kórgen «Ǵajaıyp baq gúlderi» atty ujymdyq balalar jınaǵyna engen. Munda talapty óren samsaǵan zaýyt qubyryn, elektr baǵanyn, zýlaǵan mashınalar men kópqabatty úılerdi, qysqasy, sol kezdegi jańa zaman beınesin bederlegen. 1941 jyly bala kúninen armandaǵan N.V.Gogol atyndaǵy Almaty kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa tústi. Sóıtip, beıneleý ónerine birjola bet burdy. Keskindeme, músindeme, grafıkanyń qyr-syryn úırendi. Alaıda birinshi kýrstan keıin eńbek armııasyna alynyp, eki jyl tylda jumys istedi. 1944 jyly bilim ordasyna qaıta oralyp, oqýyn jalǵastyrdy. Kásibıligin shyńdady. Qa­la­lyq, respýblıkalyq baıqaýlarǵa qatysyp, kórmelerge eńbekteri qoıyldy. Aǵa býyn sýretshilermen aralasty. Ábilhan Qasteevpen jaqyn syılasyp, onyń úlgi-ónegesin aldy. Birde qylqalam sheberi KSRO Sýretshiler odaǵynyń Máskeý túbindegi shyǵarmashylyq úıine Moldahmet Kenbaevty ózimen birge alyp ketedi. Munda Qasteev kóptegen belgili sýretshilermen kezdesedi. Áńgimelesedi. Sonda oǵan jas Kenbaev aýdarmashylyq qyzmet kórsetken. Osy sapar keıipkerimizdiń talabyn ushtap, talantyn ashty. Máskeýdegi áıgili V.I.Sýrıkov atyndaǵy memlekettik kórkemsýret ınstıtýtyna oqýǵa tústi. Munda ol kórnekti keskindemeshi V.P.Re­shetnıkovtiń sheberhanasynda bilim aldy.

Ulttyq naqysh ushqyndary

Kóktemde bizdiń aýylda báısheshek qaýlap ósedi. Aq deısiz be, sary deısiz be, qyzyl deısiz be – túr-túri kezdesedi. Quddy jerge túrli-tústi kilem tósep tastaǵandaı. Ken­baev kartınalaryn kórgende, osy báı­sheshekter birden kóz aldyma keledi. О́ıt­keni onyń shyǵarmashylyǵynyń negizgi ózegi – dala. Onda dala kórinisi san túrli boıaýǵa toly. Bir jaǵynan, dala – qazaqtyń jany. Rýh­ty kóteredi.

Biregeı sýretshi á degennen beıneleý ónerine óz súrleýimen keldi. Onyń stýdent kezindegi «Shopan áni», «Súıinshi», «Álibı Jangeldınniń otrıady» atty eńbekteri­nen-aq qoltańbasy qalyptasqan. «Shopan áni» – avtordyń úzdik dúnıesiniń biri. Bul epıkalyq sıpatqa ıe týyndy. Kartınadaǵy boıaýlardyń túsi de bólek. Shashyrańqylyq joq. Jylylyq shashady. Bir jaǵynan, shopan tirshiligi qarapaıym sekildi kórinedi. Shyn máninde, olaı emes. Tabıǵattyń túrli tosyn qubylysymen betpe-bet keletin onyń ár kúni, keıde erlikke tán. Sony sýretshi barynsha tuspalmen jetkizgen. Túıe mingen shopan beınesinde ózin osy dalanyń ıesimin degen asqaqtyq bar. Sonymen birge erke samalymen terbegen dalanyń kelbeti qandaı ásem. Aıshyqty. Osynyń bári týyndynyń ón boıynda unamdy úılesim tapqan.

«Qashaǵandy quryqtaý»

Qylqalam sheberiniń shyǵarmashy­lyǵynda «Á.Jangeldınniń otrıady» atty eńbeginiń de óz tarıhy bar. Bala kúninen el tanyǵan qaıratkerdiń qamqorlyǵyn kórgen sýretshi onyń portretin salýǵa talaı márte oqtalǵan. Biraq bári de kóńilinen sátti shyǵa qoımady. Máskeýdegi joǵary oqý ornynyń sońǵy kýrsynda jetekshisimen aqyldasyp, dıplomdyq jumysyna Jangeldınniń ómir jolyn arqaý etken serııalyq sýretter salýǵa kiristi. Aldymen ol Álekeń júrgen jolmen saparǵa shyǵady. El kóredi. Aqtóbeniń Shalqaryna at izin salady. Ony tanıtyn adamdarmen júzdesedi. Sóıtip, tamasha týyndy ómirge keldi. Bul jumysyn ustazy V.Reshetnıkov joǵary baǵalaǵan.

Bir ereksheligi, keskindemeshiniń kez kelgen týyndysy ulttyq naqyshqa baı. Ásirese ony «Saban toı», «Áńgime ústinde» jáne «Tuskıiz» trıptıhy atty boıaýy qanyq jumystarynan anyq kóresiz. Máselen, «Kıiz basý» kartınasynda halqymyzdyń ǵaja­ıyp etnografııasyn kórkem beınelegen. Qazir eshkim burynǵydaı kıiz bas­paıdy. Ony biletin apa-ájelerimizdiń de qatary seldiredi. Biz osy kıiz basýdy kórgen urpaqtyń sońǵysy bolarmyz. Munda kók maısa ústinde bilegin túrip, kıiz basqan ájelerdiń qımyly qandaı ásem! Sondaı shynaıy. Arǵy jaǵynda kók­jıekpen ushtasqan taý. Onyń eteginde qoı jaıyp júrgen shopanǵa súzilip qarap turǵan symbatty boıjetken. Osy kóri­nistiń bári kózińizge jyly ushyraıdy. Kóńi­li­ńizdi názik sezimge bóleıdi.

Jýyrda dúnıe salǵan sýretshi, óner­tanýshy Baıtursyn О́mirbek kózi tirisinde Kenbaevtyń Eýropanyń beıneleý ónerin meńgerip, oǵan ózinshe ulttyq órnek qosqan úlken daryn ıesi ekenin aıtqan edi.

«Moldahmet Kenbaev – Qazaqstannyń halyq sýretshisi atanǵan sanaýlylardyń biri. Ol beıneleý ónerine Qanapııa Teljanov, Sabyr Mámbeev, Gúlfaırýs Ysmaıylova sekildi daryndy sýret­shilermen qatar kelip, solarmen qanat­tasyp eńbek etti. Bul qyl­qalam sheberleri Almatydaǵy kór­kem­sýret ýchılıshesinde oqydy. Sol jyldary osy sala mamandaryn oqytýǵa kóp kóńil bólin­bedi. Shynyn aıtsaq, jan-jaqty bilim berýge talpynys bolmady. Psıhologııa, fılo­sofııa sekildi oı-sanany damytatyn pánder oqy­tylmady. Biraq olar óz talanttarymen top jardy.

Moldahmet aǵamen jaqyn aralastym. О́te qarapaıym bolatyn. Ol belgili kes­kindemeshi ǵana emes, monýmenttik ónermen de aınalysty. Almaty qonaqúıindegi «Eńlik-Kebek» mozaıkasyn erekshe aıtar edim. Jalpy, Moldekeń óz býynyndaǵy daryndy sýretshilerdiń biri boldy. Onyń «Qashaǵandy quryqtaý» týyndysy keskindeme janrynyń úzdik úlgisi. Osyndaı birneshe kartınasy bar. Jet­pisinshi jyl­dardyń sońynda sol kezdegi Almaty mem­lekettik teatr jáne kórkemsýret ıns­tı­týtynda prorektor bolyp istedim. Mol­dah­met aǵa da osynda qyzmet etti. Shákirt tár­bıeledi. Sonda onymen jaqyn aralasyp, aǵaly-inili syılasyp edik», dep eske alǵan bolatyn Baıtursyn aǵamyz.

Muhań tamsanǵan týyndy

Birtýar sýretshi peızaj janrynda da ónimdi eńbek etti. Onyń «Almatynyń tóńi­regi», «Sýat basynda», «Qystaýda», «Taý bókterinde», «Jaılaýdaǵy tań» jumystary osy janrdyń deńgeıin kóterdi.

Ásirese sýretshiniń Qurmanǵazy babamyzdy beınelegen «Saryarqa» týyndy­synyń jóni bólek. Buǵan avtor biraz kúsh jumsaǵan. Uly kúıshi týraly poe­ma jazǵan aqyn Hamıt Erǵalıevpen áńgi­melesedi. Tulǵa ómirimen jaqyn tanysty. Akademık Ahmet Jubanovtan qundy derekter alǵan. Kartınada keıipker keskini qońyr, sary, qyzǵylt tústerimen ashylǵan. Aıtpaqshy, osy eńbegimen avtor 1959 jyly respýblıkalyq sýretshiler baıqaýynda birinshi oryn aldy.

«Kıiz basý»

Shyndyǵynda, Kenbaev shyǵar­mala­­rynda poetıkalyq saryn basym. Erkin­dik, keńdik bar. Qylqalam sheberi týyn­dylarynyń kórkemdigi birinen-biri ótedi. Tehnıkasy keremet. Alaıda árbir sýret­kerdiń esimin jurtshylyqqa tanytqan bir shyǵarmasy bolady. Mol­dahmet Kenbaevtyń sondaı dúnıesi – «Qashaǵandy quryqtaý» eńbegi. Muny avtor 1961 jyly salǵan. Mine, sodan beri alpys jyldan asa ýaqyt ótti. Biraq onyń qundylyǵy jyl ótken saıyn arta tústi. Klassıka dep osyndaı dúnıeni aıtatyn bolar. Munda da kóz aldyńyzǵa tanys sýret keledi. Saıyn dala. Kókjıekpen ushtasqan taý. Alaıda kartınadaǵy dala beınesi batyp bara jatqan kún sáýlesimen araılanyp tur. Dala tósinde shashasyna shań juqpaǵan aq boz at jeldeı esip barady. Ony kese kóldeneń qoldaryna uzyn quryq pen arqan ustaǵan eki salt atty qýyp keledi.Sýretshi osyndaǵy kórinisti aq, qyzyl, kók, sary boıaýlarmen tamasha bederlegen. Kartınaǵa jandy qozǵalys beredi. Qysqasy, avtor buǵan jylqy minezdi qazaqtyń bar bolmysyn syıdyrǵan. Bir jaǵynan, munda qashaǵan jylqyny beıneleý arqyly keńes bıliginiń qursaýyndaǵy halqymyzdyń azat­tyqty ańsaǵan armany bar. Sony boıaý tilimen astarlap jetkizgen.

Qylqalam sheberiniń osy týyndysyna uly Muhań tánti bolǵan. Ony Moldahmet aǵamyz bir esteliginde baıandaıdy.

«Bir kúni sheberhanama Muhtar Áýezov pen Oral Tańsyqbaev keldi. Sonda Muhań meni alǵash ret Oral aǵamen tanystyrdy. О́te meıirimdi adam eken. Men «Qashaǵandy quryqtaý» kartınasyn salyp jatqan edim. Ekeýi sonyń tusyna kelip, oılanyp qaldy. Júregim aýzyma syımaı, dúrsildep barady. Bir mezette Muhań: «Páli, Oral, minez dep mynany aıt. Moldahmet seniń attaryń asaý ǵoı ózi. Osyndaı keńistik kerek bizge. Kókiregimiz ashylyp sala berdi ǵoı», dep Oral aǵaǵa qarady. Ol kisi bolsa únsiz jymıyp, jyly shyraı bildirdi».

Qyzyq bolǵanda, sýretshiniń osy ju­mysyn Almatydaǵy respýblıkalyq kór­mege qoıýǵa almaǵan. Keıin ony Más­keýdegi ataqty Tretıakov galereıasy attaı qalap, satyp aldy. Sóz oraıy kelgesin aıtaıyq, Moldahmet Kenbaev Tretıakov galereıasyna kartınasy qoıylǵan birinshi qazaq sýretshisi. Budan basqa onyń birqatar eńbegi Shyǵys halyqtary óneriniń memlekettik murajaıy men Á.Qasteev atyn­daǵy óner mýzeıinde saqtalǵan.

Monýmenttiń moıyndalǵan sheberi

Bul sala – elimizde kenjelep damydy. Soǵan alǵash iz salǵannyń biri – Moldahmet Kenbaev. О́ner ıesiniń osy saladaǵy al­ǵashqy tájirıbesi Almatydaǵy qazaq drama teatry ǵımaratynan bastaldy. Osy ny­san mańdaıshasynyń jobasyn ázirledi. Keıin belgili sýretshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri Nıkolaı Sıvchın­skıı­­men birlesip, Almatydaǵy birneshe kóp­qabat­ty turǵyn úıdi bezendirdi. Sol kez­degi Máskeýdegi «Qa­zaqstan» kınoteatry ǵımaratyn ásemdedi.

Ásirese kásibı eki mamannyń qazaqtyń kóne epos jyrlary negizinde jasaǵan jumystary kópshilik kóńilinen shyqty. Onyń deni mozaıka beınesinde iske asty. Keıbireýin keskindi gıpstiń betine oıyp saldy. Aıtalyq, «Almaty» qonaqúıiniń kire berisindegi mozaıkalyq pannonyń kolorıttik sıýjeti qandaı kórkem! Qonaqúı qabyrǵasynyń uzyna boıyna sozylǵan panno «Eńlik-Kebek» eposyndaǵy kórinisterdi bederlegen. Mundaǵy batyrlar jekpe-jegi, bir-birin súıgen jastardyń mahabbaty, aqyndar aıtysy, jyraýlar óneri, at báıgesi – bári aıshyqty kórkemdelgen. Barlyq boıaýdyń túsi ulttyq naqyshtaǵy oıý-órnektermen ásem baılanysqan.

Sonymen birge Almatydaǵy turǵyn úı qabyrǵasyna salynǵan «Sulýshash» mozaı­kasy da sátti týyndynyń biri. Qazaqsha kıingen ádemi arý kúmis alqa ustap tur. Ony kórgende qulaǵyńyzǵa sol alqanyń syńǵyry estilgendeı bolady. Elimizdegi monýmentti ónerdiń eń sırek kezdesetin túri – vıtraj. Qazaqsha aıtqanda, bul túrli-tústi áınekterden jasalatyn oıý-órnekti nemese dekoratıvti kompozısııa. Osy óner túrin M.Kenbaev pen N.Sıvchınskıı biraz damytty. Olar respýblıkalyq Sán úıiniń basqyshyn bezendirgen vıtrajdy panno jasady. Vıtrajdyń sıýjeti Sán úıiniń ádemiligin kórsetedi. Tanymal sýretshi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kamıl Mýllashev monýmenttik ónerde Moldahmet Kenbaevtyń eshkimge uqsa­maıtyn qoltańbasy bar ekenin aıtady.

«1964 jyly Almatydaǵy kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa tústim. Osynda Ábilhan Qasteevten bastap, qazaqtyń myqty sýretshilerinen tálim aldym. Jetpisinshi jyldary Almatyda óner kombınatynda istedim. Munda klýbtardy, mádenıet úılerin, basqa nysandardy bezendirý jumystary júrgiziletin. Bir jaǵynan, bul jumys sýretshilerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartty. Osy kombınattyń ishinde Moldahmet Kenbaevtyń sheberhanasy boldy. Onyń sheberhanasy erekshe edi. Birde Moldahmet aǵa meniń istep jatqan jumysymdy kórip, sheberhanasyna shaqyrdy. Bir mekemeden tapsyrma alǵan eken. Sony maǵan berdi. Sóıtip, ol kisimen jaqyn aralasyp kettim. Minezi jumsaq, baýyrmal bolatyn. Onyń keskindeme janryndaǵy týyndylarynda qazaq ómiri kórkem beınelengen. Boıaýdyń túsi men tereńdigin dál tabatyn. Monýmentti ónerge de qosqan eńbegi zor. Osy salada óz qoltańbasyn qaldyrdy», dedi ol.

Moldahmet Kenbaev shyǵarma­shylyqpen birge pedagogtik qyzmetti de qatar alyp júrgen. Biraz jyl ózi bilim alǵan Almaty kórkemsýret ýchılıshesinde eńbek etti. Odan keıin qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti men T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııa­synda oqytýshy boldy. Professor dáre­jesin aldy. Aldynan qanshama shákirt túlep ushty. Sonyń ishinde esimderi elge tany­mal S.Aıtbaev, M.Qısamedınov, A.Rah­manov sekildi talantty sýretshilerdi aıryq­sha aıtýǵa bolady.

Qylqalam sheberin kózin kórgender onyń ómirde óte qarapaıym, sypaıy bol­ǵanyn aıtady. Dabyra-daqpyrttan boıyn­ aýlaq ustaǵan. Shyǵarmashylyqpen alań­syz aınalysqan. Sonyń nátıjesinde tama­sha týyndylarymen otandyq beıneleý óneri­niń qazynasyn baıytty. Súbeli úles qosty. Almatydaǵy kórkemsýret ýchı­lıshe­sinde oqyp júrgende horeografııa ýchılı­shesiniń bıshiler klasynda oqıtyn Zaǵıla esimdi qyzben tanysyp, ekeýi otbasyn qurdy. О́mirge tórt ul, bir qyz ákeldi. Bala­larynyń bári áke jolyn qýǵan kásibı sýret­shi. Úlken uly Alpamys – elimizge belgili qylqalam ıesi.

Bıyl kórnekti keskindemeshiniń týǵanyna 100 jyl tolady. Budan biraz jyl buryn Almatyda onyń turǵan úıine memorıaldy taqta ornatyldy. Al týǵan jeri – Qostanaı oblysynda ardaqty azamattyń esimi óz deńgeıinde ulyqtalǵan deı almaımyz. Osy mereıtoıy aıasynda Qostanaı, Arqalyq qalasyndaǵy bilim oryndaryna, beıneleý óneri mektepterine sýretshiniń esimi ábden suranyp tur. Kóshe berilse de artyq emes. Shyn máninde, Moldahmet Kenbaev – beıneleý óneriniń báıteregi. Mundaı tulǵalar ǵasyrda sırek týady. Al olardy qurmetteý, taǵzym etý – eldiktiń isi. 

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»